شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جاھاندىق ۇيىمعا اينالا ما

وسىعان وراي وزبەكستانعا كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كەلمەك. كەزدەسۋدە ايماقتىق، سونىمەن قوسا جاھاندىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ جوسپارلانعان. ماسەلەن، يران ۇيىمعا مۇشە رەتىندە قابىلدانباق. سونىمەن قوسا گەوساياسي جاعدايلار مەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى دە تالقىعا تۇسەدى.

وسىعان بايلانىستى اتالعان سامميتتە قانداي وزەكتى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى، ۇيىم قانداي جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتە الادى، سونىمەن بىرگە ۇيىمعا مۇشە ەلدەر سانىنىڭ ارتۋى ۇيىم ىقپالىن قانشالىقتى ارتتىراتىنى جونىندە ماتەريال دايىنداۋدى ءجون كوردىك. تولىعىراق قازاقپارات ساراپشىسىنىڭ ماتەريالىندا.

الدىمەن شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن ماقسات مىندەتتەرىنە توقتالساق.

اتالعان ۇيىم - 1996-جىلى 26- ساۋىردە «شاڭحاي بەستىگى» دەگەن اتاۋمەن قۇرىلعان ەدى. سول كەزەڭدە ونىڭ قاتارىندا قازاقستان، قىرعىزستان، قىتاي، رەسەي جانە تاجىكستان بولدى. كەيىن 2001-جىلعى 15- ماۋسىمدا شاڭحايدا ش ى ۇ قۇرىلىپ، ونىڭ قاتارىنا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى قوسىلدى.

«شاڭحاي بەستىگى» - شەكارا ايماعىنداعى اسكەري سالادا سەنىمدى نىعايتۋ تۋرالى كەلىسىم (شاڭحاي، 1996 ج.) مەن شەكارا ايماعىنداعى قارۋلى كۇشتەردى ءوزارا قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىم (ماسكەۋ، 1997 ج.) جاساۋ ماقساتىندا وداق قۇرعان ەدى. بۇل ەكى قۇجات شەكارالاس ايماقتارداعى اسكەري سالادا ءوزارا سەنىم مەحانيزمىنىڭ نەگىزىن قالاپ، شىنايى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. وزبەكستان ۇيىمعا قوسىلعاننان كەيىن (2001) «بەستىك» «التىلىققا» اينالىپ، ش ى ۇ دەپ وزگەرتىلدى.

ش ى ۇ قانداي پوبلەمالارعا باسىمدىق بەرىپ كەلدى؟

باستاپقى كەزدە شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ورتالىق ازياداعى لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ، سەپاراتيزم مەن ەكسترەميزمنىڭ جولىن كەسۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان ەدى. 2002-جىلعى ماۋسىمدا ش ى ۇ- عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگ سامميتىندە شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا قول قويىلدى. 2003-جىلعى 19- قىركۇيەكتە ول كۇشىنە ەندى. بۇل - ۇيىمنىڭ ماقساتتارى مەن پرينتسيپتەرىن، ونىڭ قۇرىلىمى مەن نەگىزگى قىزمەتىن بەكىتەتىن نەگىزگى جارعىلىق قۇجات. سونىمەن قاتار 2006-جىلى ش ى ۇ الەمدەگى لاڭكەستىكتىڭ قارجىلاي تىرەگى رەتىندە حالىقارالىق ەسىرتكى مافياسىمەن كۇرەسۋ جوسپارىن، ال 2008-جىلى اۋعانستانداعى جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن بەلسەندى تۇردە اتسالىساتىنىن جاريالادى.

كەيىننەن اتالعان ۇيىم ەكونوميكا سالاسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا باعىتتالا باستادى. ماسەلەن، 2003-جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ش ى ۇ- عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ 20 جىلدىق باعدارلاماسىنا قول قويدى. ۇزاق مەرزىمدى ماقسات رەتىندە ش ى ۇ كەڭىستىگىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ، ال قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىندا قولايلى جاعدايلار جاساۋ قاراستىرىلعان ەدى.

ال 2015-جىلعى 10- شىلدەدە ۋفادا وتكەن ش ى ۇ- عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا اتالعان ۇيىمعا جاڭا مۇشەلەر - ءۇندىستان مەن پاكىستاندى قابىلداۋ ءراسىمىن باستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ش ى ۇ جۇمىسىنا قاتىسۋ مارتەبەسىن باقىلاۋشى مەملەكەتكە دەيىن كوتەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار ازەربايجان، ارمەنيا، كامبودجا جانە نەپالعا ش ى ۇ ديالوگ بويىنشا سەرىكتەس مارتەبەسى بەرىلدى.

2017-جىلعى 8-9- ماۋسىمدا استانادا شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ تاريحي وتىرىسى ءوتىپ، وندا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى مەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى مۇشە مەملەكەت رەتىندە قابىلداندى.

«ش ى ۇ دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە شىعىپ وتىر»

بيىلعى سامارقاندا وتكەلى وتىرعان سامميتتە قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلۋى مۇمكىن دەگەن ساۋالعا ورالايىق. الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيۋتىنىڭ ساراپشىسى جۇمابەك سارابەكوۆ سامارقاندتا وتەتىن سامميتتە باسىمدىق بەرىلۋى مۇمكىن ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتكەن ەدى. ونىڭ سوزىنشە، سامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى شىعۋى مۇمكىن.

«جالپى سامميتتە وتە اۋقىمدى ماسەلەلەر كوتەرىلەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى قازىرگى كەزدە ش ى ۇ دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە شىعىپ وتىر. ماسەلەن، اتالعان ۇيىمعا جاڭا مەملەكەتتەر، ياعني يران، بەلارۋس سياقتى مەملەكەتتەر قوسىلادى. وعان قوسا تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلۋى مۇمكىن. وسىلايشا، ۇيىم ىقپالىن جۇرگىزەتىن ايماقتار سانى ارتاتىن بولادى. ەندى ونى ودان ءارى كەڭەيتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعادى. سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتەردى دامىتۋ بويىنشا دا ۇسىنىس-پىكىرلەر، وعان قوسا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ماقساتىندا جاڭا يدەيالار ايتىلۋى ىقتيمال»، - دەدى ساياساتتانۋشى.

بۇدان بولەك ساراپشىنىڭ سوزىنشە، قازىرگى تاڭدا بولىپ جاتقان گەوساياسي پروتسەستەرگە قاتىستى، اتاپ ايتساق، رەسەي مەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى سانكتسيالار، ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى قاقتىعىس تا تالقىلانۋى مۇمكىن.

مۇشە مەملەكەتتەر سانىنىڭ ارتۋى ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن بە؟

دەگەنمەن ونىڭ سوزىنشە، ۇيىمداعى ەلدەر سانىنىڭ ارتۋى ونىڭ جۇمىسىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن.

«ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سانىنىڭ ارتۋى ونىڭ ىقپالى جۇرەتىن ايماقتى كەڭەيتەتىنى راس. الايدا بۇل ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى دە مۇمكىن. ءبارىمىز بىلەتىندەي، ش ى ۇ- دا شەشىم كونسەنسۋسپەن قابىلدانادى، ياعني ءبىر ماسەلەگە قاتىستى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەسى كەلىسىم بەرۋى ءتيىس. ال ونىڭ مۇشەلەرى كوبەيگەن سايىن، كونسەنسۋستى قامتاماسىز ەتۋ قيىنىراق بولادى»، - دەدى ول.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، يران، ءۇندىستان جانە پاكىستان سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا كەلىسە المايتىن گەوساياسي ماسەلەلەرى بار، مىنە، وسى دۇنيەلەر ۇيىم جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن.

«ماسەلەن، ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى كاشمير ماسەلەسى بار، سونىمەن قوسا يراننىڭ ءوزىنىڭ گەوساياسي ماقساتتارى باسقا مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىمەن سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇل ءبىر جاعىنان ۇيىمنىڭ ىقپالىن ارتتىرسا، ەكىنشى جاعىنان ونىڭ جۇمىسىن باسەڭدەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە ۇيىمنىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىسىن مودەرنيزاتسيالاۋ كەرەك. دەسە دە ەندى ۇيىمنىڭ ودان ءارى قالاي داميتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى»، - دەدى ينستيتۋت ساراپشىسى.

«ش ى ۇ- نى جاھاندىق ۇيىمعا اينالدىرۋعا اسىقپاۋ كەرەك»

قازىرگى كەزدە كەيبىر ساراپشىلار ش ى ۇ- نىڭ ايماقتىق ۇيىمنان جاھاندىق ماسەلەلەر مەن پروتسەستەرگە ىقپال ەتەتىن پلاتفورماعا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. ال ساياساتتانۋشى جۇمابەك سارابەكوۆ ازىرگە جاھاندىق ۇيىم بولۋعا ۇمتىلماي، ايماقتارداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشسە، سونىڭ ءوزى ءتيىمدى بولاتىنىن جەتكىزدى.

«ش ى ۇ- نىڭ ايماقتىق ۇيىمنان جاھاندىق ماسەلەلەر مەن پروتسەستەرگە ىقپال ەتەتىن پلاتفورماعا اينالىپ-اينالمايتىنى ءالى بەلگىسىز. قازىرگى تاڭدا تەك بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى عانا جاھاندىق دەڭگەيدە ىقپال ەتە الادى. وسى تۇستا ايتا كەتۋ كەرەك، ب ۇ ۇ- نىڭ جۇمىسىنا قاتىستى دا سىني پىكىرلەر از ەمەس. سوندىقتان بۇل جەردە ش ى ۇ- نى جاھاندىق ۇيىمعا اينالدىرۋعا اسىقپاۋ كەرەك. بۇل جەردە ەڭ باستى ماسەلە - ۇيىم جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى. سول سەبەپتى ورتالىق ازيا نە تاياۋ شىعىس بولسىن ايماقتىق نەمەسە ايماقارالىق ماسەلەلەردى ۇتىمدى شەشۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولار ەدى»، - دەپ تۇيىندەدى ول.

ايتا كەتەيىك، شاڭحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ سامميتى 15-16- قىركۇيەكتە سامارقاندا وتەدى. سامميتكە 15 مەملەكەتتىڭ باسشىسى جانە ش ى ۇ- مەن رەسمي بايلانىس ورناتقان ونعا جۋىق حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ، اتاپ ايتقاندا ب ۇ ۇ، ەسكاتو، يۋنەسكو، ت م د، ۇ ق ش ۇ، ە ا ە و، ا و س ش ك جانە ە ى ۇ مەن اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى جەتەكشىلەرى قاتىساتىن بولادى.

بۇعان دەيىن يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حوسسەين امير ابدوللاحيان مەن شاڭحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى چجان مين سامارقاندا يراننىڭ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ باعىتىنداعى مىندەتتەمەلەرى تۋرالى قۇجاتقا قول قويعانى حابارلانعان ەدى.