التايدا ەرەۋلى اتقا ەر سالعان اقتەكە بي

1898-جىلدان باستاپ ءبىتىمشى ۇكىردايدىڭ تاربيەسىندە بولىپ، 1901-جىلدان باستاپ قارا بي اتانادى. بيلەر كەڭەسىندە مالداس قۇرىپ وتىرمايتىن، تىزەسىمەن تىك وتىرىپ قامشىسىن توبەلەسكە دايىنداپ وتىراتىن، ادىلەتشىل، ىمىراسىز، تىك سيراقتى، بويشاڭ، كوزىلدىرىك تاققان ادام.

1908-جىلى ءبىتىمشى ۇكىردايدىڭ مانسابى ورلەپ، ءتايجى اتانادى.

1909-جىلى ءبىتىمشى ءتايجى قايتىس بولىپ، التاي مەن قوبدانىڭ اسكەري باسشىسى تورعاۋىت تەكتى بالتا ۋاڭ قاراقاس-مولقى وكىلدەرى كورسەتكەن اقتەكە ءبيدى ءتايجى قىلىپ سايلاۋدان باس تارتىپ، «وتە ەرجۇرەك ادام ەكەنسىڭ. سەن باسشى بولساڭ تىنىش ەلدى بۇلدىرەسىڭ» دەپ، 14 جاسار قالەلگە تايجىلىك بەرىپ، توقتىبايعا ۇكىردايلىق مانساپ بەرىپ، اقتەكەنى وسى ەكەۋىنە كەڭەسشى بي ەتىپ بەلگىلەپ، ۇشەۋىنىڭ بوركىنە قاراكوك تاس تاعادى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل جولى اقتەكە بيدەن قامشى جەگەن نەمەسە ءسوز ەستىگەن باسقا رۋدىڭ بيلەرى دە ارىز تۇسىرگەن.

1913-جىلى اقتەكە ءبيدىڭ اقىلىمەن دەلۋىندەگى 1300 شاڭىراقتان اساتىن قاراقاس رۋى جالامانى زوبالاڭىنا بايلانىستى التاي اسىپ، بوعدا جەرىن 3 جىل مەكەندەپ بارىپ، 1915-جىلى كوكتوعايدىڭ قارابۇلعىن وڭىرىنە تۇراقتايدى.

جەتى ەل ۇراڭقايدىڭ يەسى لامجا تورە 1920-جىلى كۇزدەگى، شاڭقاننىڭ جازىعىندا وتكەن تارى ءبيدىڭ اسىندا، اتاقتى جۇيرىكتەر دوعالىنىڭ شۇبارى مەن وسكەنبايدىڭ كۇرەڭىن ۇرلاپ بايگەگە قوسقان. اقتەكە بي بۇعان قاھارلانىپ، 6 جەردەن توسقاۋىل قويعان. شۇبار اتتى جولدان ۇستاتىپ، كۇرەڭ اتتى بالا ۇستاتپاي سىتىلىپ كەتكەن. كوپ بۇلتارىستان كەلگەن كۇرەڭ ات كومبەگە التىنشى بولىپ ىلىنگەندە-اق لامجا تورە قازاقتاردىڭ ايلاسىن اسىرىپ كەتكەنىن اڭعارىپ، الدىنا كەلگەن كۇرەڭنىڭ ءتىلىن كەسىپ، مايداندا ولتىرگەن. اقتەكە بي ونى استى بۇزىپ، ۇرلىق جاسادى دەپ ايىپتاپ، ءبىر قارا نارعا قارا كىلەم جاپتىرىپ ايىبىن تولەتەدى.

1933-جىلعى ما ميڭ باستاعان، التايدىڭ بيلىگىنە تالاسقان دۇڭگەن بۇلىكشىلەرىن التايدان الاستايدى.

1939-جىلى ۇكىمەت قالەل ءتايجى مەن ماڭكەي ءمامي ۇلىن قولعا الادى. التايدىڭ ورتالىعى سارىسۇمبەگە ۇلىقتاردى جيناپ، ەل ىشىنە جاسىرىلعان قۇرالدى جيناپ بەرەسىڭدەر دەپ قىسىم تۇسىرەدى. اقتەكە بي ايلاكەرلىكپەن ەشقانداي قۇرال قالدىرماي جيناپ بەرەتىنىن ايتىپ، بىرنەشە باتىر جۇرەكتى ۇلىقپەن اقىلداسىپ، جيىننان بوساپ شىعادى. جول بويىندا ەسىمحان ۇكىرداي مەن نوعايباي ۇكىردايدىڭ بالاسى ىرىسحانمەن وي بىرىكتىرىپ، كوتەرىلىسكە دايىندالادى.

1940-جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ سوڭعى كۇنى، اقتەكە بي ەل ىشىندە قۇرال جاسىرعان ادامداردىڭ وزدەرىن تىڭداي بەرمەيتىنىن قۇرالدى تولىق جيناۋ ءۇشىن اۋدان اكىمىنىڭ ۇگىت توبىن باستاپ ەلدى ارالاپ ۇگىت جۇرگىزۋى قاجەتتىلىگىن ايتادى. وسىلاي اۋدان اكىمىن الداپ اۋدان قامالىنان شىعارىپ الادى. سودان وقان زاڭگىنى الدا بولاتىن قۇپيا ىسكە دايىندايدى. اۋدان اكىمى ۇگىت جۇرگىزۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ قارۋلى توبىمەن شاكۇرتىدەگى اقىتتىڭ اق مەشىتىنە كەلىپ، قۇراندى اياققا باستىرىپ، ادامداردى شىعارماي قاماپ ۇزاق ۇگىت ايتىپ، دارەتكە قىسىلعانداردى مەشىت ىشىنە وتىرعىزىپ، ودان كەيىن 1-اقپاندا وقان زاڭگىنىڭ ۇيىنە بارىپ قونادى. تۇندە وقان زاڭگىنىڭ سۇلۋ قىزىن سۇراتادى. وسى جەردە ۇيىمداسقان 60 ادام ەسىمحان ۇكىردايدىڭ باستاۋىندا اۋدان اكىمى باستاتقان 7 كىسىنىڭ باسىن الىپ، كوكتوعاي كوتەرىلىسى بۇرق ەتە تۇسەدى.

3-اقپاندا، قالەل ءتايجى اۋىلىندا سايىپ ءوزىن ۇستاۋعا كەلگەن 4 ادامدى ءولتىرىپ، 15 ادام جيناپ ەسىمحان توبىنا بارىپ قوسىلادى. سايىپ باتىر تىڭشىنىڭ قويىن داپتەرىنەن كوكتوعاي وڭىرىنەن ۇستالۋعا ءتيىستى 60 ادامنىڭ ءتىزىمىن كورىپ، مۇنى جان-جاققا حابارلايدى. ەسىمحان مەن سايىپتىڭ قاندى ارەكەتىنىڭ حابارى اۋدان ورتالىعىنا كەتىپ بارا جاتقان اقتەكە بيگە جەتەدى. اقتەكە بي تۇرعىن، قاراتۇڭكە، دورە، قارابۇلعىن، شاكۇرتى، سارىتوعاي جەرلەرىنە ءوز حابارشىلارىن قايىرا اتتاندىرىپ، كوتەرىلىسشىلەردى تەز ارادا اۋدان ورتالىعىنا جينالۋعا شاقىرادى.

5-اقپان كۇنى 500 كوتەرىلىسشى سارباز اقتەكە ءبيدىڭ قولباسشىلىعىندا اۋدان اكىمدىگىن باسىپ الىپ، اۋداندىق پوليتسيانى باسىپ الۋدا شىعىنعا ۇشىراعاندىقتان، ساربازداردى شەگىندىرىپ اكەتەدى. تامىز ايىندا كوكتوعاي اۋدانىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرىنە شىڭگىل اۋدانىنىڭ حالقى قوسىلادى. نوعايباي ۇكىرداي، زاتەلباي كوپەس قاتارلى ەل اعالارى ءشايت بولادى.

مونشىق شايقاسىندا اقتەكە بي اياعىنان جارالانسادا، اياعىن ەرگە تاڭدىرىپ الىپ، قولباسشىلىق جاسايدى. الدان موڭعوليا اسكەرى شىعىپ، گومينداڭ اسكەرىمەن بىرگە وق جاۋدىرادى. سوعىس ۇشاقتارى توقتاماي بومبالايدى.

3 تاۋلىككە جالعاسقان قاپتىق شايقاسىندا ۇشاقتان تاستالعان بومبى جارقىشاعى اقتەكە ءبيدى 6 جەردەن اۋىر جارالايدى. كوكەي ەمشى دۋانباي ۇلى اقتەكە ءبيدىڭ التى جەرىنەن جارىلعان بومبى جارقىشاعىن تازالاپ، ۋىتتى قايتارعان. جارالى قولباسشىنىنىڭ ۇتىمدى جوسپارىمەن 3 كۇندىك شايقاستا جاۋدىڭ بەتى قايتىپ، ەل سەرگيدى.

بايتىك تاۋىنا جەتكەندە، جەتىنشى رەت بومبى جارقىشاعى دەنەسىنە كىرىپ، شالا جانسار قالعان اقتەكە بي ەندى قۇتقارۋ بەرمەي، ءولىم اۋزىندا جاتىپ كۇلىمسىرەپ «جارايسىڭدار! ناعىز ەرسىڭدەر!» دەپ زورعا شابىت ءسوزىن سويلەيدى. جارالى قولباسشىنى اتپەن الىپ جۇرگەن وسپان باتىر سوندا وكىرىپ جىلاعان دەسەدى. قازان ايىنىڭ ورتاسى بولاتىن. قولباسشى كوز جۇمدى. ونىڭ سۇيەگىن جاۋ قولىندا قالدىرماي، قابي باتىر نۇرتازا ۇلى الىپ شىعىپ، بايتىكتەن سارىتوعايعا اكەلىپ امانات ەتىپ قويىپ، كەيىنگى ۇرپاقتارى شاكۇرتىگە اكەلىپ جەرلەيدى.

ءوز اۋلەتىنىڭ شەجىرەسى:

قاراقاس — سىيدالى — ناركەس — جانتەلى — نازار بي — تۇگەلباي بي — جادىك بي — جانباي — كەنە بي — تىلەۋدى (بالەكەڭ) بي — قوڭىر — اقتەكە بيدەن — ءنامىت، ءابىشات، ءتاشىم (تاشىن، ءتاتىم)، زايمولدا.

نامىتتەن — قاپۋرا، قيبات، يبات، اجىرات، قازىرەت، اقىرەت.

ءابىشاتتان — ۋاتقان، ءمۇپتي، ءمۇتي.

زايمولدادان — يزات، مۇرات، مۇراتحان، جەڭىس، مۇقيات.

***

بەيسەنباي بالۋان داۋىمباي ۇلى - 1890 -جىلى التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنىڭ شاكۇرتى دەگەن جەرىندە تۋعان. اقتەكە ءبيدىڭ اتقوسشىسى بولادى. سارى قاراقاس توبىنان. داۋىمبايمەن كورشى وتىرعان قوبداباي اۋىلى داۋىمبايدىڭ اۋىلىنا ارقا سۇيەيدى ەكەن. بارىمتاشىلار قوبدابايدىڭ جىلقىسىن قۋىپ كەتكەندە، قوبداباي «ە، مەنى باسىنعاندارىڭمەن، بەيسەنباي مەن كوكەيىمدى باسىنا المايسىڭدار» دەيدى ەكەن. ساپاردان كەلە جاتقان بەيسەنباي مەن كوكەي بارىمتاشىلارعا كەز بولىپ، جىلقىنى تانىپ، ولارمەن شايقاسىپ التاۋىن بايلاپ الىپ، كۇندىك جەردەن الىپ كەلگەندە كوزى جايناعان قوبداباي:

- اي قاراڭعى بولعانمەن، جۇلدىز جارىق دەمەپ پە ەدىم؟! مەنى باسىنعاندارىڭمەن بەيسەنباي مەن كوكەيىم بار دەمەپ پە ەدىم؟! قولىما ءتۇستىڭ بە، بالەم!» دەپ بارىمتاشىلارعا تاپ بەرگەن ەكەن. 1941 -جىلى اقتەكە ءبيدىڭ تاشىمگە ايتتىرعان كەلىنىن الىپ قايتۋعا ءتاشىم مەن بەيسەنباي بۋرىلتوعاي اۋدانىنا بارعاندا، ۇكىمەت قولعا الىپ، 1942 -جىلى تۇرمەدە قۇربان بولادى.

بەيسەنبايدىڭ اعاسى ءارى بالۋان، ءارى ەمشى كوكەي داۋىمباي ۇلى - 1899 -جىلى التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانى شەگىرتاي جايلاۋىندا تۋعان. ول تۋعان ساز ونىڭ اتىمەن كوكەي سازى اتانعان. 1940 -جىلى اقپاندا بۇرق ەتە تۇسكەن كوكتوعاي كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، كۇزدەگى بايتىك تاۋىنداعى شايقاستا اقتەكە ءبيدىڭ التى جەرىنەن جارىلعان بومبى جارقىشاعىن تازالاپ، ۋىتتى قايتارعان. ءبىراق، جەتىنشى رەت تيگەن وق جارقىشاعىنان اقتەكە بي ماڭگىلىككە اتتانادى. كوكەي ەمشى قارا بي اتانىپ، داۋ-شارلاردى شەشۋگە اتسالىسقان.

كوكەي ەمشى 1961 -جىلى جالعان جالامەن قولدى بولىپ قازا تابادى.

اۆتورى: كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلى