شەتەلدەگى قانداس جازۋشىلارىمىزدى «مەتسەنات» سىيلىعىنا كوبىرەك تارتساق دەپ وتىرمىز - ەرلان اسقاربەكوۆ
سىياقىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەرلان اسقاربەكوۆ قازاقپارات تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا مۇنداي سىيلىق تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت وتكىزىلىپ وتىرعانىن ايتتى.
- بىلتىر العاشقى كونكۋرسقا 67 روماننىڭ اۆتورى قاتىسىپتى. بيىل اۋقىمى كەڭەيەدى دەپ وتىرسىزدار ما؟
- ارينە! ءبىز سوعان ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. ەكىنشى جاعىنان، رومان دەگەن اۋىر جانرلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن تۇسىنەمىز. ءبىراق وزگە ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ شىعارمالارى ءبىزدىڭ بايگەگە كوبىرەك قاتىساتىن شىعار دەپ وتىرمىز. بۇل دا ۇلكەن كونتينگەنت. ويتكەنى قازاق دياسپوراسى الەمنىڭ التى قۇرلىعىنا دا تاراعان دەۋگە بولادى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وسى ماسەلەنى رەتتەۋدى وزىمىزگە مىندەت ەتىپ الدىق. بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىمىزدا سىيلىقتان ۇمىتكەر اۆتورلار ءوز تۋىندىسىنا قاتاڭ تالاپپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ايتىپ جۇردىك. سونى وقىسا كەرەك، كوبى ءوز شىعارمالارىنا جيناقىلىقپەن كىرىسكەنىن بايقاپ وتىرمىز. بۇل فاكتور كونكۋرسقا ۇسىنىلاتىن شىعارمالاردىڭ سانىن ازايتۋى مۇمكىن. قازىر قولىمىزدا 40 تان استام اۆتور مەن 10 نان استام قولجازبا جاتىر. تىركەۋ اياقتالعانشا 100-150 اۆتور جيناقتالادى دەپ ويلايمىز. ەڭ باستىسى - ساپالى وزگەرىس.
- بيىل دا جالعىز جەڭىمپاز ىرىكتەلە مە؟ بىلتىر جولى بولماعان رومان بيىل قاتىسا الا ما؟
- ءبىز بۇل ماسەلەنى و باستا زاڭگەرلەرمەن پىسىقتاپ العانبىز. «اۆتورلىق قۇقىق» تۋرالى زاڭ بويىنشا اۆتور ءوز تۋىندىسىمەن نە ىستەيتىنىن ءوزى بىلەدى. اتىن اۋىستىر ما، قايتا جازىپ شىعا ما، ءار باسىلىمىن تۇرلەندىرىپ بەرە مە، ءوزى بىلەدى. ولاي ىستەۋ قاجەت پە دەگەن باسقا ماسەلە بار. ءبىر شىعارمانى قايتا-قايتا ۇسىنۋعا بولادى. ءبىراق ول سالعان جەردەن جەڭىمپاز اتانباسا، وقىرمان وزەكتى دەپ تاپپاسا، قىزىعۋشىلىق تۋعىزباسا، قۇندىلىق كورمەسە، ونى قايتالاپ شىعارعاننان نە پايدا؟ ودان دا ءسال كىدىرىپ، جيناپ بارىپ، شىعارمانىڭ وقيعاسىن شيراتىپ، 2-3 جىلدان كەيىن الدەقايدا مىقتى تۋىندىمەن قاتىسقان ورىندى بولماي ما؟
- كونكۋرسقا قازاق تىلىندەگى دە، ورىس تىلىندەگى دە تۋىندىلار قاتىسا الادى ەكەن. بىلتىرعى قورىتىندىعا قاراپ، قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز با؟
- مۇلدە ولاي دەپ ويلامايمىز. الەمدەگى تاجىريبەنى قاراساق، ەڭ ءبىر سيرەك تىلدە جازىلعان شىعارمالار جارىپ شىعىپ، ەڭ جوعارى سىيلىقتاردى الىپ جاتادى. چەحيالىق، يرلانديالىق، سكانديناۆيالىق جازۋشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر شوعىرى وسىنىڭ جارقىن مىسالى بولا الادى. سوندىقتان شىعارمانىڭ قاي تىلدە جازىلعانىنا ەمەس، مازمۇنىنا، ارقالايتىن جۇگىنە باسا كوڭىل اۋدارامىز.
- اۆتوردىڭ ادەبي ورتادا تانىمال بولۋى نەمەسە كەرىسىنشە بۇرىن اتى شىقپاعان ادام بولۋى شەشۋشى ءرول ويناۋى مۇمكىن بە؟
- ەشقانداي ءرول وينامايدى. قولجازباسىن، اڭگىمەسىن تۇيىندەمەسىمەن نەمەسە ءتۇرلى سەرتيفيكاتتارىمەن بىرگە جولداعان ادامدار بولدى. بىردەن ايتايىن، ونداي جايتتاردى ءوزىم ەكشەپ وتىردىم. اۆتوردىڭ ەسىمىن، ونىڭ كىم ەكەنىن اڭعارتاتىن تۇسپالدىڭ ءبارىن بىردەن الىپ تاستاپ وتىردىم. ياعني، ءماتىندى وقيتىن مامانداردىڭ الدىنا تۋىندى تاقىرىبىمەن عانا تۇسەدى. ولار قولىنداعى تۋىندىنىڭ اۆتورى كىم ەكەنىن بىلمەۋى كەرەك. ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىندا اسا تانىمال ادامدار دا، بەيمالىم جازارماندار دا، قولىنا جاڭا عانا قالام العان دەبيۋتانتتار دا بولدى. ىرىكتەۋدەن وتكەننەن كەيىن تۋىندىلارمەن وقىرماندار دا تانىسا الدى. قىسقاسىن ايتقاندا، كونكۋرستىڭ قورىتىندىسىنا ادەبيەتكە قاتىسى جوق فاكتورلاردىڭ ەشبىرى اسەر ەتپەۋى كەرەك. باستى فاكتور - تۋىندىنىڭ ساپاسى.
- «مەتسەنات» جوباسى قانداي باسپاحانالارمەن ارىپتەستىك ورناتقان؟
- ءبىز ءىرى باسپاحانالاردىڭ ءبارىن شاقىردىق. ماركەت-پلەيس وتكىزىپ، ۇزدىك دەپ تانىلعان 10 اۆتوردىڭ ەڭبەگىن باسپاحانا باسشىلارىمەن جۇزدەستىردىك. قازىر بىرنەشە تۋىندىنى باسىپ شىعارۋ جونىندەگى جۇمىستار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. بۇل ءبىزدىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى بىرەگەي وقيعا.
- «مەتسەنت» لاۋرەاتتارىنا قانداي ارتىقشىلىقتار بەرىلەتىنىن ايتا كەتسەڭىز. جەڭىمپاز روماننىڭ الەم ادەبيەتىنىڭ ارەناسىن باعىندىرۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
- مۇنداعى باستى ارتىقشىلىق بىرەۋ عانا - اۆتورعا ءومىر بويى اي سايىن 500 دوللار تولەپ وتىرامىز. جالپى جەڭىمپاز اتانعان سوڭ اۆتورعا دەگەن قوعامنىڭ قۇرمەتى ارتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار. الەمدىك ارەناعا شىعۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ايتساق، ءبارى اۆتوردىڭ وزىنە بايلانىستى. ءوز ارامىزدا ءازىل بار، اۆتور ءوز شىعارماسىنا قانشالىقتى تالاپشىل بولسا، ءوزىن سونشالىق سىيلايدى دەگەن ءسوز. ادەبيەتتىڭ ءوز زاڭى بار، 30-40 رەت تۇزەلىپ، كۇزەلگەن ءماتىن ابدەن ءپىسىپ، جەتىلگەن تۋىندىعا اينالادى. ءبىز قازاقستاندا جارىق كورگەن كىتاپتار ەڭ كوپ دەگەندە 20-30 مىڭ تيراجبان باسىلاتىنىن انىقتادىق. ءبىزدىڭ كىتاپتاردىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىسى زيالى قاۋىم بولادى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. بۇل حالىقتىڭ 1 پايىزى دەگەن ءسوز. تەورياعا سۇيەنسەك، ساپاسى جاقسى، مازمۇنى مىقتى روماندى ەلدەگى 200 مىڭ ادام ساتىپ الۋى مۇمكىن. تۋىندى الەمدىك ارەنانى باعىندىرۋ ءۇشىن اۋەل قازاقستاندا تابىسقا جەتۋى كەرەك. ونداي ەرەجە بيزنەستە دە بار. سوندىقتان شىعارمانىڭ ساپاسى مەن مارتەبەسى اۆتورلار ءوز ىسىنە بارىنشا بايىپپەن قاراعان كەزدە عانا ارتادى. بۇل كونكۋرسقا شەتىنەن مىقتى اۆتورلار قاتىساتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ال جەڭىستى ساتىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. ءماتىندى وقيتىن ماماندار دا ساتىلمايدى، ونىڭ ۇستىنە وقىرماننىڭ باعالاۋى جانە بار.
- بىلتىرعى جەڭىمپاز شارحان قازىعۇلوۆتىڭ «كۇلپەت» رومانى تۋرالى نە ايتاسىز؟ ورىس تىلىنە اۋدارىپ ۇلگەردىڭىزدەر مە؟ تۋىندىنى قايدان تاۋىپ وقۋعا بولادى؟ جالپى شىعارما نە جايىندا؟
- اۋدارما جۇمىستارى جەلتوقسان- قاڭتار ايلارىندا اياقتالعان. قازاق تىلىندەگى ءتۇپنۇسقاسى 5 مىڭ تارالىممەن «ارنا بەي» جەكە مەنشىك باسپاحاناسىندا باسىلدى. ولار جەڭىمپاز تۋىندىنىڭ كەلەشەگىنە سەنىپ، «مەلومان» ساۋدا جەلىسىمەن، باسقا دا بىرنەشە ساۋدا جەلىسىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان. وسى اپتادا «مەلوماننىڭ» ساۋدا سورەلەرىندە پايدا بولدى. ەندى ورىس تىلىندەگى باسىلىمى ازىرلەنىپ جاتىر.
قىسقارتىپ ايتساق، تۋىندى وتانعا ورالعان قازاقتىڭ تاعدىرى تۋرالى. بۇل - وتانعا دەگەن ماحاببات جارعا دەگەن ماحبباتپەن استاسىپ جاتاتىنى تۋرالى فيلوسوفيالىق رومان.
- «كۇلپەت» ورىسشادان باسقا تىلدەرگە اۋدارىلا ما؟ شەتەلدە باسىپ شىعارۋ جوسپاردا بار ما؟
- تەروريالىق تۇرعىدان الساق، كەز كەلگەن ىرگەلى روماندى ەۋروپالىق نەمەسە شىعىس تىلدەرىنە اۋدارۋعا بولادى. ءبىراق ونىڭ ءبارىن اۋەلى قازاقستانداعى ساتىلىمىنا باينالىستى. رەسەيلىك، شىعىس- ەۋروپالىق، باتىس-ەۋروپالىق، تۇركيالىق جانە قىتايلىق باسپاحانالارمەن كەلىسسوز كەزىندە كىتاپتىڭ قازاقستانداعى ساۋدا جەلىسىندە قالاي وتكەنى ەڭ باستى ءۋاج رەتىندە قولدانىلادى. باسپاحانالارعا كىتاپتىڭ باستاپقى ساتىلىم تاريحى ماڭىزدى.
- كونكۋرس بولعان سوڭ قورىتىندىسىنا كەلىسپەي، جۇلدەلەر كۇنى بۇرىن بەلگىلى بولعان دەپ شاعىم ايتاتىندار بولادى. «مەتسەنات» سىيلىعى العاش تاعىايىندالعاندا وسىنداي داۋلار بولدى ما؟ جالپى جەڭىمپازداردى ىرىكتەۋ جۇيەسى قانشالىقتى اشىق؟
- العاشقى ماۋسىمدا ونداي داۋدىڭ بولاتىنىن كۇتتىك جانە بارماق «باستى كوز، قىستى ارەكەتتەر» تۋرالى ويدان شىعارىلعان ۋاجدەرگە تاپ كەلدىك تە. سايتتاعى شىعارمانىڭ وقىلىمىن قولدان كوبەيتۋ ارەكەتتەرى دە بولدى. ونىڭ ءبارىن جۇمىس بارىسىندا ەڭسەرىپ ۇيرەندىك. جالپى سايتتىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرىپ، قولدان قارالىم جاساۋعا قارسى ستراتەگيامىزدى كۇشەيتتىك. وقىرمانداردىڭ داۋسىن ەسەپتەپ بولعاننان كەيىنگى اقتىق داۋىسقا سالۋ كەزەڭى شەشۋشى ءرول اتقاردى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىندا تۇرعان تۋىندىلارعا داۋىس بەرگەن اككاۋنتتارعا ەكى قىزمەتكەرىمىز تىكەلەي قوڭىراۋ شالىپ، ومىردە بار ادامدار ەكەنىن تەكسەرىپ شىقتى. ول اڭگىمەلەردىڭ بەينەجازباسى دا بار. كەز كەلگەن جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ وكىلى رەسمي كەلىپ، ول ماتەريالدى قاراي الادى. بىردەن ايتايىن مۇنداي جۇمىسقا 5 كۇن كەتەدى. ويتكەنى داۋىس بەرگەندەرگە قوڭىراۋ شالىپ تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ ءوزى ءبىر اپتا ۋاقىت العان. وسىدان كەيىن ەسەپتەۋ باستالادى. مەن ەسەپتىڭ قالاي جۇرگەنى تۋرالى بەينەجازبا ارقىلى ەسەپ الامىن. وسىنىڭ بارىنەن وتە كەلىپ، «كۇلپەت» ۇلكەن باسىمدىقپەن ءبىرىنشى ورىن الدى. وسىنىڭ ءوزى بۇكىل كۇماننىڭ بەتىن اشتى.
مەن برەندتەر مەن ماركەتينگ نارىعىندا، PR- سالادا ايتارلىقتاي تانىمال اداممىن. ءوز مەتسەناتىمدى ىزدەپ 18 جىل ءجۇرىپپىن. 12 اۋقاتتى ادامعا جۇگىنىپ كوردىم. جوبانىڭ ءبىر ۇشىندا مەنىڭ رەپۋتاتسيام مەن «مەتسەناتتىڭ» رەپۋتاتسياسى تۇردى. ادال اتىمىز ءۇشىن كۇرەسۋگە دايىنبىز، سوندىقتان قولدان داۋىس جيناۋ سياقتى ارەكەتتەرگە جول بەرمەيمىز. جالپى كەز كەلگەن قارالىق ءتاسىلدىڭ جولىن كەسۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرە بەرەمىز. سوندا جازارماننىڭ الدىندا جالعىز جول قالادى. ول جول - شىن مانىندە ۇلىلاردىڭ جولى. ۇلى شىعارما جازساڭىز، ءوزىڭىز دە ۇلى تۇلعاعا اينالاسىز.
- سىيلىقتىڭ اۋقىمىن ارتتىرىپ، جەڭىمپازدار سانىن كوبەيتۋ ويدا بار ما؟
- بۇل سۇراقتى جوبا باستالعاننان بەرى قويىپ كەلەدى. ادەبيەتشى دوستارىمىزدىڭ كوبى اڭگىمەلەر جيناعى، پەسالار، ولەڭدەر جيناعى بويىنشا نوميناتسيالار قوسساڭىزدار دەپ سۇرادى. ارينە، بۇل جانرلاردىڭ دا وقىرماندارى كوپ. ءبىراق بۇل جىل سايىن بەرىلەتىن سىيلىق ەكەنىن، «ونەر مەتسەناتىنىڭ» مۇمكىندىگى شەكسىز ەمەس ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سىيلىقتىڭ الەۋەتى ونداعان جىلدار كولەمىندە داميدى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە ول بۇكىل الەمدى قامتۋى كەرەك. قازاقستاندا بيۋدجەتكە قول جايماي-اق، وسىنداي سىيلىقتار تاعايىندايتىن اۋقاتتى ادامدار مەن ۇيىمدار بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ءار جانر بويىنشا سىيلىق تاعايىنداۋدى قۇپتايمىز. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى - ءىرى بيزنەستىڭ نازارىن ۇلتتىق مادەنيەتكە بۇرۋ.
- ءوز شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن تانىتىپ، تابىسقا جەتكىسى كەلگەن جاس اۆتورلارعا قانداي باسپاحانالارمەن، الاڭدارمەن جۇمىس ىستەۋگە كەڭەس بەرەتىن ەدىڭىز؟
- قازىر ونداي الاڭدار كوپ نەگىزى. «ريدەرو»، «ليترەس» سياقتى الاڭدار بار. بارىنەن بۇرىن ءبىز اۆتور ادەبي مەكتەپتەن ءوتۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ وزىمىزدە عانا التىدان استام سونداي مەكتەپ بار. رەسەيدە تىپتەن كوپ. جازۋشىلار وداعى بىرنەشە جوبا ازىرلەگەن. سونىڭ بارىنەن ءوتۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە اعىلشىن تىلىندە كاسىپبي رومانيستەرگە ارنالعان كوپ ادەبيەت بار. ءبىراق ۇلى جازۋشىلار ايتقانداي، ەڭ ۇلكەن تالىمگەر ءومىردىڭ ءوزى. مەن جاس ادەبيەتشىلەرگە ءومىردىڭ ورتاسىنا قورىقپاي بويلاپ، بيزنەستە دە جۇمىس ىستەپ كورۋدەن، عاشىق بولۋدان، توسىن وقيعالاردان قورىقپاۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. ءومىردى ءوز بويىنان وتكىزىپ، ساناعا ءسىڭىرىپ، ءوزىن دە ىزدەپ، وتانىن دا ىشتەن تانىپ بارىپ كىرىسۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ناعىز جازۋشى وسىلاي بىردىندەپ شىڭدالادى. جازۋشىلىق شەبەرلىك پەن وقىرمانعا ايتار مەسسەدجدىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ياعني، وقىرماننىڭ ۋاقىتىن الۋعا تۇراتىن مەسسەدج ايتاسىز با، ماسەلە سوندا.
- ادەبي اۋدارما دەگەن ءوز الدىنا ءبىر ونەر عوي. بۇل سالا ءبىزدىڭ ەلدە قالاي دامىپ جاتىر؟ ادەبي اۋدارماشىلار تاپشىلىعىن سەزىنىپ جۇرسىزدەر مە؟ تاپشىلىق بار بولسا، ونى قالاي تولتىرۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
- بۇل ماسەلە وتە ماڭىزدى، داۋ جوق. الماتى اشىق ادەبيەت مەكتەبى ۇيىمىنداعى دوستارىمىزدىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتار ەدىم. ولار بۇل ءىستى مىقتاپ قولعا الدى. ادەبي اۋدارماشىلارعا ارناپ شەبەرلىك ساعاتتارىن ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. قاراپايىم اۋدارماشىلاردى باۋلۋدا. ءقازىر قازاقستاندا اعىلشىن تىلىنەن، باسقا دا تىلدەردەن تىكەلەي قازاقشاعا اۋداراتىن ماماندار پايدا بولدى. بۇل ۇلكەن ءىستىڭ باسى عانا. ءالى دە ىستەيتىن جۇمىس كوپ. ادەبي اۋدارماشىلاردىڭ جەكە كونكۋرسى قاجەت شىعار.
- اۆتور ءوز شىعارماسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارتقىسى كەلەدى دەيىك. كىمگە جۇگىنۋى كەرەك؟
- كوپ قوي. جاڭاعى الماتى اشىق ادەبيەت مەكتەبىنە دە جۇگىنىپ، بىرنەشە اۋدارماشىنىڭ بايلانىس دەرەكتەرىن الۋعا بولادى. ءبىراق بۇل اقىلى جۇمىس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ال ءتۇپنۇسقا تۋىندىڭىز قازاقستاندا ەلەۋلى تابىسقا جەتسە اڭگىمە باسقا. ارتىڭىزدا ءبىر ايدىڭ ىشىندە كىتابىڭىزدى تالاپ اكەتكەن 100 مىڭداعان وقىرمان تۇرسا، شەتەلدىك باسپاحانالار وزدەرى-اق حابارلاسا باستايدى. ءتىپتى كەزەككە تۇرىپ، اۋدارما شىعىنىن وزدەرى كوتەرىپ اكەتۋى مۇمكىن. بۇل ەندى ۇلىلاردىڭ جولى. ءبىز ۇنەمى وسىلاي بولۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ءجۇرمىز جانە ءوزىمىزدىڭ اۆتورلارعا سەنەمىز. ادەبيەتشىلەر دە شاحماتشىلارىمىز بەن كينەماتوگرافتاردىڭ، مۋزىكانتتاردىڭ جەتىستىگىن قايتالاعانىن كۇتىپ ءجۇرمىز. قازاقستان حالقى الەمدىك دەڭگەيدەگى زاماناۋي ءتول تۋىندىنى سۇيىنشىلەپ وقۋعا باياعىدان لايىق.
وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىكتەرىنە، «وتانداستار» قورى مەن «Amanat» پارتياسىنا قولداۋلارى ءۇشىن العىس ايتقىم كەلەدى. العاشقى ماۋسىمدا دا، وسى ماۋسىمدا دا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. اقپاراتتىق جانە ۇيىمداستىرۋ جاعىنان كورسەتكەن كومەكتەرىنىڭ ارقاسىندا جوبامىز حالىقتىق دەڭگەيگە شىعاتىنىنا سەنىپ وتىرمىز. قازىرگى مىندەتىمىز - جەر شارىنداعى ءاربىر قاززاققا ءۇنىمىزدى جەتكىزۋ. ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ دارىنىنا، زيالى قاۋىمنىڭ قابىلەتىنە، مادەنيەتىمىزگە سەنەمىز.
- سۇحباتقا ۋاقىت بولگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت.
اۆتور ەسىمجان ناقتىباي
