ابزال ساپاربەك ۇلى: شەتەلدەگى قانداستار – تۇتاس قازاقتىڭ اجىراماس بولىگى
ۇيىم تاعدىر تالايىمەن جىراقتا قالىپ، سوندا ءوسىپ-ونگەن قانداستارىمىزدىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋىنا جاعداي جاساپ، ولارمەن مادەني-گۋمانيتارلىق جانە اقپاراتتىق-ۇيلەستىرۋ بايلانىستارىن دا قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستانعا كەلگەن اعايىنداردى قولداپ، ولاردىڭ ورتاعا بەيىمدەلۋىنە دە كوڭىل بولەدى. وسىنداي ۇلت قاۋىپسىزدىگى مەن ەل مەن جەر بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى ءىستىڭ باسىندا تۇرعان «وتانداستار قورى» ك ە ا ق پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلىمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
- قۇرمەتتى ابزال ساپاربەك ۇلى، «وتانداستار قورىنىڭ» نەگىزگى ميسسياسى قانداي؟
- ءسىزدىڭ بۇل سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ازداپ شەگىنىس جاساۋ قاجەت. «وتانداستار قورى» قوعامىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما 2017-جىلى وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا بەرىلدى. مۇنداي تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا شەتتەگى قازاقتاردىڭ جىلدان جىلعا ءوزىنىڭ ەتنيكالىق بىرەگەيلىگىن جوعالتىپ، تاريحي وتانى - قازاقستاننان الشاقتاي ءتۇسۋى جانە وسى تەندەنتسياعا قازاق قوعامى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ الاڭداۋى نەگىز بولدى .
ناتيجەسىندە ، الىستاعى اعايىندى قولداۋ ءۇشىن «وتانداستار قورى» قوعامىن قۇرۋ تۋرالى ونىڭ جالعىز قۇرىلتايشىسى - ق ر ۇكىمەتىنىڭ 2017-جىلعى 13- قازانداعى 644№ قاۋلىسى قابىلداندى. ۆەدومستۆولىق باعىنىسى بويىنشا قوعام – ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترىلىگىنىڭ قۇزىرىندا.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆ ايتقانداي، «الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندەگى ءاربىر قازاق قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى». سوندىقتان، ەل ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلتايشى بولۋى - «وتانداستار قورى» قوعامىنىڭ شەتەلدەگى قازاقتارمەن مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي ۇستانىمىن بىلدىرەتىن كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمە ەكەنىن بىلدىرەدى. «وتانداستار قورىنىڭ» نەگىزگى ميسسياسى - الەم قازاقتارىن تاريحي جانە ەتنيكالىق وتانى - قازاقستان توڭىرەگىندە بىرىكتىرۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن. سەبەبى، شەتەلدەگى قازاقتار - تۇتاس قازاق ۇلتىنىڭ اجىراماس بولىگى.
وسى ورايدا، قوعام سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى اياسىندا بىرنەشە باعىتتار بويىنشا ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدا. اتاپ ايتساق:
- مادەني-گۋمانيتارلىق قولداۋ جانە ەتنيكالىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ؛
- شەتەلدەگى قازاق جاستارىمەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ جانە ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ؛
- قازاقستاننىڭ يميدجدىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شەتەلدەگى وتانداستاردى اقپاراتتىق- كونسۋلتاتسيالىق قامتاماسىز ەتۋ؛
- وتانداستار ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋ-تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ؛
- حالىقارالىق ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك بايلانىستار ورناتۋ.
- ول ميسسيا وتكەن جىلى جۇزەگە استى ما؟
- سۇراعىڭىزعا ءبىر سوزبەن جاۋاپ بەرۋ ارينە قيىن. ءار ەلدەگى جاعداي ءارتۇرلى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. شەتەلدەگى قازاقتاردى قازاقستان توڭىرەگىندە بىرىكتىرۋ - مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ۇزاقمەرزىمدى ماقساتى.
بۇل ماقساتتى ىسكە اسىرۋدا شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق، مادەني-گۋمانيتارلىق، رۋحاني، تىلدىك قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ءتۇرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى اسا ماڭىزدى دەپ سانايمىز. وسى رەتتە، 2022-جىلى قوعام الەمنىڭ 40 قا جۋىق ەلدەرىندە ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 100 گە جۋىق باسشىلارى جانە بەلسەندىلەرىمەن 9 ونلاين جانە 16 وفلاين كەزدەسۋلەر ءوتتى. وسى قاۋىشۋلار شەڭبەرىندە قازاق ۇيىمدارىمەن قازاق دياسپوراسىنىڭ تۇرىپ جاتقان ەلدەرىندەگى ءرولى تاقىرىبىندا عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن مەرەكەلىك كونسەرتتىك شارالار ءوتتى.
ولاردىڭ قاتارىندا پاريجدە ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كەزدەسۋ-قۇرىلتايى، تاشكەنت قالاسىندا وزبەكستانداعى قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ 30 جىلدىعى مەن بىشكەكتە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ 30 جىلدىعى، يران قازاقتارىمەن، قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا رەسەيدىڭ استراحان، ورىنبور، ومبى وبلىستارىنداعى جانە جەلتوقساندا موڭعوليادا ۇيىمداستىرىلعان شارالاردى اتاۋعا بولادى.
تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا التاي قازاقتارىنىڭ تۇركياعا كوشىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي تۇرىك باۋىرلارىمىزعا ريزاشىلىق رەتىندە «قازاق- تۇرىك باۋىرلاستىعى» ەسكەرتكىشى اشىلدى، حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. تۇركيانىڭ الانيا قالاسىندا «Abai Uiى» مادەني- ىسكەرلىك ءۇيىنىڭ وكىلدىگى اشىلدى. وسىلايشا «Abai Uii» - ءنىڭ جالپى سانى 7 گە جەتتى.
«قورجىن» جوباسى شەڭبەرىندە 2022-جىلى 17 ەلدىڭ 43 ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنا ق ر مەملەكەتتىك تۋىنىڭ 38 داناسى، ۇلتتىق كيىمدەردىڭ 67 جيىنتىعى جانە ۇلتتىق ساز اسپابىن مەڭگەرۋدى ۇيرەتەتىن ۇيىرمەسى بار ۇيىمدارعا 100 گە جۋىق دومبىرا تابىستالدى.
قانداستاردىڭ كوڭىلىن مارقايتقان مازمۇندى كەزدەسۋلەر ەلىمىزدە دە كوپتەپ ۇيىمداستىرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى - شەتەلدە ۇلتتىق ونەرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەپ جۇرگەن ونەرپازدارىمىز بەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ «قاسيەتتى قازاق ەلى» ونەر فەستيۆالى. 145 ۇمىتكەر تىركەلگەن 4-فەستيۆالعا 8 ەلدەن كەلگەن 35 ونەرپاز قاتىسىپ، جۇلدەلى سىيلىقتارعا يە بولدى .
قوعامنىڭ شەتەلدەگى بەلسەندى قازاق جاستارى مەن ۇيىم جەتەكشىلەرىنە ارنالعان «كيەلى قازاقستان» جوباسىنىڭ كەزەكتى 5-كەزەڭىنە بىلتىر الەمنىڭ 10 ەلىنەن كەلگەن 31 قانداسىمىز جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسىندا بولدى.
شىلدە ايىندا اقمولا وبلىسىندا 2 اپتاعا سوزىلعان «جازعى لاگەرگە» 10 ەلدەن 80 نەن استام قازاق بالاسى قاتىستى. الەمنىڭ ءار قيىرىندا تۇراتىن 500 گە جۋىق قانداستارىمىز اراسىندا جۇلدەلى جانە ەرىكتى ءتۇرلى شىعارماشىلىق بايقاۋلار ءوتتى. دومبىرا كۋرسى سياقتى ءبىرقاتار ەرىكتى جوبالاردى جالعاستى.
قوعامنىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ اعارتۋشىلىق جوبالارى جالعاستى. 4 تىلدە جۇرگىزىلگەن «ونلاين قازاق ءتىلى كۋرسىنا» جانە الەمنىڭ 8 ەلىندەگى 10 قالاسىنداعى «وفلاين قازاق ءتىلى كۋرسىنا» 1000 نان استام قانداس قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەندى. الەمنىڭ 7 ەلىندە قازاق تىلىنەن ءدارىس وقيتىن 80 گە جۋىق ءمۇعالىم ارنايى «بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ» كۋرسىنان ءوتتى. قازاقشا سويلەسىپ، تىلدىك ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «دوستار الاڭى»، «QAZAQSHA SPEAKING CLUB» جوبالارى باستاۋ الدى .
شەتەلدەگى قازاق جاستارىن ەلىمىزدە ءبىلىم الۋعا ىنتالاندىرۋ جۇمىسى شەڭبەرىندە 2022-جىلى 1776 قانداس گرانت يەگەرى اتاندى. ەلىمىزدەگى 10 مىڭعا جۋىق قانداس جاستارىمىزعا قامقورلىق تانىتىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى سپورتتىق جانە مادەني تۋرنيرلەر ۇيىمداستىرىلدى. قانداس جاستارىمىز ءتۇرلى مەرەكەلىك شارالاردىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولدى.
قانداستار قالامىنان تۋىنداعان ەڭبەكتەرگە دە كوڭىل ءبولىندى. 2022-جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قولداۋىمەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بۇرىنعى ءتورالقا مۇشەلەرى دالەلحان جانىمحان ۇلىنىڭ «قۇجاتتار جيناعى» كىتابىنىڭ جانە ءابدىراحمان چەتين جالەل ۇلىنىڭ «ءومىر جولىمداعى سوڭعى كوش» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. سونىمەن قاتار، قوعام جانىنداعى «قانداستاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعىنا» جانە 14 وڭىردەگى «فرونت-كەڭسەلەرىنە» قانداستار مەن شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتاردان تۇسكەن بارلىعى 6318 وتىنىشكە ا قپاراتتىق-كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت كورسەتىلدى.
قونىس اۋدارۋدا باسىمدىققا يە 5 ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى جانە قولايلى ەلدى مەكەندەردى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «erulik.kz» ۆەب-پلاتفورماسى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر (بوس تۇرعىن-جايلار، بوس جۇمىس ورىندارى، ينفراقۇرىلىم، الەۋمەتتىك مەكەمەلەر، ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى).
2022-جىلى شەتەلدەگى قازاقتارعا قاتىستى 3 تاقىرىپتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ازىرلەنگەن ۇسىنىمدار مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولدانۋدا.
الەمدە دياسپورا ماسەلەلەرى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ساياساتىندا ماڭىزدى باسىمدىققا اينالىپ، كۇن تارتىبىندە ورنىقتى ورىن الۋدا. وسى رەتتە «وتانداستار قورى» تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى دياسپورا ءىسى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋدا.
سونداي-اق، تۇرىكسوي (حالىقارالىق تۇرىك مادەنيەت ۇيىمى)، YTB (ت ر شەتەلدەگى تۇرىكتەر مەن باۋىرلاس قاۋىمداستىقتار باسقارماسى) سياقتى ۇيىمدارمەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى.
بىلتىر «وتانداستار قورى» قوعامىمەن وتاندىق مۇددەلەس سەرىكتەستەر قاتارى كوبەيە ءتۇستى. «Kazakh Tourism»، «استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى» جانە «QazTrade» ەكسپورتتى دامىتۋ ورتالىعىمەن ىنتىماقتاستىق وتانداستارىمىزدى ەكونوميكالىق-ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا تارتۋعا جول اشادى دەگەن ءۇمىت بار.
شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتارعا جاڭالىق تاراتۋ، ەلگە كوشىپ كەلگەن قانداستارعا پايدالى اقپارات ۇسىنۋ جولىندا اقپاراتتىق جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جازىلۋشىلار سانى 100 مىڭعا جۋىقتادى جانە 2021-جىلمەن سالىستىرعاندا اقپارات تاراتۋ كورسەتكىشى 35 پايىزعا ارتتى.
«قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىمەن بىرلەسە تۇركياداعى قانداستار كوشىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «التايدان-انادولىعا» دەرەكتى فيلمى ءتۇسىرىلدى. «Jibek joly» تەلەارناسىندا «قيانداعى قانداستار» اتتى جوبا بىرلەسە جۇزەگە اسىرىلدى. «قازاق راديوسىنا» «الىستاعى اعايىن» ايدارى قوسىلدى. ءوزىڭىز قىزمەت اتقاراتىن «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگىندە «شەتەلدەگى قازاق ءتىلدى ب ا ق» ءبولىمى اشىلدى، ال «تۇركىستان» گازەتىندە «اتاجۇرت» ايدارى بار. «حالىقارالىق قازاق ءتىلدى با ق اسسوتسياتسياسىنىڭ» جۇمىسى كەزەڭىمەن جاندانىپ كەلەدى. (5 ەلدە 28 ب ا ق).
وسىلايشا، قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ، ءتول مادەنيەتىمىز بەن اتا ءداستۇرىمىزدى دارىپتەۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاۋ، جاستاردى قازاقستانعا ءبىلىم الۋعا تارتۋ، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ولاردىڭ ءون بويىندا قازاقى رۋحتى اسقاقتاتۋ ارقىلى قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ، اتاجۇرتقا دەگەن سەزىمىن وياتۋ نەگىزىندە ءوز ميسسيامىزدى جۇزەگە اسىرۋدامىز.
- شەتەلدەگى قازاقتار ەلگە كوشىپ كەلۋگە نيەتتى مە؟
-ەتەلدەگى قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى، اتاپ ايتقاندا وزبەكستان، رەسەي، قىتاي ەلىندەگىلەر، تاريحي تۇرعىدان العاندا، وزدەرىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ بايىرعى جەرىندە تۇرىپ جاتىر. وسى جاعدايدى دا ەسكەرۋىمىز كەرەك.
قازاقستاندى اتاجۇرتىم دەپ اڭساپ، اتامەكەنگە اعىلاتىن قانداستاردىڭ قاراسى جىلدان جىلعا سيرەكسىپ كەلەدى. ۇدەرە كوشىپ، جاپپاي قونىس اۋدارعان اعايىننىڭ العى لەگى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جيىرما جىلعا ءتان بولاتىن.
قازىرگى كەزەڭدە رەسمي اقپاراتتارعا سايكەس شەتەلدەردە 3,5 ميلليونعا جۋىق ەتنيكالىق قازاقتار تۇرادى. كەيبىر تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى مەن بەيرەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، شەتەلدە 6-7 ميلليون قازاق تۇرادى دەگەن مالىمەتتەر بار.
ونىڭ ىشىندە وزبەكستان، قىتاي، موڭعوليا، تۇركىمەنستان ەلدەرىنەن قازاقستانعا كوشۋگە ىنتالى قانداستار بارشىلىق. كورشى ەلدە قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى سوڭعى ۋاقىتتا رەسەيلىك قانداستار تاراپىنان دا قىزىعۋشىلىق ارتۋدا.
«وتانداستار قورى» قوعامىنىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە 2019-جىلى «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار ناتيجەسىنە سايكەس، قازاقستانعا كەمىندە 1,5 ميلليون ەتنيكالىق قازاق تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن قونىس اۋدارعىسى كەلەدى. ارينە، بۇل ساندىق دەرەكتەردى ناقتى جانە تۇپكىلىكتى كورسەتكىش دەپ قابىلداۋعا بولمايدى جانە ولار ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا كوشىپ كەلە قالادى دەۋدەن دە اۋلاقپىز. ادام بالاسىنىڭ ۇيرەنشىكتى جەرىنەن باسقا ەلگە قونىس اۋدارۋى وڭاي ەمەس. جالپى حالىقتىڭ بۇل ماسەلەگە دەگەن كوزقاراسى قۇبىلمالى. دەگەنمەن، ساۋالناما ناتيجەلەرى رەپاترياتسيا الەۋەتىنە قاتىستى بولجامدى پىكىر قالىپتاستىرۋعا شارتتى تۇردە نەگىز بولا الادى.
قازاقستان شەتەلدىكتەردىڭ كوزقاراسىندا ورتالىق ازياداعى ەڭ تۇراقتى، بەيبىتشىل، ورنىقتى دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭداعان زايىرلى ەل رەتىندە قابىلدانادى. دامىعان مىقتى ەكونوميكاسى بار جانە وركەنيەتتى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن كەز كەلگەن قوعام-قولايلى ءومىر سۇرەتىن ورتا تاڭداعان ادامعا تارتىمدىلىعى بويىنشا قاشاندا باسىمدىققا يە بولادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ جاريالاعان رەفورمالاردى ساپالى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ، جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتەتىن بولساق، قازاقستاننىڭ بولاشاعى بۇگىنگىدەن دە جارقىن بولارى ءسوزسىز.
- قانداستاردى اتامەكەنگە شاقىرۋ، ازاماتتىق بەرۋ سەكىلدى جۇمىستارعا قور قانشالىقتى اتسالىسىپ وتىر؟
- ءاربىر ادامنىڭ كوشىپ-قونۋى ونىڭ تابيعي قۇقىعى ەكەنىن ەسكەرۋمىز كەرەك.
جالپى، شەتەلدەگى قازاقتارمەن جانە رەپاترياتسيا ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى 1991-جىلعى 16- جەلتوقساندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى نەگىز بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
ونىڭ ۇستىنە، وسى باپتىڭ جالعاسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزەڭدەرىندە، ادامگەرشىلىككە جات وزگە دە ساياسي شارالار ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا تەرريتورياسىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ادامدار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ، سونداي-اق بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار تەرريتورياسىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ءوز تەرريتورياسىنا قايتىپ ورالۋى ءۇشىن جاعداي جاسايدى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان.
وسىعان وراي، كەز-كەلگەن شەتەلدەگى قازاق باۋىرلارىمىز ءوزىنىڭ ەتنيكالىق تۇرعىدا قازاق ەكەنىن دالەلدەي السا ، قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن الۋعا قۇقىلى.
قازاقستانعا كەلۋ ءۇشىن ۆيزا راسىمدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن ەلدەردە (ماسەلەن وزبەكستان، موڭعوليا، رەسەي) تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتار ءوز ەركىمەن اتامەكەنگە كوشىپ كەلىپ، قانداس كۋالىگى مەن ازاماتتىق الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا ارىزدانادى.
ال، ۆيزا تالاپ ەتىلەتىن مەملەكەتتەردە تۇراتىن (يران، تۇركىمەنستان) قانداستارىمىز كوشۋگە ۆيزا الۋ ءۇشىن سول ەلدەگى قر ەلشىلىگىنە نەمەسە كونسۋلدىعىنا ءوتىنىش بەرۋى كەرەك. سونداي- اق، قازاقستاندا تۇراتىن جاقىن تۋىستارىنىڭ شاقىرتۋىمەن ۆيزا راسىمدەۋ ارقىلى دا كوشىپ كەلۋىنە بولادى. بۇل جاعدايدا دا قانداس كۋالىگى مەن ازاماتتىق الۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا بارادى.
«وتانداستار قورى» شەتەلدەگى قازاقتارمەن مادەني- ىسكەرلىك بايلانىستاردى دامىتۋ ارقىلى ولاردىڭ قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن ارتتىرۋدا اقپاراتتىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدا. سايكەسىنشە، تاريحي وتانىنا ورالۋعا نيەت بىلدىرگەن قانداستارعا ءتيىستى اقپاراتتىق جانە كونسۋلتاتسيالىق كومەكتەر كورسەتىلەدى.
بۇل باعىتتا قوعام جانىنان اشىلعان «قانداستاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعى» تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ورتالىقتىڭ قىزمەتىنە وڭىرلەردەگى فرونت-كەڭسەلەر، بايلانىس ورتالىعى جانە بەك-كەڭسە قىزمەتى كىرەدى. وتكەن جىلى ولارعا ۇزىنسانى 6318 ءوتىنىش-سۇراقتار كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 38,5 پايىزى (2434 سۇراق) ازاماتتىق الۋ، قۇجاتتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا حابارلاسقان. ولارعا زاڭعا سايكەس اقپاراتتىق-تۇسىندىرمەلىك جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وتىنىشتەرىنە سايكەس جاۋاپتى ورگاندارعا ءتيىستى ۇسىنىمدار جولدانىپ، ماسەلەلەرى وڭ شەشىمىن تاپتى.
- ۇزاق جىلدار ديپلوماتيا سالاسىندا، شەتەلدەردە قىزمەت اتقاردىڭىز. ەلگە كوشەمىن دەگەن قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن سول ەلدىڭ س ءى م- مەن بىرلەسە قاراپ، قۇجات جۇمىستارىن تەزىرەك، وڭتايلى جولمەن بىتىرۋگە مۇمكىندىك بار ما؟
جالپى، شەتەلدەن قازاقستانعا كوشەتىن ەتنيكالىق قازاقتاردان وزدەرى تۇرعان ەلدەن كوپ قۇجاتتار اكەلۋ تالاپ ەتپەيدى. قونىس تانۋشىلار تۇرعىلىقتى ەلىنەن تەك ءبىر عانا قۇجات - سوتتالماعانى جونىندە انىقتاما الۋى ءتيىس. اتالعان انىقتاما قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان كوشىپ كەلگەن قانداستاردان تالاپ ەتىلمەيدى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، اتامەكەنگە ورالۋى ءۇشىن ۆيزا راسىمدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن ەلدەردەن كەلەتىن قانداستارىمىز شەتەلدەگى قر ەلشىلىكتەرى مەن كونسۋلدىقتارىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنبەستەن، تىكەلەي كوشىپ كەلە بەرەدى.
ال، ۆيزا تالاپ ەتىلەتىن مەملەكەتتەردە تۇراتىن (يران، تۇركىمەنستان) قانداستارىمىز كوشۋگە ۆيزا الۋ ءۇشىن سول ەلدەگى قر ەلشىلىگىنە نەمەسە كونسۋلدىعىنا وزدەرى ءوتىنىش جازادى. سونداي- اق، قازاقستاندا تۇراتىن جاقىن تۋىستارىنىڭ شاقىرتۋىمەن ۆيزا راسىمدەگەن سوڭ دا قونىس اۋدارا الادى.
سونىمەن قاتار، وتكەن جىلى جاڭادان بەكىتىلگەن «ق ر كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027-جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا» سايكەس، قر ۇكىمەتى ايقىنداعان قونىستاندىرۋ وڭىرلەرىنە كوشۋگە نيەت بىلدىرگەن ەتنيكالىق قازاقتار ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا شەتەلدەگى قر ەلشىلىكتەرى مەن كونسۋلدىقتارى ارقىلى قانداس كۋالىگىن الۋعا جانە وڭىرلىك كۆوتاعا ەنۋگە الدىن الا قۇجاتتارىن راسىمدەي الادى. دەمەك، ەلگە كوشەمىن دەگەن ەتنيكالىق قازاقتار تۇرىپ جاتقان ەلىنەن ەشقايدا بارماي- اق، قازاقستانعا بارۋ/كەلۋ سياقتى قوسىمشا شىعىندارى مەن ۋاقىتتارىن ۇنەمدەي وتىرىپ، ءتيىستى قۇجاتتارىن راسىمدەۋىنە مۇمكىندىك بار.
-قازىرگى كۇنى ەلگە ەندى كوشىپ كەلەتىن قانداستارعا قانداي قولداۋلار كورسەتىلەدى؟
-شەتەلدەن اتامەكەنگە قونىس اۋدارۋشى ەتنيكالىق قازاقتار قر ۇكىمەتىمەن بەلگىلەنگەن اقمولا، اباي، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا قونىستانعان جاعدايدا، وڭىرلىك كۆوتا اياسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ الۋعا مۇمكىندىگى بار.
قانداستارعا كۆوتا اياسىندا وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 70 ا ە ك (241500 ت گ.) مولشەرىندە ءبىرجولعى الەۋمەتتىك تولەم، سونداي-اق تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە ارنالعان شىعىستاردى جابۋ ءۇشىن ءبىر وتباسىنا 12 اي ىشىندە اي سايىن 15-30 ا ە ك (51750 - 103500 ت گ. ارالىعىندا) مولشەرىندە وتەماقى تولەنەدى (1 ا ە ك - 3450 ت گ.).
سونداي-اق، «ق ر كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027-جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا» ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قونىستانعان، تۇراقتى جۇمىسى بار قونىس اۋدارۋشىلارعا ساتىپ الاتىن تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ %50 مولشەرىندە قارجىلاي كومەك رەتىندە ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتىن بەرۋ قاراستىرىلعان. اتالعان قاراجات قۇرىلىسقا، تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە «وتباسى بانك» ا ق- عا باستاپقى جارنانى تولەۋگە باعىتتالۋى مۇمكىن. بۇل بويىنشا رەسمي زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلدانعان كەزدە، قانداستاردى مىندەتتى تۇردە حاباردار ەتەمىز.
بۇدان بولەك، ءار وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى، ياعني جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قونىس اۋدارۋشىلارعا بۇدان باسقا دا قوسىمشا كومەكتەر كورسەتەمىن دەسە، وعان دا مۇمكىندىگى بار.
جالپى، بۇل قولداۋ تەك شەتەلدەن كەلگەن قانداستارعا عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان جوعارىداعى وڭىرلەرگە كوشىپ بارامىن دەۋشى قر ازاماتتارىنا دا ارنالعان.
- جاڭا كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ قۇجات الۋ، تىركەلۋ ماسەلەلەرى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟ بۇرىنعىداي جەڭىلدىكتەر بار ما؟
-بۇرىنعى زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس قانداستاردىڭ قر ازاماتتىعىن الۋعا بەرگەن ءوتىنىشى 6 اي مەرزىمدە قارالاتىن. بۇل قونىستانۋشىلار ءۇشىن وتە ۇزاق ۋاقىت. سونىمەن قاتار، ولار ازاماتتىق الماستان بۇرىن ىحتيارحاتتى راسىمدەۋگە دە مىندەتتى ەدى. ول ءۇشىن بولەك قۇجاتتار جيناۋعا، ونى زاڭداستىرۋعا التىن ۋاقىتىن جانە ءبىرشاما قاراجاتىن شىعىنداۋعا ءماجبۇر بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدارى ەلىمىزگە قونىس اۋدارۋشى ەتنيكالىق قازاقتاردى قۇجاتتاندىرۋدى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان ءبىرشاما شارالار قابىلداندى. بۇل ءوز كەزەگىندە قونىستانۋشىلاردىڭ قازاقستاندىق قوعامعا تەز بەيىمدەلۋىنە ۋاقىتىن جانە قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە وڭ اسەرىن بەرۋدە.
قازىرگى تاڭدا، اتامەكەنگە قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق قازاقتار «قانداس» مارتەبەسىن العاننان كەيىن تۇراقتى تىركەۋگە تۇرىپ، قر ازاماتتىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن الۋىنا مۇمكىندىگى بار. ەندى جاڭا تالاپقا سايكەس قازاقستاندا تۇراقتاپ قالاتىن قانداستارىمىز ىحتيارحات راسىمدەۋگە مىندەتتى ەمەس. ق ر ۇكىمەتى تاراپىنان قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە قانداستاردىڭ ق ر ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن جينايتىن قۇجاتتارىنىڭ سانى 2 ەسەگە جانە ونى قاراۋ مەرزىمى 6 ايدان 3 ايعا قىسقارتىلدى.
جالپى، شەتەلدەگى قازاقتار ءوزىن تولعاندىراتىن كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا وتانداستار قورىنىڭ تومەندەگى بايلانىس نومەرلەرىنە حابارلاسىپ، تولىققاندى اقپارات الا الادى:
1404 (بارلىق قازاقستاندىق وپەراتوردىڭ قوڭىراۋى تەگىن قابىلدانادى)؛
88000801404 (قازاقستان بويىنشا قالالىق نومەرلەردەن قوڭىراۋ تەگىن)؛
7717298 1404+ (قازاقستان بويىنشا قالالىق نومەرلەردەن قوڭىراۋ تەگىن قابىلدانادى، شەت ەلدەردەن سول ەلدىڭ بايلانىس وپەراتورىنىڭ تولەم مولشەرلەمەسى بويىنشا)؛
77010001404+ (WhatsApp جانە Telegram حابارلامالارى ءۇشىن)؛
E-mail: komek@oq.gov.kz
facebook.com: OtandastarQory، instagram: otandastar_qory.
- شەتەلدەگى قانداستار اراسىندا، اسىرەسە، قىتايداعى قازاقتار اراسىندا جارىق كورگەن توتە جازۋمەن شىققان قانشاما قۇندى دۇنيەلەر قالىپ بارادى. سونى ەلگە جەتكىزۋدىڭ قانداي جولى بار دەپ ويلايسىز؟
- راسىندا دا، شەتەلدە توتە جازۋمەن جارىق كورگەن جازبالاردى قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسۋ - كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قىتايداعى قازاقتار قالىڭ شوعىرلانعان وڭىرلەردە تۇراتىن قانداس قالامگەرلەردىڭ ارابشا توتە جازۋمەن شىققان ەڭ قۇندى ەڭبەكتەرىن كيريلل قارپىمەن قازاقشا قايتا شىعارۋدى اۋەل باستا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قولعا الىپ، «اتاجۇرت» باسپاسى ارقىلى جىل سايىن 2-3 كىتاپ جارىق كورگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي، 2017-جىلدان بەرى بۇل ءۇردىس ءۇزىلىپ قالىپتى. دەگەنمەن، جاقسى باستاماعا جاناشىر ازاماتتار مەن اتاجۇرتقا ورالعان قانداس كاسىپكەرلەردىڭ، قوعامدىق قورلاردىڭ قولداۋىمەن ءبىرقاتار قۇندى دۇنيەلەر وقىرمانعا جول تارتتى. اتاپ ايتساق، قىتاي مەن موڭعولياداعى قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان قالامگەر اقىت ءۇلىمجى ۇلىنىڭ 2 تومدىق ەڭبەگى، ماعاز رازدان ۇلى، ومارعازى ايتان ۇلى، قاجىقۇمار شابدان ۇلى سىندى سىرالعى اقىن، جازۋشىلار مەن فولكلور زەرتتەۋشىسى اسقار تاتاناي ۇلىنىڭ كىتاپتارى تاسپاعا باسىلىپ، تاريحي ورنىن تاپتى.
وسى ورايدا «وتانداستار قورى» اتقارعان ىلكىمدى ىستەردى دە اتاپ ايتقان ءجون. 2020-جىلى ەل ورداسى - استاناداعى ق ر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى جانىنان «وتانداستار» وقۋ زالى اشىلىپ، شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ تاريحي، ادەبي، ەتنوگرافيالىق كىتاپتارىنىڭ قورىن قالىپتاستىرۋ جانە وتاندىق باسپا باسىلىمدارى مەن قازاق دياسپوراسى تۋرالى شەتەل ادەبيەتىن جانە قانداس قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن جيناقتاۋ قولعا الىنعان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جيناقتالعان ادەبيەتتەر «قازاقستان ۇلتتىق ەلەكتروندى كىتاپحاناسىنىڭ» تەحنيكالىق پلاتفورماسىندا تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلۋدە. بۇل الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە ءجۇرىپ- اق وتانداستارىمىزدىڭ وسى كىتاپتاردى وقۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى، قازاق حالقىنىڭ مادەني، رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن ادەبي داستۇرلەرىن ساقتاۋ، ۇلتتىق ەلەكتروندى كىتاپحانا جۇيەسىن ىلگەرىلەتۋ جانە ەتنيكالىق قازاق جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن باسىپ شىعارۋ ماقساتىندا «وتانداستار قورى» تاياۋدا «ۇلى دالا» ايدارىمەن حالىقارالىق بايقاۋ وتكىزگەلى وتىر. وعان شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاق قالامگەرلەرى مەن تاريحشىلارى ءوزىنىڭ شىعارمالارىن جولداي الادى. مىنە، ءسىز سۇراپ وتىرعان شەتتەگى توتە جازۋمەن شىققان قۇندى ەڭبەكتەردى ەلگە جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى ءبىر جولى وسى جوبا بولعالى تۇر. «ساباقتى ينە - ساتىمەن» دەمەكشى، رەداكسيالىق قۇرام مەن قازىلار القاسى ەلەپ-ەكشەگەن ەڭ ۇزدىك تۋىندىلارى ءوز الدىنا جەكە جيناق رەتىندە جارىققا شىعارىلادى. ونىڭ قارجىلىق شىعىنىن ءبىزدىڭ قور كوتەرەدى. بۇل باعىتتا شەتەلدە تۇراتىن قالامگەر قانداستاردىڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرىن باسىپ شىعارۋ بويىنشا ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق ارەكەتى الدە دە جالعاسا بەرمەك. ويتكەنى، قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسى جات جەردە قاعاجۋ قالماۋى كەرەك! وسى ماقساتتا قۇندى رۋحاني دۇنيەلەرمەن قازاقتىڭ رۋحاني مۇراسىن بايىتۋ - بارشاعا ورتاق پارىز دەپ سانايمىز.
- جاقىندا «اتا جولى» جوباسى قولعا الىنعانىن ەستىگەن ەدىك. تىڭ جوبانىڭ ماقساتى قانداي؟ بىرەگەي كارتا جاسالدى ما؟ ونىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟
- وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان «كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027-جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» الداعى ۋاقىتتا وسى سالادا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ونىڭ ىشىندە جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي مامان نەمەسە وزدەرى تۇراتىن ەلدەردە تابىستى بيزنەس- كەيستەردى ىسكە اسىرعان جانە ولاردى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرۋعا ىقىلاستى قازاقتارعا بەرىلەتىن «اتا جولى» كارتاسى ەنگىزىلگەنى ءمالىم.
قازىرگى تاڭدا «اتا جولى» كارتاسىن قولدانىسقا ەنگىزۋ ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ءتيىستى نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋدا.
«اتا جولى» كارتاسىن العان ەتنيكالىق قازاقتار ساياسي قۇقىقتاردى قوسپاعاندا، 10 جىلدىق جەڭىلدەتىلگەن ۆيزا راسىمدەپ، قازاقستاندا ءوز كاسىبىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الادى. كارتا يەسى بيزنەسىن تىركەپ، مۇلىككە، ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيگە يەلىك ەتە الادى، قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋىنە بولادى، سونداي-اق تۇرۋعا رۇقسات بەرىلەدى. سونىمەن قاتار، «اتا جولى» كارتاسى يەگەرلەرى جانە بيزنەستە تابىسقا جەتكەن، قوعامداستىقتى قولدايتىن قانداستار تاريحي وتانىن دامىتۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەسى ءۇشىن جىل سايىنعى «پارىز» بايقاۋى اياسىندا پرەزيدەنت سىيلىعىمەن ماراپاتتاۋعا ۇسىنىلادى. بۇل شارا مەتسەناتتىقتى ىنتالاندىرادى جانە ونى وتاندىق بيزنەس-ورتاعا ينتەگراتسيالاۋدى كۇشەيتەدى.
جالپى، كەلەشەكتە كارتا يەگەرلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ، سانى دا، ساپاسى دا ارتا تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
سۇبەلى سۇحبات، تولىققاندى اقپارات بەرگەنىڭىز ءۇشىن كوپتەن كوپ راحمەت!
سۇحباتتاسقان ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
