بۇگىن ۇلت ۇستازى - احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنى

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1872 -جىلدىڭ 5 -قىركۇيەگىندە قازىرگى قوستاناي وبلىسى جانگەلدى اۋدانى سارىتۇبەك اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. ول العاشقىدا اۋىل ادامدارىنان ساۋات اشىپ، كەيىننەن 1886-1891 جىلدارى تورعايداعى 2 سىنىپتىق ورىس- قازاق مەكتەبىندە وقىدى. سوسىن ورىنبورداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن 4 جىلدىق مەكتەپكە وقۋعا تۇسەدى. ول وقۋدى بىتىرىسىمەن، ۇستازدىق قىزمەتىنە 1895-1909 -جىلدارى كىرىسىپ، اقتوبە، قوستاناي، قارقارالى ۋەزدەرىندەگى ورىس- قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتۋشى، قارقارالى قالالىق ۋچيليشەسىندە مەڭگەرۋشى قىزمەتىن اتقارادى.

حالىقتىڭ ساۋاتىن اشا ءجۇرىپ احاڭ قوعامدا ورىن الىپ جاتقان ماسەلەلەرگە دە سەرگەك قارايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1905 -جىلى ساياسي قىزمەتكە ارالاسىپ، سول جىلداعى ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىنە جازىلىپ، 14500 ادام قول قويعان قارقارالى پەتيتسياسى (ارىز-تىلەگى) اۆتورلارىنىڭ ءبىرى اتانادى. قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن مۇڭداعان وسى پەتيتسيادان كەيىن ساياسي قاۋىپتى ادام رەتىندە پاتشا تاراپىنان باقىلاۋعا الىنىپ، 1909 -جىلى 1 -شىلدەدە گۋبەرناتور تروينيتسكيدىڭ بۇيرىعىمەن تۇتقىندالىپ، سەمەي تۇرمەسىنە جابىلدى.

رەسەي ءى ءى م-نىڭ ەرەكشە كەڭەسى 1910 -جىلى 19 -اقپاندا احمەتتى قازاق وبلىستارىنان تىس جەرگە جەر اۋدارۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. وسى شەشىمگە سايكەس احمەت بايتۇرسىن ۇلى ورىنبورعا 1910 -جىلى 9 -ناۋرىزدا كەلىپ، 1917 -جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سوندا تۇردى. احاڭ ءومىرىنىڭ ورىنبور كەزەڭى ونىڭ قوعامدىق- ساياسي قىزمەتىنىڭ اسا قۇنارلى شاعى بولدى.

ول وسى قالادا 1913-1918 -جىلى ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن سەنىمدى دوستارى ءا. بوكەيحان، م. دۋلات ۇلىمەن بىرىگىپ، سونداي-اق قالىڭ قازاق زيالىلارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ، تۇڭعىش جالپىۇلتتىق «قازاق» گازەتىن شىعارىپ تۇردى.

گازەت قازاق حالقىن ونەر، ءبىلىمدى يگەرۋگە شاقىردى. احمەتتىڭ ورىنبورداعى ءومىرى مەن قىزمەتى رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قاتاڭ جاندارمدىق باقىلاۋىندا ەدى. ول «قازاققا» تاڭىلعان نەگىزسىز جالا سالدارىنان اباقتىعا جابىلدى.

احمەت بايتۇرسىنوۆ 1921-1925 -جىلدارى ورىنبورداعى، 1926-1928 -جىلى تاشكەنتتەگى قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتتارىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، مادەنيەت تاريحى پاندەرىنەن ساباق بەردى. 1928 -جىلى الماتىدا قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى رەكتوردىڭ شاقىرۋىمەن وسى وقۋ ورنىنا پروفەسسور قىزمەتىنە اۋىستى.

1929 -جىلى 2 -ماۋسىمدا 43 الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرىمەن بىرگە ول الماتىدا تۇتقىنعا الىنىپ، وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تەرگەۋ ءۇشىن ماسكەۋدەگى بۋتىركا اباقتىسىنا جونەلتىلدى. ك س ر و حالىق كوميسسارلار كەڭەسى جانىنداعى و گ پ ۋ «ۇشتىگىنىڭ» 1930 -جىلدىڭ 4 -ساۋىردەگى شەشىمىنە سايكەس، بايتۇرسىنوۆ اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. بۇل شەشىم بىرنەشە رەت وزگەرىستەرگە ۇشىرادى: 1931 -جىلى قاڭتاردا 10 جىلعا كونسلاگەرگە اۋىستىرىلسا، 1932 -جىلى قاراشادا 3 جىلعا ارحانگەلسكىگە جەر اۋدارىلسىن دەپ ۇيعارىلدى.

ۇلت ۇستازى اتانىپ، سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعان احمەت 1937 -جىلى جەلتوقساندا جازىقسىز اتىلىپ كەتتى.

اقىننىڭ العاشقى كىتابى - «قىرىق مىسال» 1909 -جىلى جارىق كورگەن. حالقىن «ماسا» بوپ وياتقان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن عىلىمي نەگىزدە توپتاپ بەرگەن. «ادەبيەت تانىتقىش» - سان-سالالى ادەبيەت تابيعاتىن جان-جاقتى اشىپ، تالداپ- تۇسىندىرگەن عىلىمي زەرتتەدى.

بايتۇرسىن ۇلى «ادەبيەت تانىتقىشىمەن» قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالدى. سونداي-اق ول - ادەبيەت تاريحىنىڭ مۇراسىن، اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناعان زەرتتەۋشى عالىم. كوركەمدىگى ايرىقشا «ەر سايىن» جىرى (1923) مەن قازاق تاريحىنىڭ ءتورت ءجۇز جىلىن قامتيتىن «23 جوقتاۋ» جيناعىن (1926) كىتاپ ەتىپ شىعاردى. حالىق مۇراسىنا ۇلكەن جاناشىرلىقپەن قاراعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ادەبيەت تىلىنە نەگىز ەتىپ ەل اۋزىنداعى ءتىل الىنباسا، ونىڭ اداسىپ كەتەتىندىگىن» ايتتى. بايتۇرسىن ۇلى - قازاق كاسىبي جۋرناليستيكاسىن قالىپتاستىرعان ءىرى قايراتكەر. ول قازاق حالقىنا، زيالى قاۋىمعا گازەتتىڭ قوعامدىق قىزمەتىن ۇعىندىرىپ، باسپا ءسوزدىڭ وركەنيەتتى، تاۋەلسىز ەلگە اسا قاجەت دۇنيە ەكەنىن جانكەشتى ءىس- ارەكەتىمەن كورسەتتى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى - قازاق كاسىبي جۋرناليستيكاسىن قالىپتاستىرعان ءىرى قايراتكەر. ول قازاق حالقىنا، زيالى قاۋىمعا گازەتتىڭ قوعامدىق قىزمەتىن ۇعىندىرىپ، باسپا ءسوزدىڭ وركەنيەتتى، تاۋەلسىز ەلگە اسا قاجەت دۇنيە ەكەنىن جانكەشتى ءىس-ارەكەتىمەن كورسەتتى.

اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى