اركتيكاداعى اق ايۋلار كليماتقا بەيىمدەلىپ جاتىر

استانا. قازاقپارات - جاھاندىق جىلۋ جان-جانۋارلارعا قيىندىق تۋعىزىپ تۇر. ەندى ءبىر 20-30 جىلدا اركتيكاداعى اق ايۋلاردىڭ ۇشتەن ەكىسى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى كليمات وزگەرگەن سوڭ بۇل جانۋارلار تىرشىلىك ەتەتىن ورتاسىنان الىستاپ بارادى. 

 ەندى جاڭا قونىس ىزدەگەن جانۋارلاردىڭ اعزاسى دا وزگەرە باستاعان. ياعني گرەنلانديانىڭ وڭتۇستىك- شىعىسىن مەكەندەيتىن اق ايۋلار كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋىنان ەرتە قارتايىپ زات الماسۋىنا بايلانىستى كەيبىر گەندەرى وزگەشە جۇمىس ىستەيتىن بولعان. مۇنى شىعىس انگليا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى انىقتادى. اركتيكاداعى جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسى پلانەتانىڭ باسقا ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە جىلدام ءجۇرىپ جاتىر. ال اق ايۋلاردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى - تەڭىز مۇزى. مۇز قاباتى ەرىگەن سايىن اق ايۋلار قۇرلىقتا ازىق ىزدەۋگە ءماجبۇر. بۇل ولاردىڭ تابيعي تىرشىلىك ەتۋ قالپىنان اۋىتقۋىنا اسەر ەتەدى.

اركتيكادا جاز ۇزاعىراق بولعاندىقتان كەي عالىمدار بۇل ۇلكەن جىرتقىشتار وزدەرىنىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋ ارقىلى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. ماسەلەن، اق ايۋلاردىڭ ىشىندەگى ەركەگى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ءۇشىن جاتىپ قالۋ ادەتىن قالىپتاستىرعان. ال باسقا ايۋلار جەيتىن باستى ازىعى يتبالىق بولعانىمەن، قۇس پەن كاريبۋ، لاميناريامەن، جيدەكتەرمەن جانە شوپپەن قورەكتەنۋگە كوشكەن.

عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، گرەنلانديانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ايۋلار گەنەتيكالىق تۇرعىدان ەرەكشەلەنەدى. بۇل ولاردىڭ بەيىمدەلۋ قابىلەتى بار ەكەنىن كورسەتەدى. دەسە دە، بۇل امان قالۋدىڭ شاراسىز ايلاسى ىسپەتتى، دەيدى.

 سيتاتا: - بۇل اق ايۋلاردى مەيلىنشە ساقتاپ قالۋعا ءۇمىت سىيلايتىن جاعىمدى جاڭالىق. ءيا، جانۋارلار بەيىمدەلىپ جاتىر. ءبىراق بۇلاي بولماۋى كەرەك. د ن ق تەك قورشاعان ورتا شەكتەن اسىپ، داعدارىسقا ۇشىراعان كەزىندە عانا وسىلاي تەز وزگەرەدى. بۇل وتە الاڭداتارلىق جايت.

Guardian باسىلىمى قازىردە اق ايۋلار حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. بۇل ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋ قاۋپى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى بۇل جانۋارلار اركتيكادا ەكوجۇيە تەپە- تەڭدىگىن ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جانۋارلار تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىن جوعالتتى د ن ق ءاربىر جاسۋشانىڭ ىشىندەگى اعزانىڭ ءوسۋى مەن دامۋىن انىقتايدى. جاھاندىق جىلىنۋ اسەرىنەن مەكەن ەتۋ ورتاسى مەن قورەك كوزدەرى وزگەرگەن سايىن، جەرگىلىكتى كليمات پەن راتسيون دا اۋىسادى.

اق ايۋلارمەن قاتار مەكەنىن، مىنەز-قۇلقىن ءتىپتى دەنە ءبىتىمىن وزگەرتكەن جانۋارلار كوپ. ماسەلەن، ۇلى بريتانيا تەڭىزدەرىندە سەگىزاياقتار سانىنىڭ ارتۋى. دجەرسي ارالىندا جولبارىس كوبەلەكتەرىنىڭ كوبەيۋى جانە اۆسترالياداعى ءىرى تۇمسىقتى قۇستار. وسىلايشا كيمات وزگەرىسى جانۋارلاردىڭ فيزيولوگياسىن دا وزگەرتىپ جاتىر. جاھاندىق جىلىنۋ مەن تىرشىلىك تارتىسى جانۋارلار ادەتتە ەۆوليۋتسيا ارقىلى مىڭداعان جىلدا وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ال كليمات ونداعان جىلدىڭ ىشىندە-اق تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلىپ جاتىر. بۇل جاعدايدا جانۋارلاردىڭ بەيىمدەلۋ قارقىنى جاھاندىق جىلىنۋدىڭ جىلدامدىعىنا ىلەسە الماۋى مۇمكىن.

 د ن ق دەڭگەيىندەگى وزگەرىستەر - تابيعاتتىڭ ەڭ اقىرعى قورعانىس تەتىگى. مۇنداي بەيىمدەلۋ تەك قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن قىسىم شەكتەن اسقان كەزدە عانا جۇزەگە اسادى. بۇل رەتتە كليماتتىڭ وزگەرىسىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن قازبا وتىندارىن جاعۋدى ازايتۋ، كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ جانە اركتيكانى قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتۋ اسا ماڭىزدى، دەيدى عالىمدار.

 24.kz