شارحان قازىعۇلوۆ: «كۇلپەت» سىياقىسىمەن ەمەس، وقىرمان ىقىلاسىمەن قۇندى
بىلتىر بۇل شىعارما «مەتسەنات» جوباسىنىڭ ادەبي بايقاۋىندا وزىق شىعىپ، اۆتورعا اي سايىن 500 دوللار كولەمىندە ومىرلىك سىياقى تاعايىندالعان. نازارلارىڭىزعا اۆتوردىڭ قازاقپارات تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتى ۇسىنىلىپ وتىر.
«ءجۇز گرام قۇيماي شارۋاڭ شەشىلمەيتىن زاماندى كوردىك»
- سۇحباتتى شىعارمانىڭ وزىنەن باستاساق، ەڭ ءبىرىنشى ەلدىڭ ءبارى وسىنى سۇرايتىن شىعار. ءابۋجان رايىس ومىردە بولعان ادام با، الدە بىرنەشە ادامنىڭ تاعدىرىنان جيناقتالعان ورتاق وبراز با؟ ورتاق وبراز بولسا، پروتوتيپتەردىڭ اتى-ءجونىن ايتا الاسىز با؟
- ءابۋجان رايىس - ومىردە بولماعان ادام. مەن ونى ادامزات الدىنداعى ماڭگىلىك سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ بارىسىندا ويدان سومدادىم. ارينە، ونى تيپتىك وبرازعا اينالدىرۋ جولىندا كوپتەگەن ادامنىڭ بويىندا كەزدەسەتىن قاسيەتتەر جيناقتالدى.
- ءابۋجاننىڭ اكەسى سوۆەت قوعامىندا اراق ىشپەيتىن ادام بولعانى ءۇشىن ساياق ءومىر ءسۇرىپ، وقشاۋ قالعان. بۇل قازىرگى بۋىن ءۇشىن تۇسىنىكسىزدەۋ جايت بولىپ كورىنەتىن شىعار. ءوزىڭىز دە سول زاماننىڭ بەل ورتاسىندا ءوستىڭىز عوي، شىنىمەن دە سونداي تاڭداۋعا تاپ كەلۋشى مە ەدىڭىزدەر؟
- مەنىڭ زامانداستارىم ءسوزىمدى جوققا شىعارا قويماس، سوتسياليزم كەزىندە اراق ۇلتتى السىرەتۋدىڭ ءبىر قۇرالى بولدى. وسىنى كوبىمىز سول كەزدە اڭعارا المادىق. قوعامداعى ادامي قاتىناستاردىڭ ءوزى اراققا قۇرىلدى. مىسالى، ءجۇز گرام قۇيماي ەشقانداي شارۋاڭدى شەشە المايتىنسىڭ. ەڭ سوراقىسى، اراق ىشپەگەن ەركەك قوعامدا قابىلدانبادى. سول كەزدىڭ اششى شىندىعى اششى سۋعا بايلانعانى وكىنىشتى، ارينە!
- قازاق «بەس كۇن جالعان» دەسە، ءسىز «ءۇش كۇن ءفاني» دەيدى ەكەنسىز. بۇل ءسوز ساپتاۋدىڭ تىڭ سۇرلەۋىنە ۇمتىلۋ ما، الدە ەكەۋى فيلوسوفيالىق اۋقىمى ەكى ءتۇرلى ۇعىم با؟
- مەن ساعان ءبىر قىزىق ايتايىن. قازاقتا سينونيم سوزدەر عانا ەمەس، سينونيم ءسوز تىركەستەرى دە بار. مىناۋ سونىڭ ءبىر مىسالى.
- «رىنوك دەمەكشى، 12-عاسىردا-اق «جەر دۇنيەنى جاعالاي بازار جايلاپ كەتكەنىنەن قورقامىن» دەپ قاداپ ايتقان قوجا احمەت ياساۋي قانداي اۋليە ەدى؟!» بۇل ءسوز نارىق قاتىناسىنا ۇركە قاراعان سول كەزەڭدەگى ادامداردىڭ ءۇنى مە، الدە اۆتوردىڭ ءوز ۇستانىمى ما؟
- بۇل - ءبىر تۇركىستاندىق قوجادان ەستىگەن ءسوزىم. اتا-بابالارىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ كەلە جاتقان ءسوز. قوجا احمەت ياساۋي نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالاعان ادام سميتتەن الدەقايدا بۇرىن ءومىر سۇرگەن. الايدا، ساۋدانىڭ ءوزى نارىقتىق قاتىناستىڭ ەڭ ۇلكەن اتريبۋتى عوي. روماندا جالپى دەتال ءۇشىن الىنعان نارسە، سوندىقتان ونى اڭگىمە قىلۋدىڭ قاجەتى دە شامالى...
- شىعارمادا قىلجۇمىرقاسقاتوبە نەمەسە اقجۇلپاس دەگەن سياقتى ەرەكشە جەر اتاۋلارى بار. نەگە ءدال وسى اتاۋلاردى تاڭداپ الدىڭىز؟
- جەر اتاۋلارىن ويدان شىعارۋعا قارسىمىن. اتالعان ەكى ەلدى مەكەن دە كەزىندە ارال اۋدانىندا بولعان.
- دەڭگەنە دەگەن ءداستۇر بولعانىن «كۇلپەتتەن» وقىپ بىلگەنىمدى نەسىن جاسىرايىن، ءبىراق ونىڭ تاربيەلىك ءمانىن تۇسىنە المادىم. ءسىز شىعارماعا ارقاۋ ەتىپ، جوقتايتىنداي قانشالىقتى ماڭىزى بار بۇل جورالعىنىڭ؟ ءداستۇردىڭ وزىعى دا، توزىعى دا بولادى ەمەس پە؟
- «ءداستۇردىڭ وزىعى بار، توزىعى بار» دەگەن ءسوز ناعىز بولشيەۆيكتەردىڭ تەزيسى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، ءداستۇر - حالىقتىڭ تاريحي مۇراسى. ءداستۇرى جوق ۇلت بولمايدى. ءتىل كاتەگورياسىنان كەيىنگى ۇلتتىڭ يدەنتيفيكاتسياسىن بىلدىرەتىن بەلگى وسى. كەي حالىقتىڭ باسقا ۇلتتىڭ ءداستۇرىن ەرسى كورىپ جاتاتىندىعىنىڭ دا سىرى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلعان جوق. سوندىقتان دا، مەن رومانىمدا ەڭ باستى ويىمدى ايتۋ ءۇشىن داستۇرىمىزگە كەڭ ورىن بەردىم. ال، دەڭگەنەنىڭ وزىنە كەلەتىن بولساق، بۇل ءداستۇردىڭ استارىندا «تۇرمىسى ناشار ادامعا جاساعان جاقسىلىعىڭدى بىلدىرتپەي جاسا» دەگەن زور حالىقتىق فيلوسوفيا جاتىر.
«روماندا قازاق امەريكادان باقىت تاپپايدى دەگەن تەزيس جوق»
- «امەريكادا ءبارى بار، ۇلت جوق» دەگەن ءسوزىڭىزدى امەريكالىقتار وقىسا، «ال، سىزدەردە ۇلت تا، باسقاسى دا جوق ەدى» دەپ جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن عوي. ەركىن باسىن توتاليتارلىق جۇيەگە يمەۋ ءۇشىن مۇحيت اسقان ادام تۋعان ەلىنە نەگە ءوزىن جازعىرىپ ورالۋى كەرەك؟ «قازاق امەريكادان باقىت تاپپايدى» دەپ مەسسەدج جولداۋىڭىزعا تۇرتكى بولعان سىزدەگى قاۋىپ قانداي؟
- روماندا قازاق امەريكادان باقىت تاپپايدى دەگەن تەزيس جوق. ماسەلە باسقادا. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اقىلدى ادامداردىڭ شەت ەلدەرگە اعىلۋ تەندەنتسياسى وتە قاتتى بايقالىپ وتىر. بۇل - جالپى ءبىزدىڭ مەملەكەت بولىپ وركەندەۋىمىزگە كەدەرگى كەلتىرەتىن ۇلكەن ءۇردىس. ءيا، مەن تۇسىنەمىن، ادىلەتسىزدىكتەر بولىپ تۇراتىن ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي جاعداي بولماۋى مۇمكىن دە ەمەس. الايدا، جازۋشىنىڭ مىندەتى - سول شەتەلگە كەتكەن اقىلدى قازاقتاردىڭ تۋعان جەردىڭ گراۆيتاتسيالىق كۇشىنىڭ قۇدىرەتىن كۇندەردىڭ كۇنىندە تۇسىنەتىنىنەن حابار بەرۋ، ەڭ اياعى بوتەن ەلدەن قايتپايتىنداي بولعان جاعدايدىڭ وزىندە دە، قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋعا ۇندەۋ.
- «قىدىراسىڭ، فۋتبول كورەسىڭ، جەزوكشە شاقىراسىڭ، مۇنىڭ ءبارى - تانگە كەرەك نارسەلەر». ءابۋجان امەريكاداعى ءومىرىن وسىلاي ەسكە الادى. ءوزىڭىز ول جاقتا تۇرىپ كوردىڭىز بە، جالپى؟
- اۆتور باستى كەيىپكەرى تىرشىلىك ەتكەن ورتانىڭ بارىندە ءومىر ءسۇرۋى شارت دەگەن قاعيدانى ەش جەردەن وقىعان ەمەسپىن. ول مۇمكىن دە ەمەس.
- ءابۋجاننىڭ اۋزىمەن ءانشى ديماش تۋرالى قىزىق وي ايتاسىز. «نەگە ديماشقا دۇنيەنىڭ ادامى قۇلاپ جاتىر؟ ارينە، تالانتى ءوز الدىنا. ونسىز بولا ما؟! ءبىراق، بارلىق ادامنىڭ وعان تابىنۋىنىڭ باستى سىرى باسقادا. ەڭ الدىمەن، ول - قازاق. ول - امەريكالىق ەمەس. سوندىقتان دا، ول بارىنە تارتىمدى. ول امەريكالىق بولعان كۇنى ەشكىمگە دە قىزىق بولماي قالادى»، - دەيدى كەيىپكەر. سوندا «مۋزىكادا ءتىل، ۇلت بولمايدى» دەگەن بوس ءسوز بە؟
- كەز كەلگەن شىعارمانى تۇسىنۋدە اركىمنىڭ ءوز پاراديگماسى بار. سەنىڭ قابىلداۋىڭدى مەن دە باسقاشا ءتۇسىنىپ وتىرمىن. بۇل - زاڭدىلىق. قازاق ايتپاقشى، اركىم ورەسىنە قاراي قابىلدايدى. سوندىقتان دا، بۇل سۇراقتى سوزعىلاپ وتىرعىم كەلمەيدى.
- «ازاتتىق راديوسىنىڭ» شەتتەگى قازاق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى رۋحاني دەمەۋ بولعانىن ادەمى ءارى ادىلەتتى بەرگەنسىز. سىرتتاعى قانداستارىمىزدان وسى جايىندا كوپ ەستىگەن سياقتىسىز. سول جاعىنا توقتالساڭىز.
- ەشكىمنەن ەشتەڭە ەستىگەن جوقپىن. بۇل – جالپى ادامزاتقا ورتاق جايت.
- اسەلدىڭ وبرازى سونشالىقتى ماڭىزدى، سالماقتى بولعانىنا قاراماستان، ەكى ەپيزودتا عانا قىلاڭ بەرەدى. ونىڭ ءابۋجاندى كۇتۋمەن وتكەن ءومىرى وقىرمانعا بەيمالىم كۇيىندە قالعان. ءابۋجاننىڭ ىشكى ارپالىسىنىڭ بۇكىل قالتارىسىنا ساياحات جاساۋعا مۇمكىندىك العان وقىرماننىڭ اسەلدىڭ ءابۋجانسىز وتكەن قىز عۇمىرى تۋرالى كەڭىرەك بىلۋگە حاقىسى بار ەدى عوي...
- كوركەم ادەبيەت «ادام - كەڭىستىك - ۋاقىت» ءۇشتاعانىنا باعىنىپ جازىلۋى كەرەك ەكەنىن قولىنا قالام ۇستاعانداردىڭ ءبارى جاقسى بىلەدى. مۇنسىز روماننىڭ قۇرىلىمى بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ءبىراق، «جان - لوكاتسيا - جادى» ءۇشتاعانىن قولايلى كوردىم. بۇل زامان تالابىنا ساي قىسقا رومان جازۋعا مۇمكىندىك بەردى. دجەيمس دجويستىڭ «ۋليسس» رومانى قانشا جەردەن كلاسسيكالىق تۋىندى بولعانىنا قاراماستان، ءدال قازىر وقىلۋى قيىن. مۇنداي كىسى ۇرىپ ولتىرەتىن كىرپىش كىتاپتاردىڭ ادامي قاتىناستاردى باسىپ وزعان اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىندا قاجەتى دە شامالى بولىپ قالعانىن ءومىر ءوزى دالەلدەدى. سوندىقتان، مەن دە ءوز رومانىمدى حالىقارالىق فورماتتا جازىپ شىققاندى ءجون سانادىم.
كوزى قاراقتى وقىرمان بايقايتىنى ءسوزسىز، اسەلدىڭ وبرازىندا ەرەكشە ءمان جاتىر. بۇل جاندى وبراز ارقىلى مەن جانسىز وبراز رەتىندەگى وتانعا ءتان ەرەكشەلىكتەردى بەرگىم كەلدى. اسەل دە وتان سياقتى تازا، وتان سياقتى دانا جانە وتان سياقتى پوەتيكالىق تۇرعىدا اسقاق. اسەلدىڭ وبرازىندا ءيبسيننىڭ «پەر گيۋنتىندەگى» سولۆەيگتىڭ تاعدىرى بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، اسەلدىڭ وبرازى وتان دەگەن ۇعىمنىڭ قاستەرلى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن كەرەك بولدى. الگى ايتقان «جان - لوكاتسيا - جادى» ءۇشتاعانىن قولدانعاندىقتان، اسەلدىڭ ءومىرىن تاپتىشتەپ جاتۋدى ارتىق كورگەنىم راس.
«سوعىستى جازىپ وتىرىپ، ادام ءولتىرۋدى ناسيحاتتاماۋ - سۋپەرگۋمانيزم»
- اۋعان سوعىسىنداعى حيرۋرگ ءابۋجان پەرل حاربور شايقاسى تۋرالى تۇسىرىلگەن «ۇجداننىڭ جەتەگىندە» دەيتىن فيلمدەگى دەسموند دوستى ەسكە تۇسىرەدى. سوعىس تۋرالى تۋىندىلاردىڭ بارىندە جاۋدى مەيلىنشە كوپ قىرعان ادام باتىر دەپ ەسەپتەلەتىن. ناعىز ەرلىك مايداندى ادام ولتىرمەي وتكەرۋ ەكەنىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مالىمدەگەن سول فيلم ەدى. ەكى اراداعى ۇندەستىكتى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
- بۇل مەنىڭ سوعىس اتاۋلىعا قارسىلىعىمنان بولار. سوعىستى جازىپ وتىرىپ، ادام ءولتىرۋدى ناسيحاتتاماۋ - سۋپەرگۋمانيزم.
- ا ق ش تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتتىڭ ديالوگى وتە تارتىمدى بەرىلگەن. «قازاقتا ءسوز بار: «باسىڭدى سۇعىپ السايشى. سوسىن ار جاعىن كورە جاتاسىڭ»، - دەگەن سوزىنە امەريكالىق جۋرناليست «حالقىڭىز فيلوسوف» ەكەن دەپ تامسانادى. بىزدەگى كوررۋپتسيانىڭ كوبى وسى سوزدەن باستالىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس قوي. كوررۋپتسيا ۇلتتىق فيلوسوفيامىزعا اينالىپ بارا جاتىر دەگەندى ايتقىڭىز كەلدى مە؟
- قازاق جالپى ينديۆيدۋاليزمنەن بۇرىن ۇجىمدىق ۋكلادقا بەيىم حالىق. ءبىزدىڭ تولەرانتتىق قاسيەتىمىز دە وسىدان تۋىندايدى. «باسىڭدى سۇعىپ السايشى. سوسىن ار جاعىن كورە جاتاسىڭ» دەگەن ءپالساپا كوررۋپتسيادان گورى «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا، كوپپەن بىرگە اداس» نەمەسە «حالىقتىڭ ىشىندە جۇرسەڭ، ولمەيسىڭ» دەگەن توقتامعا كوبىرەك كەلەدى.
- «مەتسەنات» جوباسىنا توقتالساق، «كۇلپەتتىڭ» جەڭىسى ءومىرىڭىزدى قانشالىقتى وزگەرتتى؟ ۋادە ەتىلگەن گرانتتى اي سايىن كەشىكتىرمەي تولەپ جاتىر ما؟
- «كۇلپەتتىڭ» جەڭىسى ءومىرىمدى سونشالىقتى وزگەرتتى دەپ ايتا المايمىن. بۇعان دەيىن قالاي ءومىر ءسۇردىم، سولاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن. مويىندالىپ جاتسام، قۋانۋىم مۇمكىن. ءبىراق، وسى روماننىڭ اينالاسىندا شوۋ جاساۋدان قاتتى قورقامىن. «كۇلپەت» تە باسقا جازۋشىلاردىڭ شىعارماسى سياقتى قاتارداعى جاڭالىق بولعانىن قالايمىن. قالاي ايتقاندا دا، ءار شىعارما وقىرمانىمەن قۇندى. وقىرمانسىز شىعارما - تۇل. سوندىقتان دا، اي سايىن بەرىلىپ تۇرعان گرانت وقىرمانىڭنىڭ كوپ بولۋىنىڭ قاسىندا تۇك تە ەمەس.
- بۇل سىيلىققا يە بولعان ادامنىڭ الدىنا كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن تالاپتار، شەكتەۋلەر قويىلماي ما؟ اۆتورلىق قۇقىق تولىق وزىڭىزدە مە؟ ەرتەڭ كىتاپ جەلىسىمەن فيلم ءتۇسىرىلىپ نەمەسە شەت تىلدە باسىلىپ، كاسساسى اۋقىمدى بولىپ جاستا، «مەتسەناتتىڭ» وكىلدەرى ديۆيدەند تالاپ ەتۋى مۇمكىن بە؟
- قاشاندا ءوز تاۋەلسىزدىگىمدى بارىنەن بيىك قويىپ كەلە جاتقان اداممىن. باسقاسىن ايتپاعاندا، مەملەكەتتىك ءبىر ءتىلىم قاعاز ناگراداعا دا ەشقاشان ءوز ەركىممەن ۇمتىلعان ەمەسپىن. جالپى، اتاققا ۇمتىلۋ دەگەندى ءومىردىڭ ءمانىن ءالى تۇسىنە قويماعان ادامداردىڭ شارۋاسىنداي كورەتىنىمدى جاسىرا المايمىن. مەنىڭ رومانىمنىڭ جازىلىپ بىتۋىنە ءدال كەلىپ قالعان «مەتسەنات. كز» ادەبي بايقاۋى ەگەر مەملەكەتتىك كونكۋرس بولعاندا، مەن قاتىسپاس ەدىم. ويتكەنى، مەملەكەتتەن ماراپات الۋ ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ءوز تاۋەلسىزدىگىڭدى جوعالتۋ دەپ تۇسىنەمىن. بۇل دا ءبىر سانالىق قۇلدىقتىڭ كىشىگىرىم بەلگىسى سەكىلدى. ال، «مەتسەنات. كز» بايقاۋى سەنىڭ اۆتورلىق قۇقىعىڭا ەشقانداي قول سۇقپايدى. ديۆيدەندتىڭ بارلىق تۇرىنەن دە دامەسى جوق. ولاردىڭ باستى جانە جالعىز ماقساتى - قازاقستاندا رومان جانرىن وركەندەتۋ جانە ونىڭ الەمدىك رىنوكقا شىعۋىنا جاعداي جاساۋ. كونكۋرستىڭ وسى ماقساتى ۇناعاندىقتان قاتىستىم.
- جالپى. بايقاۋدا تاقىرىپ جاعىنان شەكتەۋ بولدى ما؟ شەكتەۋ بولسا، شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن بۇل قانشالىقتى ادىلەتتى تالاپ دەپ ويلايسىز؟
- الىپ بارا جاتقان شەكتەۋ بايقامادىم. ارينە، مۇندا دا قاپتاپ جاتقان كونكۋرستاعىداي ءوزىنىڭ ءتول ەرەجەلەرىن ساقتاساڭ جەتىپ جاتىر.
- «مەتسەناتقا» ەندى قاتىساتىن قالامگەرلەرگە، اسىرەسە جاس جازۋشىلارعا قانداي كەڭەس ايتاسىز؟
- جەكە باسىم بىرەۋلەرگە كەڭەس ايتۋعا قارسىمىن. ونىڭ ۇستىنە، ءقازىر بىرەۋگە ءجون سىلتەيتىن زامان با؟ اركىمنىڭ ءوز اقىلى بار، اركىمنىڭ ءوز جۇرەك قالاۋى بار. اركىم سول ەپاتياسى مەن ەموتسياسىنا باعىنۋى كەرەك.
- سۇحباتقا ۋاقىت بولگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت!
اۆتور ەسىمجان ناقتىباي
