تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى تاريحي بەلەستىڭ ءبىرى - تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلانعان كۇن
ەل پارلامەنتى 2011 - جىلى ارنايى زاڭ قابىلداپ، وندا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن مەملەكەتتىك مەرەكە دەڭگەيىندە بەلگىلەگەن ەدى.
ەگەمەن ەلدىڭ ايتۋلى داتاسىنا اينالعان وسىناۋ كۇننىڭ ماڭىزى قانداي؟
شىندىعىندا، 1991 - جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ەرەكشە داتا. ويتكەنى ءدال وسى كۇنى قازاقستان حالقى جالپىۇلتتىق سايلاۋ بارىسىندا ەل تاعدىرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ قولىنا سەنىپ تاپسىرعان ەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇڭعىش رەت دەموكراتيالىق نەگىزدە جۇزەگە اسقان بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ناتيجەسىندە ەگەمەن قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى - نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. سايلاۋعا قاتىسقانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلباسىن جاقتاپ داۋىس بەرىپ، مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى سەنىمىن ن. نازاربايەۆقا جۇكتەدى.
راسىندا بۇل سايلاۋ حالىق ءۇشىن اسا جاۋاپتى كەزەڭدە ءوتتى. ويتكەنى، بۇل «مىزعىماس» دەلىنەتىن كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراپ، ەگەمەندىكتىڭ اۋىلى جاقىنداپ كەلە جاتقان تۇس بولاتىن.
ال ونداي وتپەلى كەزەڭدە ەلدىڭ تىزگىنى جاۋاپتى تۇلعانىڭ قولىندا بولۋى ءتيىس ەدى. تىزگىندى قولعا العان كۇنى-اق ەلباسى قازاقستاندىقتارعا الداعى ءومىردىڭ جەڭىلگە تۇسپەيتىندىگىن، ءبىراق جاقسى كۇندەرگە بىرلىك پەن تاتۋلىق، ىسكەرلىك پەن قابىلەتتىلىك ارقىلى جەتۋگە بولاتىنىن اشىپ تا ايتقان ەدى. كەيىننەن حالىق تا ءوزىنىڭ سوناۋ جىلى جەلتوقسانداعى سايلاۋدا جاساعان تاڭداۋى الداماعانىنا تالاي رەت كۋا بولدى، ءالى دە كۋا بولىپ كەلە جاتىر.
1991 - جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانى.
بۇل كۇن قازاقستان تاريحىندا قالاي ءوربىپ ەدى؟
وسىنى ءبىر ۋاق ەلباسىنىڭ ءوز ەستەلىكتەرىمەن ەسكە ءتۇسىرىپ كورەلىكشى.
شىندىعىندا، مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى ءۇش شەشۋشى تاريحي بەلەستى ايرىقشا ماڭىزدى جانە ەلەۋلى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى - قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ابسوليۋتتى ەگەمەن مەملەكەتتىك اكتىسى - سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويۋ.
ويتكەنى، وسى ساتتەن باستاپ قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا تەك ءبىر عانا يۋريسديكتسيا - قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ جانە تۋىنداپ كەلە جاتقان ەگەمەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ەرىك- جىگەرىنىڭ ءىس-قيمىل جاسايتىنىن ءبىلدىردى. «ەكىنشى بەلەس - 1991 - جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانىندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بۇكىل تاريحىندا العاش رەت وتكەن جالپىعا ورتاق قازاقستان پرەزيدەنتى سايلاۋى. بۇل وقيعانىڭ تاريحي ءمانى مەن پاتريوتتىق قۇندىلىعى كوزگە ۇرىپ تۇر جانە ەشقانداي تالاس تۋدىرمايدى. بۇل كۇنى قازاقستان حالقى بيلىكتىڭ شىنايى قاينار كوزى بولۋداعى، بيلىكتى قالىپتاستىرىپ، ونىڭ ساياساتىن ايقىنداۋداعى ءوزىنىڭ ەگەمەن قۇقىعىن العاش رەت جۇزەگە اسىردى.
العاشقى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 8778726 سايلاۋشى نەمەسە ازاماتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ % 88,23 ى قاتىستى. بۇل سول كەزەڭدە 10 ميلليونداي ادامدى قۇراعان قازاقستاننىڭ بۇكىل ەرەسەك حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى»، - دەيدى ەلباسى ن. نازاربايەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا، 1991 - جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانى - بۇل قازاقستان حالقى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى باسقارۋ ءتۇرى تۋرالى ماسەلە بويىنشا تاريحي شەشىم قابىلداعان كۇن. بۇل كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتەگى رەسپۋبليكا پايداسىنا جاسالعان بىرەگەي تاڭداۋ بولاتىن. «سول ءبىر كۇردەلى ۋاقىتتا ءومىر قيسىنىنىڭ ءوزى بۇكىل اتقارۋشى بيلىك ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە كۇردەلى وتپەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتقان بۇكىل قوعام ءۇشىن دە جۇمىلدىرۋشىلىق باستاۋدى تالاپ ەتتى.
ەسكى توتاليتارلىق جۇيە كەلمەسكە كەتىپ، باسقارۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتتارى پايدا بولدى. كەزەك كۇتتىرمەستەن نارىقتىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ، ءتىپتى ازىق- تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ، جۇمىسپەن قامتۋ، قالالار مەن اۋىلدارداعى ءومىر قاۋىپسىزدىگى سياقتى قاراپايىم ماسەلەلەردىڭ وزىندە ادامدار تۇرمىسىن قالىپقا كەلتىرۋ مىندەتى بارىنشا بوي كوتەردى. وسىنداي جاعدايدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى لاۋازىمىن ەنگىزۋ ەل دامۋىندا ماڭىزدى تۇراقتاندىرۋشى فاكتورعا اينالدى. پرەزيدەنتتى جالپىحالىقتىق سايلاۋ حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرلىگىن نىعايتتى، ال سوڭىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنىڭ بۇكىل ۇدەرىسىنىڭ ساباقتاستىعى مەن جۇيەلىلىگىن قامتاماسىز ەتتى» ، - دەپ ەسكە الادى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ءسويتىپ، مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، ءىس جۇزىندە، 1991 - جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانىنداعى سايلاۋ، ءبىر مەزگىلدە، باسقارۋ فورماسى، قازاقستاننىڭ بىرلىگى، ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى تۋرالى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا اينالدى.
سول تۇستاعى قاربالاس ۇدەرىستەرگە تولى وقيعالارعا توقتالعان مەملەكەت باسشىسى ءىس جۇزىندە، وسى جاعدايلاردىڭ ءبارى ءوز تاۋەلسىزدىگى جولىمەن بارا جاتقان قازاقستاننىڭ وزىندىك حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى ىسپەتتى بولعانىن ايتادى. بۇتىندەي العاندا بۇل قازاقستاننىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق، ىشكى جانە سىرتقى ساياسي كەڭىستىگىن جەدەلدەتە ەگەمەندەندىرۋ ۇدەرىسى بولدى. «ءبىراق كەيبىر وزگە رەسپۋبليكالار ليدەرلەرى سياقتى ءبىز جاۋاپكەرشىلىكسىز تالاپتاردى كولدەنەڭ توسىپ، سول ارقىلى حالىقتى بوسقا دۇبىرلەتكەن جوقپىز. ءبىز ونىڭ قايدا اپارىپ سوقتىراتىنىن انىق تۇسىندىك جانە كوردىك - ولار قانتوگىس، اعايىنارالىق جاۋلاستىق، تۇبەگەيلى جانە ەكونوميكالىق كولاپس. وعان قوسا ءبىز «جان-جاققا قاشىپ جاتقان» وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن بەرىك ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاۋعا دەگەن ءۇمىتتى ۇزگەن جوقپىز، ىدىراعان وداق ورنىندا ناعىز تەڭ قۇقىقتى ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەدىك. جانە سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ تولىق ەگەمەندىك الۋعا دەگەن باعىتى بۇلجىماس جانە كۇمانسىز بولاتىن. مەن بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنسىز بۇل ساياساتتىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىم، جانە سوندىقتان دا 1991 - جىلدىڭ قازانىندا نورمالارىنا مەملەكەت باسشىسىن بۇكىل سايلاۋشىلاردىڭ جاپپاي داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلاۋ تۋرالى نورمانى قوسا وتىرىپ «پرەزيدەنت سايلاۋى تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداۋدى ۇسىندىم»، - دەپ ەسكە الادى ەلباسى ن. نازاربايەۆ تاۋەلسىزدىك تۋرالى ەستەلىگىندە.
ءسويتىپ، پرەزيدەنت كوتەرگەن وسى ۇسىنىس سول كەزدەگى پارلامەنتتىڭ ءتيىستى شەشىمىمەن رەسىمدەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جالپىعا ورتاق سايلاۋ 1991 - جىلدىڭ جەلتوقسانىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنە بەلگىلەندى. «ەندى عانا قابىلدانعان جاڭا زاڭعا سايكەس پارلامەنت مەنىڭ كانديداتۋرامدى پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ىلگەرىلەتتى. 1991 - جىلدىڭ قاراشاسىندا وتكەن العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ناۋقانىن ەسكە تۇسىرە وتىرىپ ايتارىم، مەنىڭ «قارسىلاستارىم» كىلەڭ مىقتىلار ەدى. ءبىراق ولار ناقتى ساياساتكەرلەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندەردەن ەمەس-ءتىن. بۇل ايقىندىقتان تىس، ءبىراق سول قيىن كەزەڭدە قالىپتاسقان كۇردەلى اۋانداعى وتە ىقپالدى سەبەپ بولاتىن»، دەپ ەسكە الادى ەلباسى.
بۇدان ءارى مەملەكەت باسشىسى سول جىلدارداعى سايلاۋ ناۋقانىنا دايىندىق بارىسىندا ءبىر اي ىشىندە ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىن ارالاپ شىققانىن، قاراعاندىنىڭ، جەزقازعاننىڭ، وسكەمەننىڭ كەنشىلەرىمەن جانە مەتاللۋرگتەرىمەن، ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسكەنىن ايتادى. «مەن جاڭا، سول كەزدە ەندى عانا يگەرىلە باستاعان تەڭىز كەن ورنى نىساندارىندا بولىپ، ولاردىڭ جۇمىسشىلارىمەن جۇزدەستىم. ورال ءوڭىرى مەن الماتى وبلىسىنىڭ اۋىلدىق اۋداندارىندا بولدىم. سەمەي، كۋرچاتوۆ جانە پاۆلودار تۇرعىندارىمەن كەزدەستىم. ءبىزدىڭ استىقتى ورتالىقتارىمىز - سولتۇستىك قازاقستان، اقمولا جانە قوستاناي وبلىستارىن ارالادىم. مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىمەن، عىلىم جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىم. قازاقستاندىقتارمەن وسىنداي تىكەلەي تىلدەسۋلەر بارىسىندا مەن حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىن، ونىڭ تاريحتىڭ كەز كەلگەن سىناقتارىنا جاريالى جانە لايىقتى تۇردە جاۋاپ بەرۋگە دەگەن ورتاق تىلەگىن، ءبىزدىڭ كوپۇلتتى قازاقستاندا كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن، ورتاق وتانىمىزدىڭ ءوسىپ- وركەندەۋى جولىندا جۇمىس ىستەۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن كوردىم. سول العاشقى سايلاۋلارداعى مەنىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارىما ريزامىن. ولار مەنىڭ شىنايى سەرىكتەستەرىم جانە پىكىرلەستەرىم بولاتىن»، دەپ جازادى ەلباسى.
«داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارىن قانداي تولقىنىس ۇستىندە كۇتكەنىم ەسىمدە. جانە بۇل تولقىنىس ەرتەڭگىسىن داۋىس بەرۋدىڭ الدىن الا ناتيجەلەرى جاريالانعان كەزدە تەك كۇشەيە ءتۇستى. مەنىڭ كانديداتۋرام ءۇشىن 8681276 سايلاۋشى، نەمەسە بارلىق ازاماتتاردىڭ 98,78 پايىزى ءوز داۋىستارىن بەردى. بۇل ابسوليۋتتى جەڭىس ەدى! بارلىق حالىقتىڭ جەڭىسى بولاتىن! بىرلىكتىڭ تالاس-تارتىس قاتەرىنىڭ الدىنداعى جەڭىسى ەدى! بۇل ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا جەڭىسى بولاتىن! ءبىراق، ءتىپتى، سايلاۋدىڭ العاشقى ناتيجەلەرى جاريا ەتىلگەن سول مينۋتتا بار- جوعى ەكى اپتادان كەيىن قازاقستاننىڭ تولىقتاي تاۋەلسىز مەملەكەت بولاتىنىن ەشكىمنىڭ دە بولجاي الماعانى انىق»، دەپ ەسكە الادى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
كەيىننەن 1991 - جىلدىڭ 10 - جەلتوقسانىندا ن. نازاربايەۆتىڭ ەل پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋىنىڭ رەسمي سالتاناتى ءوتتى. «مەن 1991 - جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانىنداعى سايلاۋ قازاقتار، ورىستار، ۋكرايندار، كورەيلەر، نەمىستەر، ۇيعىرلار مەن باسقا دا ەتنوستاردىڭ - «ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن ءبىر كوماندا بولۋعا شەشىم قابىلداعانداردىڭ بارلىعى» باۋىرلاستىق قوعام قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالاعاندارىن اتاپ ءوتتىم. ەندى ماعان الداعى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن شەشىمدى ءىس-قيمىل تانىتا جانە بارلىق حالىقتىڭ ابسوليۋتتى قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ شەشۋگە بولاتىن ەدى.
سول كۇنى مەنىڭ ۇسىنىسىم بويىنشا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى جاڭاشا - قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال التى كۇن وتكەن سوڭ، بارلىق حالىقتىڭ ەركىنە وراي، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل تاريحتا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جۇلدىزدى كۇنى رەتىندە قالادى»، - دەپ جازادى ن. نازاربايەۆ.
وسىدان-اق 1991 - جىلدىڭ 1-جەلتوقسانىندا وتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ەڭ شەشۋشى بەلەستەردىڭ ءبىرى بولعانىن اڭعارامىز.
قاسىم-جومارت توقايەۆ، ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى:
2011 - جىلدىڭ 10 - جەلتوقسانىندا پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى مەرەكەسىن بەكىتۋ تۋرالى قابىلداعان زاڭى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسىپ، دامۋى مەن نىعايۋىنا قوسقان ايرىقشا ۇلەسىن مويىنداۋ بولىپ تانىلدى. ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق كوشباسشىلىعىمەن قازاقستان قارقىندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا ءتۇسىپ، جاڭا تاريحي جاعدايدا حالىقارالىق بەدەلى جوعارى تابىستى مەملەكەتكە اينالدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى، مەملەكەت باسشىسى الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. («پرەزيدەنت. پارلامەنت. ينتەگراتسيا» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسياسىندا سويلەگەن سوزىنەن)
قابيبوللا جاقىپوۆ، ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى:
وسىدان 23 جىل بۇرىن قازاقستاندىقتاردىڭ العاش رەت بيلىك يەسى حالىق ەكەنىن دالەلدەپ، ونى قالىپتاستىرۋعا، ساياساتىن انىقتاۋعا قاتىستى ەرىكتى قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرعان كۇن. بۇل - قوعامنىڭ جاسامپازدىق پەن ىنتىماق قۇندىلىقتارى توڭىرەگىندە بىرىگىپ، ساياسي-الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جاڭعىرعان كۇن. جالپى، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋداعى ايرىقشا ءرولىن ايتقاندا، ەلباسىنىڭ دۇنيەجۇزىنە تانىلعان الەۋمەتتىك جاۋاپتى، ەكونوميكالىق قۋاتتى، دەموكراتيالىق دامىعان بەدەلدى مەملەكەت قۇرۋداعى جاسامپازدىق ەڭبەگىنىڭ تاريحي كورسەتكىشى ەكەنىنە نازار اۋدارعان ورىندى. ەلباسىنىڭ، اسىرەسە، مەملەكەت ىشىندە، سونداي-اق، ايماقتىق جانە عالامدىق اۋقىمدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاپ، نىعايتۋداعى ەڭبەگى وراسان زور.
قانات مامەتقازى ۇلى
