التايدا ەرەۋلى اتقا ەر سالعان اقتەكە بي

1898 -جىلدان باستاپ ءبىتىمشى ۇكىردايدىڭ تاربيەسىندە بولىپ، 1901 -جىلى قارا بي اتانادى. بيلەر كەڭەسىندە مالداس قۇرىپ وتىرمايتىن، تىزەسىمەن تىك وتىرىپ قامشىسىن توبەلەسكە دايىنداپ وتىراتىن، ادىلەتشىل، ىمىراسىز، تىك سيراقتى، بويشاڭ، كوزىلدىرىك تاققان ادام.

1908 -جىلى ءبىتىمشى ۇكىردايدىڭ مانسابى ورلەپ، ءتايجى بولدى. كەلەسى جىلى، ءبىتىمشى ءتايجى قايتىس بولىپ، التاي مەن قوبدانىڭ اسكەري باسشىسى تورعاۋىت تەكتى بالتا ۋاڭ قاراقاس-مولقى وكىلدەرى كورسەتكەن اقتەكە ءبيدى ءتايجى قىلىپ سايلاۋدان باس تارتىپ، «وتە ەرجۇرەك ادام ەكەنسىڭ. سەن باسشى بولساڭ تىنىش ەلدى بۇلدىرەسىڭ» دەپ، 14 جاسار قالەلگە تايجىلىك بەرىپ، توقتىبايعا ۇكىردايلىق مانساپ بەرىپ، اقتەكەنى وسى ەكەۋىنە كەڭەسشى بي ەتىپ بەلگىلەپ، ۇشەۋىنىڭ بوركىنە قاراكوك تاس تاعادى. ونىڭ ۇستىنە، بۇرىن اقتەكە بيدەن قامشى جەگەن نەمەسە ءسوز ەستىگەن باسقا رۋدىڭ بيلەرى دە بۇل جولى ونىڭ ءتايجى بولماۋى ءۇشىن ارىز تۇسىرگەن.

1913 -جىلى اقتەكە ءبيدىڭ اقىلىمەن دەلۋىندەگى 1300 شاڭىراقتان اساتىن قاراقاس رۋى جالامانىڭ زوبالاڭىنا بايلانىستى التاي اسىپ، بوعدا جەرىن 2 جىل مەكەندەپ بارىپ، 1915 -جىلى كوكتوعايدىڭ قارابۇلعىن، تۇرعىن وڭىرلەرىنە تۇراقتايدى.

1920 -جىلى كۇزدە، شاڭقاننىڭ جازىعىندا، شىڭگىل ەلىندە ءبىر جىلدا دۇنيەدەن وتكەن اسەمىش قاجى، دولاقاي باي، تارى بي سىندى ءۇش كىسىنىڭ اسى بەرىلەدى. اسقا التاي-ساۋىر، ەرەنقابىرعا، بوعدا، قوبدادان ادامدار كەلىپ، 180 كيىز ءۇي تىگىلگەن. اكىم باتىر، جاقىپ امبى، دونەن زالىڭ، بىقىش شەشەندەر استىڭ باسقارۋشىلارى بولادى. الدىمەن اسەمىش قاجىنىڭ اسى باستالادى. سول كەزدە شاقىرىلماعان قوناق بولىپ، سارى ۋاڭنىڭ ۇلى لامجا تورە سارىسۇمبەدەن كەلەدى. ءوزىن «جەتى ەل ۇراڭقاي مەن ون ەكى سۇمىن- قوشۋىننىڭ يەسىمىن» دەپ تانىستىراتىن. ودان كەيىن دولاقاي بايدىڭ اسى وتەدى.

 ەكى اس اياقتالىپ، تارى ءبيدىڭ اسىنداعى ات بايگەسىندە لامجا تورە التاي بەتىندە جۇلدە بەرمەگەن وسكەنبايدىڭ كۇرەڭ اتى مەن دوعالىنىڭ شۇبار اتىن بىرەر جىل بۇرىن ۇرلاپ كەتكەن بولاتىن. سول اتتاردىڭ ءجۇنىن مايمەن كۇيدىرىپ، كوكشۇبار اتتى كوكتەڭبىل قىلىپ، كۇرەڭ اتتى كۇرەڭ قاسقا قىلىپ، ءتۇسىن وزگەرتىپ اكەلىپ قوسادى. سوندا اقتەكە بي شۇبار اتتى الىپ قالۋ ءۇشىن، سەكپىلتايداعى مارەدەن شىققان سوڭ التى جەردەن توسقاۋىل قويىپ، بەس توسقاۋىلدان جۇيرىك ءوتىپ كەتىپ، التىنشى توسقاۋىلعا ابدوللا زاڭگى بارىپ شۇبار اتتى ۇستاپ اكەلەدى. باسقا توسقاۋىلدار كۇرەڭ اتتى بالانىڭ ۇستاتپاي سىتىلىپ كەتكەنىن ايتادى.

كوپ بۇلتارىستان كەلگەن كۇرەڭ ات كومبەگە التىنشى بولىپ ىلىنگەندە-اق لامجا تورە قازاقتاردىڭ ايلاسىن اسىرىپ كەتكەنىن اڭعارىپ، الدىنا كەلگەن كۇرەڭنىڭ ءتىلىن كەسكەن، مايداندا ولتىرەدى. سەبەبى، اتتىڭ ءجۇنى وزگەرسە دە ءتىلىنىڭ استىندا يەسى تانيتىن قالى بولعان ەكەن. اقتەكە بي ونى «استى بۇزىپ، ۇرلىق جاسادى» دەپ لامجا تورەنى ايىپقا جىعىندى قىلىپ ءبىر تۇيەگە پارسىنىڭ تەبريز قالاسىنان 300 قويدىڭ قۇنىنا (سول كەزدەگى يران اقشاسىمەن 150 مىڭ تەبەن بولعان. تەبەن دەگەن سول ەلدىڭ "تومان" دەگەن اقشا بىرلىگى) الىنعان قىمبات قارا كىلەمىن جاۋىپ ايىپ تولەيدى دە، اس بىتپەي جاتىپ قاشىپ كەتەدى. كەيىن التاي بەتىن تاستاپ قوبداعا اۋىپ كەتەدى.

1932 -جىلى گانسۋدان شىعىس تۇركىستانعا ەكپىندەپ كىرگەن دۇڭگەن جاساقتارىنىڭ دۇمپۋىمەن، التاي ايماعىنىڭ اكىمى جىڭ شۋەرىن سارىسۇمبە قالاسىن تاستاي قاشىپ، سارىسۇمبەگە قاراي بەت العان دۇڭگەندەر كەيىن ءدىني قاقتىعىس تۋدىرىپ، ۇراڭقاي، سىبە، سولاڭ، ورىس وكىلدەرىن مۇسىلماندارعا قارسى قويىپ، التاي بەتىنىڭ تۋ-تالاقايى شىعا باستايدى. سوندا كوكتوعايدان اقتەكە بي، قالەل ءتايجى، مۇحامەتجان بي، شىڭگىلدەن بوكەيحان زالىڭ، بۋرىلتوعايدان ءابدىراسول باتىر قول ۇيىمداستىرىپ، دۇڭگەن بۇلىكشىلەرىن التايدان الاستايدى.

1938 -جىلى ۇكىمەت قالەل ءتايجى مەن ماڭكەي ءمامي ۇلىن قولعا الادى. 1939 -جىلى قالەل ءتايجىنىڭ ۇلى راحات تا قولعا الىنىپ، ۇكىمەت التايدىڭ ورتالىعى سارىسۇمبەگە ۇلىقتاردى جيناپ، ەل ىشىنە جاسىرىلعان قۇرالدى جيناپ بەرەسىڭدەر دەپ قىسىم تۇسىرەدى. اقتەكە بي ايلاكەرلىكپەن ەشقانداي قۇرال قالدىرماي جيناپ بەرەتىنىن ايتىپ، بىرنەشە باتىر جۇرەكتى ۇلىقپەن اقىلداسىپ، جيىننان بوساپ شىعادى. جول بويىندا ەسىمحان ۇكىرداي مەن نوعايباي ۇكىردايدىڭ بالاسى ىرىسحانمەن وي بىرىكتىرىپ، كوتەرىلىسكە دايىندالادى.

1940 -جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ سوڭىندا، اقتەكە بي ەل ىشىندە قۇرال جاسىرعان ادامداردىڭ وزدەرىن تىڭداي بەرمەيتىنىن، قۇرالدى تولىق جيناۋ ءۇشىن اۋدان اكىمىنىڭ ۇگىت توبىن باستاپ ەلدى ارالاپ ۇگىت جۇرگىزۋى قاجەتتىلىگىن باسا ايتىپ، اۋدان اكىمىن الداپ اۋدان قامالىنان شىعارىپ الادى دا، وقان زاڭگىنى الدا بولاتىن قۇپيا ىسكە دايىندايدى. اۋدان اكىمى ۇگىت جۇرگىزۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ قارۋلى توبىمەن شاكۇرتىدەگى اقىتتىڭ اق مەشىتىنە كەلىپ، قۇراندى اياققا باستىرىپ، ادامداردى شىعارماي قاماپ ۇزاق ۇگىت ايتىپ، دارەتكە قىسىلعانداردى مەشىت ىشىنە وتىرعىزىپ، ودان كەيىن 31- قاڭتاردا وقان زاڭگىنىڭ ۇيىنە بارىپ قونادى. تۇندە وقان زاڭگىنىڭ سۇلۋ قىزىن سۇراتادى. وسى جەردە ۇيىمداسقان 60 ادام ەسىمحان ۇكىردايدىڭ باستاۋىندا اۋدان اكىمى ءشۇي ارليڭ باستاتقان 7 كىسىنىڭ باسىن الىپ، كوكتوعاي كوتەرىلىسىنىڭ وتى بۇرق ەتە تۇسەدى.

3-اقپاندا، قالەل ءتايجى اۋىلىندا سايىپ ءوزىن ۇستاۋعا كەلگەن 4 ادامدى ءولتىرىپ، 15 ادام جيناپ ەسىمحان توبىنا بارىپ قوسىلادى. سايىپ باتىر تىڭشىنىڭ قويىن داپتەرىنەن كوكتوعاي وڭىرىنەن ۇستالۋعا ءتيىستى 60 ادامنىڭ ءتىزىمىن كورىپ، مۇنى جان-جاققا حابارلايدى. ەسىمحان مەن سايىپتىڭ قاندى ارەكەتىنىڭ حابارى اۋدان ورتالىعىنا كەتىپ بارا جاتقان اقتەكە بيگە جەتەدى. اقتەكە بي تۇرعىن، قاراتۇڭكە، دورە، قارابۇلعىن، شاكۇرتى، سارىتوعاي جەرلەرىنە ءوز حابارشىلارىن قايىرا اتتاندىرىپ، كوتەرىلىسشىلەردى تەز ارادا اۋدان ورتالىعىنا جينالۋعا شاقىرادى. 5 -اقپان كۇنى 500 كوتەرىلىسشى سارباز اقتەكە ءبيدىڭ قولباسشىلىعىندا اۋدان اكىمدىگىن باسىپ الىپ، اۋداندىق پوليتسيانى باسىپ الۋدا شىعىنعا ۇشىراعاندىقتان، ساربازداردى شەگىندىرىپ اكەتەدى.

ناۋرىز ايىندا كوكتوعاي اۋدانىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرىنە شىڭگىل اۋدانىنىڭ حالقى قوسىلادى. نوعايباي ۇكىرداي، زاتەلباي كوپەس، مۇسا مەرگەن قاتارلى ەل مىقتىلارى ءشايت بولادى. مونشىق شايقاسىندا اقتەكە بي اياعىنان جارالانسادا، اياعىن ەرگە تاڭدىرىپ الىپ، قولباسشىلىق جاسايدى. الدان موڭعوليا اسكەرى شىعىپ، قىتاي اسكەرىمەن بىرگە وق جاۋدىرادى. سوعىس ۇشاقتارى توقتاماي بومبالايدى.

3 تاۋلىككە جالعاسقان قاپتىق شايقاسىندا ۇشاقتان تاستالعان بومبى جارقىشاعى اقتەكە ءبيدى 6 جەردەن اۋىر جارالايدى. كوكەي ەمشى دۋانباي ۇلى اقتەكە ءبيدىڭ التى جەرىنەن جارىلعان بومبى جارقىشاعىن تازالاپ، ۋىتتى قايتارعان. جارالى قولباسشىنىنىڭ ۇتىمدى جوسپارىمەن 3 كۇندىك شايقاستا جاۋدىڭ بەتى قايتىپ، ەل سەرگيدى.

بايتىك تاۋىنا جەتكەندە، جەتىنشى رەت بومبى جارقىشاعى دەنەسىنە كىرىپ، شالا جانسار قالعان اقتەكە بي ەندى قۇتقارۋ بەرمەي، ءولىم اۋزىندا جاتىپ كۇلىمسىرەپ «جارايسىڭدار! ناعىز ەرسىڭدەر!» دەپ زورعا شابىت ءسوزىن سويلەيدى. جارالى قولباسشىنى اتپەن الىپ جۇرگەن وسپان باتىر سوندا وكىرىپ جىلاعان دەسەدى. قازان ايىنىڭ ورتاسى بولاتىن. قولباسشى كوز جۇمدى. ونىڭ سۇيەگىن جاۋ قولىندا قالدىرماي، قابي باتىر نۇرتازا ۇلى الىپ شىعىپ، بايتىكتەن سارىتوعايعا اكەلىپ امانات ەتىپ قويىپ، كەيىنگى ۇرپاقتارى شاكۇرتىگە اكەلىپ جەرلەيدى.

اقتەكە ءبيدىڭ ءوز اۋلەتىنىڭ شەجىرەسى:

قاراقاس — سىيدالى — ناركەس — جانتەلى — نازار بي — تۇگەلباي بي — جادىك بي — جانباي — كەنە بي — تىلەۋدى (بالەكەڭ) بي — قوڭىر — اقتەكە بي — ءنامىت (حاميت)، ءابىشات، ءتاشىم، زايمولدا.

نامىتتەن — قيبات، يبات، اجىرات، قازىرەت.

ءابىشاتتان — ۋاتقان، ءمۇتي، ءمۇشىم.

زايمولدادان — يزات، مۇرات، مۇراتحان، جەڭىس، مۇقيات.

اقتەكە ءبيدىڭ وققاعارى مەن ەمشىسى

اقتەكە ءبيدى ەمدەگەن كوكەي ەمشى داۋىمباي ۇلى - 1899 -جىلى التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانى شەگىرتاي جايلاۋىندا تۋعان. سارى قاراقاس توبىنان. ول تۋعان ساز ونىڭ اتىمەن كوكەي سازى اتانعان. 1940 -جىلى اقپاندا بۇرق ەتە تۇسكەن كوكتوعاي كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، كۇزدەگى بايتىك تاۋىنداعى شايقاستا اقتەكە ءبيدىڭ التى جەرىنەن جارىلعان بومبى جارقىشاعىن تازالاپ، ۋىتتى قايتارعان. ءبىراق، جەتىنشى رەت تيگەن وق جارقىشاعىنان اقتەكە بي ماڭگىلىككە اتتانادى. سول كەزدەرى ۋاقيت قالەل ۇلىنىڭ دا دەنەسىنە ەكى جەردەن كىرگەن وق جارقىشاعىن تازالاپ، جازىپ العان. كوكەي ەمشى ەمدەۋ مەن وتاشىلىعىنان تىس، شەشەندىگىمەن قارا بي اتانىپ، داۋ-شارلاردى شەشۋگە اتسالىسقان. قازى بولىپ ۇكىم دە كەسكەن.

كوكەي ەمشى 1961 -جىلى جالعان جالامەن قولدى بولىپ قازا تابادى.

كوكەيدىڭ ۇلى زيات - 1944 -جىلى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىن اۋىلىندا تۋعان. 1961 -جىلى قۇلجا قالاسىنان ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق كادرلاردى جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنان وقىپ كەلىپ، باسشىلىق قىزمەتكە ارالاسادى. 1966~1976 -جىلدارى "مادەنيەت زور توڭكەرىسىندە" جاپا شەگىپ، «ءتورت كونەنى ءتىرىلتۋشى» دەگەن قالپاق كيگەن. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا ساۋلەتشى، اعاش ۇستاسى، تەمىرشىلك، دومبىراشىلىق پەن انشىلىك قىرلارىمەن تانىلادى.

1993 -جىلدان باستاپ كوكتوعاي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ، 10- 12 -شاقىرىلىمدارىندا دەپۋتاتتىق قىزمەت اتقارعان. 2003 -جىلى قايتىس بولعان.

كوكەي ەمشىنىڭ اعاسى، اقتەكە ءبيدىڭ وققاعارى بولعان بەيسەنباي بالۋان داۋىمباي ۇلى — 1890 -جىلى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ شاكۇرتى دەگەن جەرىندە تۋعان. سارى قاراقاس توبىنان.

داۋىمبايمەن كورشى وتىرعان قوبداباي اۋىلى داۋىمبايدىڭ اۋىلىنا ارقا سۇيەيدى ەكەن. بارىمتاشىلار قوبدابايدىڭ جىلقىسىن قۋىپ كەتكەندە، قوبداباي «ە، مەنى باسىنعاندارىڭمەن، قوس بالۋانىم بەيسەنباي مەن كوكەيىمدى باسىنا المايسىڭدار» دەيدى ەكەن. ساپاردان كەلە جاتقان بەيسەنباي كۇندىك جەردەن بارىمتاشىلارعا كەز بولىپ، جىلقىنى تانىپ، ولارمەن شايقاسىپ التاۋىن ءبىر ءوزى جامساتىپ، بايلاپ-ماتاپ، كۇندىك جەردەن الىپ كەلگەندە كوزى جايناعان قوبداباي:

— اي قاراڭعى بولعانمەن، جۇلدىز جارىق دەمەپ پە ەدىم؟! مەنى باسىنعاندارىڭمەن بەيسەنباي مەن كوكەيىم بار دەمەپ پە ەدىم؟! قولىما ءتۇستىڭ بە، بالەم! دەپ بارىمتاشىلارعا تاپ بەرگەن ەكەن.

قارسى الدىنان جۇگىرگەن قارا بۋرانى سەسپەي قاتىرعان قامشىگەرلىگىن دە جۇرت ءجيى ايتىپ ەسكە الادى.

1941 -جىلى اقتەكە ءبيدىڭ تاشىمگە ايتتىرعان كەلىنىن الىپ قايتۋعا ءتاشىم مەن بەيسەنباي بۋرىلتوعاي اۋدانىنا بارعاندا، ۇكىمەت قولعا الىپ، 1942 -جىلى تۇرمەدە قۇربان بولادى.

داۋىمبايدىڭ كىندىگىنەن ابدوللا، بەيسەنباي، كوكەي، باقاناي، ساقابا دەگەن بەس ۇل. كوكەي ەمشىنىڭ ءىنىسى ساقابا 1912 -جىلى تۋعان. وتاشىلىعىمەن اتى شىعىپ، ەل اۋزىندا «ناعىز كيەلى وتاشى» بولعان. كەۋدە سۇيەگى تۇسكەن ادامدارعا دەيىن ءساتتى وتاشىلىق جاساعان. بايلىعى دا جەتكىلىكتى بولعان جان. 1982 -جىلى دۇنيەدەن كوشكەن.

اۆتورى: كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلى