تاريحشى قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ باستى سەبەبىن اتادى
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا جانە باسقا رەسپۋبليكالاردا اشارشىلىق قالاي جانە نە سەبەپتى بولعانىن ق ر ب ع م مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بۇركىتباي اياعان اڭگىمەلەپ بەردى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
- تاۋەلسىزدىك جىلدارى وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى قازاقستانداعى اشارشىلىق اۋقىمى مەن قۇرباندار سانى تۋرالى كوپتەگەن ماتەريال جاريالاندى. ونداعى سيفرلار بىركەلكى بەرىلمەيدى. وسى ماسەلە بويىنشا سوڭعى دەرەكتەر قانداي؟
- اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ سانى تۋرالى ماسەلە قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس، تۇتاس بۇرىنعى كەڭەس وداعى ءۇشىن دە وتە كۇردەلى. اشارشىلىق تەك قازاقستاندا عانا بولعان جوق جانە 1920-30-جىلدارى عانا بولعان جوق. اشتىق جىلدارى سوعىس كەزىندە دە، ودان كەيىن دە بولدى، ەلدىڭ ءتۇرلى بولىكتەرىندە كاننيباليزم جاعدايلارى بايقالدى. قازاقستانعا كەلسەك، مۇندا تاريحشى جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە مىنانى ايتا الامىن.
قازاقستانداعى اشارشىلىق پروبلەماسىمەن العاش رەت قازاقستاندىق ەمەس، رەسەيلىك عالىمدار اينالىستى. ەل ىشىندە بۇل تراگەديا ءوزارا اڭگىمەدە ايتىلىپ قانا ءجۇر ەدى. ونىمەن قازاقستاندا جانە جالپى كەڭەس وداعىندا وتە قاتتى اشارشىلىق بولىپ جاتقانىن بىلەتىن امەريكالىق جانە ەۋروپالىق عالىمدار جۇيەلى تۇردە اينالىستى. 1920-جىلدارى «پومگول»، ياعني «اشىققاندارعا كومەكتەسۋ» ۇيىمى بولدى. ول كەزدە اسىرەسە ەدىل بويىندا قاتتى اشتىق بولدى. حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ۆ. لەنين شەت مەملەكەتتەردەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى.
ايتپاقشى، «پومگول» ۇيىمىنا امەريكا پرەزيدەنتى ەدگار گۋۆەر كومەكتەسكەن، ول كەڭەس حالقىن قۇتقارۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارعان. 1928-1932-جىلعى قازاقستانداعى اشارشىلىق شەتەلدىك قاۋىمداستىقتان وتە مۇقيات جاسىرىلدى. كەڭەس وداعى سوتسياليزمدى قۇرسا، اشتىق بولماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەلدى. سول كەزدەگى ەڭ ءىرى شەتەلدىك مامانداردىڭ ىشىنەن «بولشوي تەررور» جانە «جاتۆا سكوربي» ەڭبەكتەرىن جازعان روبەرت كونكۆەستتى اتار ەدىم.
مەن ونىمەن ا ق ش- تا تاعىلىمدامادا جۇرگەندە كەزدەستىم. قازاقستانداعى الاپات اشارشىلىق تۋرالى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سول كەزەڭدە كەڭەستىك كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەگەن ا ق ش جانە ەۋروپا ينجەنەرلەرى حابارلاعان.
ال ك س ر و- دا اشتىق تۋرالى ايتۋعا تىيىم سالىندى، ارينە، اشتىق تۋرالى ءوزارا اڭگىمەلەردە ءجيى قوزعالدى، ءبىراق شالا-شارپى ايتىلدى. سەبەبى ولار كەڭەسكە قارسى ۇگىت-ناسيحات ءۇشىن 58-باپ بويىنشا ايىپتالىپ، جاۋاپقا تارتىلار ەدى - ءتىپتى اتىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى.
وسىلايشا، كەڭەس وداعى ىدىراعانشا بۇل تسەنزۋرالىق تاقىرىپ بولدى، كەز كەلگەن زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى، ءتىپتى ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا رۇقسات بەرىلمەگەن. قازىر اشارشىلىقتان كوز جۇمعانداردىڭ سانى قانشا دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بىزدە بۇل تۋرالى كوپتەگەن ارحيۆتىك قۇجاتتار بار.
مىسالى، جامبىل، قىزىلوردا وبلىستارىندا كاننيباليزم، بالالاردى ءولتىرۋ، بانديتيزم تۋرالى حابارلايتىن كوپتەگەن قۇجاتتار بار - اشتىق ادامداردى حايۋانعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. ءبىراق ەڭ باستىسى - ستاتيستيكا.
1926-جىلى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعى ءجۇردى، ال كەلەسى ساناق - 1939-جىلى وتكىزىلدى. وسى كەزەڭدە قازاق جانە ۋكراين ازايىپ، باسقا حالىقتىڭ سانى وسكەن. قازاقستان مەن ۋكراينادا ۇجىمداستىرۋ جەدەل قارقىنمەن جۇرگىزىلدى، بۇل مۇندا شەشۋشى ءرول اتقاردى. 1926-جىلى قازاقتار 3 ميلليون 600 مىڭ ادام بولسا، 1939-جىلى - 13 جىلدان كەيىن ءوسۋدىڭ ورنىنا كۇيرەي ءتۇسىپ، 2 ميلليون 900 مىڭ ادام قالعان. حالىقتىڭ ءوسۋى قايدا؟ قازاقتاردا ۇنەمى كوپبالالى ۇيلەر بولعانىن ەسكەرسەك، اشارشىلىقتان زور شىعىن كەلگەن. بۇل تەك تىكەلەي شىعىندار عانا. ال جاناما شىعىندارعا تۋماي قالعان بالالاردى نەمەسە ەسەپكە ەنبەي قالعان ءولىم-ءجىتىمدى جاتقىزۋعا بولادى.
اشارشىلىق كەزىندە بالالار مەن ايەلدەر ءولىمى وتە جوعارى بولعانىن ايتۋ كەرەك. اشتىقتان امان قالعان كوپتەگەن ادامدار 10 جانە ودان دا كوپ بالانىڭ بىرەۋى عانا ءتىرى قالدى دەپ ايتاتىن. سول جىلدارى قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى اتىمەن بولمادى، سوندىقتان ايەلدەر مەن بالالار ءالسىز بولعاندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە قايتىس بولدى.
جالپى، ناقتى ەسەپتىڭ جوقتىعىنان قازىر قانشا قازاق اشارشىلىقتان جانە ونىمەن بايلانىستى اۋرۋلاردان قازا تاپقانىن ەشكىم ايتا المايدى. باعالاۋ بويىنشا شامامەن 2-3 ميلليون ادام قايتىس بولدى دەۋگە بولادى.
- 1928-32-جىلدارداعى اشتىقتىڭ سەبەپتەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟ سول كەزەڭدە رەسپۋبليكاداعى ازىق-تۇلىك ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋىنە قانداي فاكتورلار كوبىرەك اسەر ەتتى؟
- جوعارىدا ايتقانىمداي، كەڭەس وداعى ىدىراعانعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا تىيىم سالىندى. تسەنزۋرانىڭ السىرەۋىنە بايلانىستى 90-جىلدارى قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە تاريحشىلار - اكادەميك ماناش قوزىبايەۆ پەن قايدار الداجۇمانوۆ، دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆ ماسكەۋدە 1928-1932-جىلدارداعى قازاقستانداعى ۇجىمداستىرۋ مەن اشارشىلىق جانە ولاردىڭ سالدارى تۋرالى ماقالا جاريالادى.
نەلىكتەن وسى كەزەڭگە نازار اۋدارىپ وتىرمىن؟ 1927-جىلى ب ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتى ءبىرقاتار قاۋلى قابىلدادى، سونىڭ ىشىندە «باي شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋ تۋرالى» قاۋلى بار.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ «1932-1933-جىلدارداعى اشارشىلىق اقيقاتى» كىتابىندا وسى قاۋلىلاردىڭ بارلىعى جازىلعان. مىسالى، جۇت بۇرىن دا، ريەۆوليۋتسياعا دەيىن دە بولعان. نەلىكتەن ونداعى اشتىق قورقىنىشتى اۋقىمدا بولمادى؟
بىرىنشىدەن، 1927-28-29-جىلعى قاۋلىلار - قىسقا مەرزىمدە كۋلاكتار مەن بايلاردان مال مەن باسقا دا مۇلىكتەردى تاركىلەۋ ءۇشىن جازىلعان. ال «باي» ۇعىمى وتە اۋقىمدى بولعان. بۇل انىقتاماعا قاراپايىم مال- جاندى اۋقاتتى ادامدار دا كىرىپ كەتۋى مۇمكىن. ءدال وسى اۋقاتتىلار اتىلدى نەمەسە لاگەرلەرگە جەر اۋدارىلدى. ميلليونداعان مال تاركىلەندى. ودان بولەك، شارۋالاردى ماجبۇرلەپ كولحوزدارعا قوسا باستادى.
پارتيالىق نومەنكلاتۋرا جەكە شارۋاشىلىق مەنشىك ينستينكتتەرىن، ياعني كونترريەۆوليۋتسيانى تۋدىرادى، ال ۇجىمدىق ەكونوميكادا جۇمىس ىستەگەن ادام كەڭەس ۇكىمەتىنە ادال بولادى دەپ سانادى.
كولحوز مۇشەلەرىنىڭ مالدارى مەن باسقا دا مۇلىكتەرى ورتاق بولدى، ەندى ادامدار وزدەرى ءۇشىن ەمەس، ۇجىمشار ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. كولحوزدا ەشكىم جۇمىس ىستەگىسى كەلمەدى، جۇمىس ناشار ۇيىمداستىرىلعاننان ۇلكەن كولەمدە مال قىرىلدى. سونداي- اق، تاركىلەنگەن كوپتەگەن مال باسقا وڭىرلەرگە، ۇلكەن قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان جەرلەرگە ەكسپورتتالدى.
مۇنىڭ ءبارى 1928-جىلى باستالعان اشتىقتى تۋدىردى. سونىمەن قاتار، اشتىق قالالاردا نەمەسە ستانتسيالىق كەنتتەردە ەمەس، اۋىلداردا بولدى. ال 1929-1930-جىلدارى اشارشىلىق جاپپاي سيپات الدى. حالىقتىڭ جاپپاي كوشى-قونى باستالدى. سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ قازاقتارى رەسەيگە كەتتى، وندا ۇجىمداستىرۋ قارقىنى قازاقستانداعىداي جەدەل جۇرگەن جوق.
قازكرايكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى فيليپپ گولوشەكين ۇجىمداستىرۋدى جىلدامداتۋدى تالاپ ەتتى جانە ول ونى «كىشى قازان» دەپ اتادى. ويتكەنى، قازاق دالاسىندا قازان كوتەرىلىسى بولعان جوق، سوندىقتان ادامداردى تاركىلەۋ، اتۋ، كولحوزدارعا ايداپ اپارۋ كەرەك.
مۇنىڭ ءبارىن سول كەزدەگى قۇجاتتار راستايدى. باتىس قازاقتارى نەگىزىنەن يران مەن تۇرىكمەنستانعا كەتتى. قىزىلوردا، تورعاي، اقتوبە قازاقتارى وزبەكستانعا كەتتى. شىعىس قازاقستان، سەمەي، الماتى وبلىستارىنان حالىق قىتايعا كەتتى. ءبىز بارلىق باعىتتار بويىنشا قازاقتاردىڭ كوشى- قون كارتاسىن جاسادىق. سوندا بارلىعى وبادان قاشقانداي قازاقستاننان اۋىپ كەتكەن.
1933-جىلعا قاراي قازاق ولكەسى تولىعىمەن بوس قالدى. تەك 1932-جىلعا قاراي بيلىك ادامدارعا بۇلاي جاساۋعا بولمايتىنىن تۇسىنە باستادى. ونىڭ ۇستىنە كوشپەلى قازاقتار ەگىنشىلىك، بالىق اۋلاۋ سياقتى كاسىپپەن اينالىسپايتىن.
سوندىقتان دا قازاق حالقى وتىرىقشى حالىقتارعا قاراعاندا اشتىقتان قاتتى زارداپ شەكتى. ۇجىمداستىرۋدىڭ وزدەرى كۇتكەن ناتيجە بەرمەيتىنى بەلگىلى بولدى. قازاقستاننان ماسكەۋگە «بەسەۋدىڭ حاتى» جولداندى: گاتاۋللين، داۋلەتعاليەۆ، مۇسىرەپوۆ جانە تۇرار رىسقۇلوۆ «فيليپپ گولوشەكين باستاعان باعىت ناتيجە بەرمەدى، كەرىسىنشە، ادام شوشىرلىق اشارشىلىق تۋدىردى» دەپ جازدى.
تەك 1933-جىلى اشارشىلىقتىڭ قانداي اۋقىمدا بولعانى ماسكەۋگە جەتكەندە عانا بيلىك مۇلىك الۋدى توقتاتىپ، اشىققاندارعا كومەك كورسەتە باستادى. 1939-جىلى رەسەيدىڭ ۆولگوگراد، قورعان، تۇمەن وبلىستارىنا بارعان قازاقتاردى كەرى قايتارا باستادى. وزبەكستاننان دا قازاقتار ورالا باستادى. ال شىعىس وڭىردەگى قازاقتار قىتايعا كوشكەندە اسكەر ولارعا شەكارانى بۇزۋشىلار رەتىندە قاراپ، اتۋ جازاسىنا دەيىن قاتال شارالار قولدانعان. بۇل تۋرالى دا قۇجاتتىق دالەلدەر بار.
- قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ دەموگرافيالىق سالدارى قانداي؟ بۇل قاسىرەت بولماعاندا قازاقتار سانى بۇرىنعىدان الدەقايدا كوپ بولار ەدى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر؟
- ءيا، مەن دە ول پىكىرلەردى ەستىدىم. اسىلىندا، تاريح «نە بولار ەدى؟»، «قالاي بولار ەدى؟» دەگەن شارتتى رايدى ۇناتپايدى. ءبىراق، قازاقتار رەسەي يمپەرياسىنداعى ەڭ كوپ تاراعان حالىقتارىنىڭ ءبىرى بولعانى - شامامەن 5-6 ميلليون بولعانى بەلگىلى. احمەت بايتۇرسىنوۆ 6 ميلليون قازاق بار دەپ جازعان، مەنىڭ ويىمشا، ول دۇرىس جازدى. بۇل رەتتە موڭعولياداعى، قىتايداعى، وزبەكستان اۋماعىنداعى قازاقتار ەسەپكە الىنباعان. مىسالى، ول كەزدە قىرعىزدار شامامەن 500 مىڭ ادام ەدى.
رەسەي يمپەرياسىنداعى حالىق ساناقتارى مۇقيات جۇرگىزىلمەسە دە، قازاقتاردىڭ سانى 4 ميلليوننان اسقانىن كورسەتەتىن. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، 1939-جىلعا دەيىن حالىق سانى ازايا بەردى، بۇل ازايۋ 1950-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن جالعاستى. بالكىم، بۇدان دا از بولار ما ەدىك. ءبىزدىڭ ەتنوس رەتىندە ساقتالىپ قالعانىمىز تۋىسقاندىق سەزىمدەرىمىزدىڭ ارقاسى شىعار، ويتكەنى قازاقتار ءارقاشان تۋىستارىنا كومەكتەسۋگە تىرىسقان. تاريحتا بىزدەن دە ءىرى ەتنوستاردىڭ قازاقستانداعى اشارشىلىققا ۇقساس اۋقىمدى اپاتتاردان امان قالماي، جويىلىپ كەتكەن.
1960-1970-جىلدارى بىزدە بالا تۋۋ وتە جوعارى بولدى - جىل سايىن 27-30 پايىزعا ارتۋ 1920-40 -جىلدارداعى شىعىنداردى ءىشىنارا تولىقتىردى. جالپى، اشارشىلىققا بولشيەۆيكتەردىڭ ساياساتى سەبەپ بولدى. بولشيەۆيكتەر نەگە ءوز ارەكەتىنىڭ سالدارىن تۇسىنبەدى دەپ تاڭ قالاتىن ەدىم.
وكىنىشكە وراي، بولشيەۆيكتەردىڭ كوپشلىگى جارتىلاي ساۋاتتى ادامدار بولدى جانە ولار تەك ماركسيزم- لەنينيزمنىڭ تاپتىق كۇرەس تەورياسىمەن قارۋلانعان ەدى، ياعني جەكە مەنشىكتى تەرىسكە شىعارۋ ۇستانىمدارىنا بەرىك بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە جەكە مەنشىك بولعان جوق.
جەكە مەنشىك ينستيتۋتى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى تۇرا المايتىنداي ەتىپ، «كۋلاچە مەن باي ەلەمەنتىن» قارۋسىزداندىرۋ ءۇشىن ماقساتتى جانە جۇيەلى تۇردە جويىلدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ «پراۆدا و گولودە»، «سمۋتنوە ۆرەميا» كىتاپتارىمىزدا ايتىلعان جانە وسىنىڭ بارلىعى ارحيۆتىك قۇجاتتاردا بار.
- اشارشىلىق پەن ازىق-تۇلىك تاپشىلىعى كەزەڭدەرىن زەرتتەيتىن قازاقستاندىق تاريحشىلار قاي باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر؟
- 1920-30-جىلدارى دا، 1941-45-جىلدارى دا حالىقتىڭ ءولىمى مەن كوشى-قونىنىڭ ناقتى ەسەبى جۇرگىزىلمەگەنىن ەسكەرۋ قاجەت. ءتىپتى 1941-جىلى قازاقستاننان قانشا ادام مايدانعا شاقىرىلعانى دا بەلگىسىز. كەڭەس بيلىگى ءۇشىن ادام اسا قۇندى بولعان جوق جانە ستاتيستيكا ناقتى بولمادى.
كوپتەگەن ادامداردىڭ قايدا جانە قاشان قايتىس بولعانى، وتباسىلارىنىڭ قايدا ەكەنى بەلگىسىز. ەگەر سارباز تۇتقىنعا نەمەسە قورشاۋعا الىنسا، ونىڭ وتباسى الىپ وتىرعان ماردىمسىز جاردەماقىلارىنان دا ايىرىلعان. تەك 1947-جىلى كۇيەۋى مەن اكەلەرى قورشاۋدا قالعان ادامدارعا جاردەماقى بەرىلە باستادى. قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى شىنايى مالىمەتتەر الۋ ءۇشىن رەسەي، وزبەكستان، قىرعىزستان ارحيۆتەرى كوپ نارسە بەرە الادى.
وندا اشتىقتان قاشقان قازاقتاردى «قونىس اۋدارۋشىلار» دەپ اتاعان. ولاردى ەسەپكە العان، جاردەماقى بەرگەن، جۇمىسقا، سونىڭ ىشىندە كولحوزدارعا دا قابىلداعان. سونىمەن بىرگە، مەن اقش- تاعى گۋۆەر ارحيۆىندە جۇمىس ىستەدىم. وندا تاركىلەۋ جانە ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە بولعان قازاقتاردىڭ كوتەرىلىستەرى تۋرالى كوپتەگەن ماتەريالدار بار.
قازاقتار ميليتسياعا جانە قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قايراتتى قارسىلىق كورسەتكەن، كەيدە قونىس ماڭايىنان ۇشىپ بارا جاتقان ۇشاقتاردى وقپەن اتىپ تۇسىرگەن جاعدايلار سيپاتتالادى.
ارينە، كەڭەس ۇكىمەتى كوتەرىلىسشىلەردى اياۋسىز باسىپ- جانشىدى. «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى بويىنشا وسى وقيعالاردى باياندايتىن كوپتەگەن قۇجاتتار تابىلدى. ۇجىمداستىرۋعا قارسى 1930-جىلى بولعان كوتەرىلىستەردىڭ ءبىرىن سول كەزدە قازاقستاندا بولعان پولياك سيپاتتايدى، ال مەن ونىڭ دەرەكتەرىن « قىزىل جانە قارا» كىتابىندا كەلتىردىم. و
ل «مىڭداعان جىلدار بويى ءوز داستۇرلەرىمەن ءومىر سۇرگەن حالىق ءوزىن سىندىرىپ، مۇلكىن تارتىپ الا باستاعاندا بۇلىك شىعاردى» دەپ جازعان. مۇنداي ەستەلىكتەردى ءبىزدىڭ ارحيۆتەردە ساقتالاتىن وگپۋ قۇجاتتارى دا راستايدى. كوتەرىلىستەردىڭ باسشىلارى مەن قاتىسۋشىلارى «بانديتيزم» ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلىپ وتىرعان.
- مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت!
اۆتور: ايجان سەرىكجان قىزى
