اڭسار مۇساحانوۆ: الماتى وبلىسى - تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كولەمى جونىنەن ەلىمىزدەگى كوشباسشى ايماق

تالدىقورعان- بەيجىڭ. قازاقپارات - حالىق ءۇشىن جۇمىس ىستەپ، ولاردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ - ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەت، دەپ سانايدى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ. بۇل تۋرالى ول «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ «شينحۋا» (ق ح ر) اگەنتتىگى ءۇشىن ارنايى دايارلاعان ەكسكليۋزيۆتى سۇحباتىندا ءمالىم ەتتى.

بۇگىن ءبىز مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ، يننوۆاتسيالىق دامۋ، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءىس ۇستىندە شەشۋ سالالارىنداعى وڭىرلىك تاجىريبەنى باياندايتىن، قىتايدىڭ «شينحۋا» اگەنتتىگىنىڭ سايتىندا جاريالانعان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اسار مۇساحانوۆتىڭ سۇحباتىن وقىرماندارىمىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

- اڭسار تۇرسىنحان ۇلى، «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ءسىزدىڭ ءوڭىر قانشالىقتى ۇلەس قوسىپ وتىر؟

- مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جوسپارىن ايقىن دا دايەكتى تۇردە كورسەتىپ بەردى. بۇل ءۇشىن العا قويىلعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدە بىزدە ناقتى نەگىزدەر بار. وبلىس ەڭبەككەرلەرى العا قويىلعان ماقساتتاردىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنە وتىرىپ، ەڭ باتىل ءورشىل جوسپارلاردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋدا. ەندىگى باستىسى، قول جەتكەن شەپتى ۋىستان شىعارماي، قارقىندى تومەندەتپەۋ.

وڭىرلىك جالپى ءونىم سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە عانا 2,5 ەسە ءوسىپ، 1,7 ترليون تەڭگەگە جەتتى، ونەركاسىپ ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى كولەمى ەكى ەسە، نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار - 2,4 ەسە، تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ - 1,8 ەسە ءوستى. بۇگىندە وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورى رەسپۋبليكاداعى جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ %17 ىن وندىرەدى.

ستراتەگيادا اۋىل شارۋاشىلىعىن ەڭ الدىمەن، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن اۋقىمدى جاڭارتۋ كوزدەلگەن. اگرارلىق سەكتورداعى نەگىزگى باعىت پايدالانىلماعان جەرلەردى اينالىمعا تارتۋ بولىپ وتىر. 2015- جىلعا قاراي 140 مىڭ گەكتار جەردى قوسىمشا اينالىمعا تارتۋ، ىلعال ساقتايتىن تەحنولوگيالار ەسەبىنەن ونىڭ كولەمىن ءجۇز مىڭ گەكتارعا جانە تامشىلاتىپ سۋارىلاتىن القاپتاردى - توعىز مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە 2020- جىلعا قاراي قوسىمشا ءجۇز مىڭ توننادان استام اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرىلەتىن بولادى.

 وبلىستىڭ ودان ءارى ەكونوميكالىق دامۋى ارينە، كوپ جاعدايدا ونەركاسىپتىڭ وسىمىنە تاۋەلدى. وبلىس ءجۇزىم شارابىن، ءۇي قۇسى ەتىن، تەمەكى ونىمدەرىن، جارما، قاعاز بەن گوفروكارتون ورامدارىن، اينەك ىدىستار جانە ەلەكتر اككۋمۋلياتورلارىن جەتەكشى ءوندىرۋشى بولىپ كەلەدى. 20 جاڭا ونەركاسىپ نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلدى، جۇمىس ىستەپ تۇرعان 8 ءوندىرىس كەڭەيتىلدى، قوسىمشا 941 جۇمىس ورنى اشىلدى.

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن بەلسەندى جۇزەگە اسىرۋ جالعاستىرىلۋدا.

وتكەن ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ءۇ ي ي د باعدارلاماسى بويىنشا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ 47 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلدى، 7 مىڭداي جۇمىس ورىندارى اشىلدى.

يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن ودان ءارى ورىنداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى يننوۆاتسيالاردى قولدانا وتىرىپ، ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ، ءوندىرىستىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي جابدىقتاردى ەنگىزۋ جانە ونىمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋدى يگەرۋ بولماق.

قازىرگى كەزدە ءۇش يندۋستريالىق («بورالداي»، «تالدىقورگان»، «ارنا») جانە ەكى ونەركاسىپتىك («شامالعان»، «دامۋ») ايماقتار جۇمىس ىستەپ جاتىر، ولاردا 26 كاسىپورىن ورنالاستىرىلعان. وتكەن جىلى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 430 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيالار سالىندى. ونىڭ %75 عا جۋىق سالىمدارى بيۋجەتتەن تىس قاراجاتتارعا جاتادى.

كەلەسى بەسجىلدىقتا وبلىستى جەدەلدەتە يندۋستريالاندىرۋ ونەركاسىپتىك جانە يندۋستريالىق ايماقتاردى قۇرۋ جانە ولاردى بارىنشا جۇكتەۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە، 2020- جىلعا قاراي ونەركاسىپ ءوندىرىسىن 1,6 ەسە ۇلعايتۋ كوزدەلۋدە.

- وبلىس تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ جونىنەن ەلدە كوشباسشىلىق پوزيتسيادا كەلە جاتقانى بەلگىلى. بۇل «قولجەتىمدى باسپانا- 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدىڭ جەمىسى. بيىلعى جىلى قانشا ءۇي سالۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار؟

- تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كولەمى جونىنەن ءبىز كوپتەگەن باسقا وبلىستاردان الدا كەلەمىز. بۇل، ارينە قۋانىشتى جاعداي ەكەنى ءسوزسىز، دەگەنمەن ول قارقىندى تومەندەتۋگە جول بەرۋگە ءتيىس ەمەسپىز. سوندىقتان دا اعىمداعى جىلى «قولجەتىمدى باسپانا - 2020» باعدارلاماسىنا سايكەس 869 مىڭ شارشى مەتر ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا، بۇل ءبىر جارىم مىڭ وتباسىن، سونىڭ ىشىندە 195 جاس وتباسىلارىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەلەسى جىلى قۇرىلىس كولەمىن ميلليون شارشى مەترگە دەيىن ۇلعايتقالى وتىرمىز. بۇل جۇمىستاردى ويداعىداي اتقارۋ قولىمىزدان كەلەدى، دەپ ويلايمىن. ارينە، بۇل ومىرلىك قاجەتتەردى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنە - ت ك ش-عا، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا ەداۋىر سالماق تۇسىرەدى، سوندىقتان دا ءبىز تۇرعىندارعا ىڭعايلى جانە جايلى بولۋى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋعا ءتيىسپىز. بۇل ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن جۇكتەمە جانە ەلەۋلى سالىمداردى تالاپ ەتەدى. بۇل پروبلەمانى دا ساتىمەن شەشەمىز دەگەن ويدامىن.

- اڭگىمە ينفراقۇرىلىم جايىنا ويىسقاننان كەيىن وسى ارادا وبلىستا ت ك ش-نى جاڭارتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ساتتەرىن ايتا كەتسەڭىز؟

- بۇل - ادام ءومىرىنىڭ جايلى تۇرمىسى جاعدايلارىن جاساۋعا باعىتتالعان ۇلكەن كاپيتال سالىمدارىن قاجەت ەتەتىن ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالاسى. سوندىقتان دا وڭىردە ونى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق كۇش پەن قاراجاتتى ايامايمىز. بىرنەشە دەرەكتەردى عانا كەلتىرە كەتەيىن. 2014- جىلى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋجەتتەن جىلۋ جەلىلەرى مەن قازاندىقتاردى سالۋ جانە جاڭارتۋ جونىندەگى 10 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 2,23 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. وبلىستىڭ ەنەرگيا كەشەنىن، گازبەن جابدىقتاۋدى، حالىقتى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى جاڭارتۋ جونندە وراسان زور جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

 تابيعي گازعا 75 ەلدى مەكەن قوسىلدى، گازداندىرۋ دەڭگەيى 10 پايىزدى قۇرايدى. گاز قۇبىرلارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 1,6 مىڭ شاقىرىمعا جەتتى. حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتا ءتۇسۋ ماقساتىندا 2007-2015 -جىلدارعا ارنالعان جانە ودان ءارى 2020 -جىلعا دەيىنگى الماتى وبلىسىن كەشەندى گازداندىرۋ باعدارلاماسى جاسالىپ، بەكىتىلدى. 2012 -جىلدان باستاپ جوبانىڭ جالپى قۇنى 19,9 ميلليارد تەڭگە بولاتىن «الماتى- تالدىقورعان» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

تۇرعىن ءۇي قورى بەلسەندى جاڭارتىلۋدا: 2014 -جىلى جالپى سوماسى 567,9 ميلليون تەڭگەگە 36 كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى (بالقاش اۋدانىندا - 7 ءۇي، كوكسۋ جانە تالعار اۋداندارىندا 1 ۇيدەن، تالدىقورعان قالاسىندا - 18 ءۇي، قاپشاعايدا - 5 ءۇي جانە تەكەلىدە - 4 ءۇي) جوندەۋ جوسپارلانعان.

 - وبلىس اۋداندارىن دامىتۋ قالاي جوسپارلانىپ وتىر، ولاردىڭ ءارقايسىسىندا وزدەرىنىڭ ماماندانۋ باعىتتارى بار ما؟

 - وبلىستى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامىتۋ 2011-2015 - جىلدارعا ارنالعان اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اۋقىمىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. كەشەندى دامۋ جوسپارلارىن ەسكەرە وتىرىپ، اعىمداعى جىلى اۋىلداردى جايلاستىرۋدىڭ 552 جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. سەگىز شاعىن قالانى دامىتۋعا كوڭىل بولىنۋدە، ۇشتوبە، سارقانت قالالارىندا ورتالىق قازاندىقتار مەن جىلۋ جەلىلەرى، ەسىك، جاركەنت جانە تالعار قالالارىندا - كارىز جۇيەسى جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى جاڭعىرتىلۋدا. مونوقالالار باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تەكەلى قالاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 5,8 پايىزدان 5,1 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى، حالىقتىڭ باسقا جاققا كەتۋى توقتالدى جانە حالىق سانى ەكى مىڭ ادامعا (30,8 مىڭ ادام) كوبەيدى.

ەكونوميكا سالالارىنىڭ قالىپتاسۋىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇگىندە وبلىس اۋداندارى مەن قالالارىندا مىناداي ەكونوميكالىق مامانداندىرۋ جولدارى قالىپتاستى. قاراساي جانە ىلە اۋداندارى تاعام جانە سۋسىن ونىمدەرىن شىعارۋعا، قاعاز جانە قاعاز وندىرىسىنە، تەمەكى بۇيىمدارىنا، ءدارى- دارمەكتەر شىعارۋعا مامانداندىرىلۋدا.

تالعار، ەڭبەكشى قازاق جانە جامبىل اۋداندارىندا جەڭىل جانە حيميا ونەركاسىبى، تاعام ونىمدەرى، قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە تۋريزم كوبىرەك دامىعان. قاپشاعاي قالاسىندا تاعام ونىمدەرى، قۇرىلىس ماتەريالدارى سالالارى، تۋريزم مەن ويىن بيزنەسى ورىستەپ وتىر.

رايىمبەك جانە كەربۇلاق اۋداندارى ءداستۇرلى تۇردە ءىرى قارا مالىن، جىلقى جانە قوي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋمەن اينالىسۋدا.

بالقاش جانە قاراتال اۋداندارى كۇرىش وسىرۋگە، اقسۋ، الاكول، ەسكەلدى، كەربۇلاق، كوكسۋ، سارقانت، ۇيعىر اۋداندارى ءداندى جانە مايلى داقىلداردى، قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە، پانفيلوۆ اۋدانى جۇگەرى وسىرۋگە ماماندانۋدا.

تالدىقورعان مەن تەكەلى قالالارى قازاقستانداعى بىردەن- ءبىر جارما جانە ەلەكتر اككۋمۋلياتورلارىن ءوندىرۋشى بولىپ كەلەدى.

- جاڭا يندۋستريالىق ەكونوميكا جاعدايىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءرولى ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى. كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتۋدىڭ سەرپىنى قالاي؟ وبلىستا شاعىن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟

 - كاسىپكەرلىك حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. بۇگىندە بۇل سالادا 315,6 مىڭ ادام نەمەسە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 30,0 پايىزى جۇمىس جاسايدى. سالا ەڭبەككەرلەرى 138,6 ميلليرد تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن شىعاردى، ءبىرىنشى جارتىجىلدىق قورىتىندىلارىمەن عانا 10,4 ميلليرد تەڭگە بيۋجەت قورجىنىنا ءتۇستى. وبلىستا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكانىڭ ساۋدا، قىزمەت سالاسى جانە قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سياقتى سالالارىندا 37,2 پايىزدى، اۋىل شارۋاشىلىعىندا - 38,4 پايىزدى، ونەركاسىپ پەن قۇرىلىستا - تيىسىنشە 4,1 جانە 4,5 پايىزدى قۇراپ، كەڭىنەن قانات جايىپ وتىر.

«بيزنەستىڭ جول كارتاسى 2020» باعدارلاماسى اۋقىمىندا 4514,4 ميلليون تەڭگە، سونىڭ ىشىندە جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 3513,1 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. شاعىن نەسيەلەۋگە 1,766,0 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. قازىرگى كەزدە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» ا ق 600 ميلليون تەڭگەنىڭ 263 جوباسىن قاراپ، ماقۇلدادى.

حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ جانە كىرىسىنىڭ ءوسۋى، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋ كەدەيشىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋگە قولايلى مۇمكىندىك تۋعىزدى. 2014 - جىلعى 1- شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ ۇلەسى 0,2 پايىزدى قۇرايدى. بۇل سيفردىڭ ءوزى كوپ جايدى ۇقتىراتىنى ءسوزسىز.

مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ مۇقتاجدارىنا باسا نازار اۋداردى. «بۇل ادامدارعا قامقورلىق جاساۋ ءبىزدىڭ الدىمىزداعى جانە قوعامنىڭ پارىزى»، - دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. سوندىقتان دا ءوڭىر الدىندا تۇرعان بۇل پروبلەمانى كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ اۋقىمىندا جۇرگىزۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. مىسالعا، جاقىندا بارلىق قالالىق جانە اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار بولىمدەرىنە ينۆاتاكسي ارنايى ماشينالارىنىڭ كىلتتەرى تاپسىرىلدى. ەندى بارلىق مۇقتاج ادامدار ينۆاتاكسي قىزمەتىن تەگىن پايدالانادى. بۇل ماقساتتارعا وبلىس بيۋدجەتىنەن 218,5 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.

وبلىستا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردى وڭالتۋعا بيىلعى جىلى 600 ميلليون تەڭگەدەن استام بيۋجەت قاراجاتتارى قاراستىرىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا جۇگىنگەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 20 مىڭ ازاماتتىڭ بۇگىندە 62,5 پايىزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ونىڭ ۇستىنە وبلىستىڭ بارلىق ايماقتارىندا وتكەن بوس ورىندار جارمەڭكەلەرىندە مۇگەدەكتەردى ەڭبەككە ورنالاستىرۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى. بۇل ورايدا جۇمىس ودان ءارى جالعاستىرىلاتىن بولادى.

كورىپ وتىرعانىڭىزداي، وبلىس سەرپىندى دامىپ كەلەدى. ءبىز بۇدان بىلاي دا مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەتتىڭ حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتا ءتۇسۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق كۇش- جىگەرىمىزدى جۇمسايتىن بولامىز.

 انىقتاما. «شينحۋا» ۆ ە ب- سايتى 1999- جىلى اشىلعان، ونىڭ ۇرانى «قىتايدى تانىستىرۋ جانە الەمدەگى باستى وقيعالار جونىنەن حاباردار ەتۋ». «شينحۋا» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ قىتايدىڭ 31 پروۆينتسياسىندا، اۆتونوميالىق ولكەلەرىندە جانە قالالارىندا، سونداي-اق 105 ەلدە تىلشىلەر قوسىنى بار، كۇن سايىن قىتاي جانە الەم تۋرالى ەڭ سوڭعى جاڭالىقتار مەن شىنايى مالىمەتتەردى تاراتادى.