التايدا قوزى كورپەشتىڭ قابىرى ارقىلى قالماقتان جەردى تارتىپ العان مۇحامەتجان ءبي

بالا كۇنىنەن شەشەن بولىپ تانىلىپ، 17 جاسىندا قاراقاس رۋىنىڭ ءتورت ءبيىنىڭ ءبىرى بولادى.

1862-1877-جىلدارداعى شينجياڭ جەرىندە ورىن العان دۇڭگەن كوتەرىلىستەرى مەن جاقىپبەك بيلىگى كەزىندە كوپتەگەن جەرلەر قاڭىراپ قالدى. 1877 -جىلى چيڭ

اسكەرى ءوڭىردى قايتا باسىپ العان سوڭ، جاڭا قونىستاندىرۋ ساياساتىن باستايدى. 1878-1895-جىلدارى اسكەر مەن حالىق بىرلەسىپ توعان قازىپ، تىڭ جەر اشىپ، ءوزىن-ءوزى استىقپەن قامداسىن دەگەن ساياسات شىعارىپ، جاڭا ەگىستىك جەرلەر اشىلىپ، حالىقتى كوشىرۋ كۇشەيدى.

1884-جىلى قىتايدىڭ باتىسىنداعى جەر شينجياڭ دەگەن اتپەن رەسمي پروۆينتسيا بولىپ قۇرىلدى. 1880-1900-جىلدارى ءۇرىمجى، ماناس، كورقاراسۋ، قۇتىبي، ساۋان سياقتى جەرلەردە ەگىنشىلىك قارقىندى دامىدى.

اتاسىنىڭ توعام الدىرىپ، جەر اشقان ءىسىن جەر يەلەۋ ءۇشىن پايدالانباق بولعان دابا بي كۇتەباي ۇلى كۇرتىنىڭ شەلەك وڭىرىنەن توعان الماق بولعاندا، ۇراڭقاي بايى جەرگە تالاسىپ، رۋىنان كوپتەگەن سيىر جيناپ بەرىپ تولەم جاساپ ءبىتىسىپ، 30 ءۇيدى وتىرىقشى ەتىپ ورنالاستىرادى.

دابا ءبي كۇتەباي ۇلى - 1859 -جىلى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنداعى تولىپقارىن دەگەن جەرىندە تۋعان. اتاسى ءماز مايلىعۇل ۇلى بالباعاي وڭىرىندە ەرتىس بويىنان الدىرىپ، تىڭ جەر اشتىرعان ادام. مايلىعۇل بولسا بايداۋلەتتىڭ ۇلى مالجىننىڭ ەكىنشى ۇلى.

1922 -جىلى دابا ءبي كۇرتى مەن سۇپتى وڭىرىنەن توعان الدىرىپ، جەر اشپاق بولعاندا ۇراڭقاي سارى جايساڭ بوگەت بولىپ جەرگە تالاسىپ، ايماق ورتالىعى سارىسۇمبەدەگى جاڭ گۋبەرناتورعا ارىزدانىپ، ءار ەكى جاقتان ەكى داۋگەر شاقىرىلعاندا، مۇحامەتجان ءبي - داۋشى، دابا ءبي - ءسوز قاعۋشى بولادى.

سارى جايساڭ «ءبىز بۇل جەرگە كەلگەلى 500 جىل بولدى» دەگەندە، مۇحامەتجان ءبي «بۇل جەردى بۇلار بىزدەن قۇبا قالماق شاپقىنشىلىعىندا تارتىپ العان. مۇندا بابالارىمنان قالعان مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى قابىرلەر بار» دەپ شالعىرداعى مىڭ جىلدىق بۇعىتاستىڭ استىندا جاتقان قوزى كورپەش، بايان سۇلۋدىڭ مولاسىنان اكەلگەن قابىر اعاشىن كورسەتەدى. «وسىدان 100 جىل بۇرىن مەنىڭ اتام سارىكەلەڭنىڭ سۇپتىداعى، ونىڭ اعاسى جىمبىنىڭ كۇرتىدەگى اشقان جەرلەرىنىڭ ورنىن كورسەتە الامىن» دەگەندە، دابا ءبي «مەنىڭ اتالارىم بولىپ كەلەتىن بايداۋلەت قاراقاس - كوركەمبايدىڭ كۇرتىدەگى توعانى ءالى تۇر» دەپ ءسوزقاعار جاسايدى.

مۇحامەتجان ءبي ايتا ءتۇسىپ «سارى جايساڭنىڭ ەلى جالقاۋ، ەگىن ەكپەيدى. اڭ اۋلاعاندى عانا بىلەدى» دەپ، دابا ءبي «تىڭ جەر اشىپ، حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى استىقپەن قامداۋىن قاستاماسىز ەتۋ 1878 -جىلدان بەرى باستالعان پاتشا ساياساتى ەكەنىن» ايتىپ رۇقسات الىپ، دابا ءبي كۇرتىگە وسىلايشا 40 ءۇيدى ەگىنشى ەتىپ قونىستاندىرادى.

سۇپتىدان جەر اشۋ، وعان ەلدى قونىستاندىرۋدى مۇحامەتجان ءبي ءوزى قولعا الادى.

دابا ءبي وسىمەن توقتاپ قالماي، كوكەبۇلاق، اشىلى، سۇپتى، سارباس، ءسورتى، تۇرعىن وڭىرلەرىنەن دە توعان الدىرىپ، جەر اشتىرىپ اربىرىنە ەڭ از بولعاندا 40 ۇيدەن قونىستاندىرىپ، جەردى قازاققا يەلەپ بەرەدى. زاڭدى بيلىك يەسى بولماسادا، وسىنداي ۇيىستىرۋلارىمەن قارا ءبي اتانعان دابا ءبي 1936-جىلى ومىردەن ءوتىپ، سۇيەگى ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنداعى تۋعان جەرىنە قويىلدى.

بايان-ولگەيدىڭ دەلۋىن سۇمىنىنىڭ جەرىندەگى بوتاقارا مەن قاراقاس رۋى اراسىندا داۋ تاۋىپ، سول داۋعا قالەل ءتايجى جۇرگەلى جاتقاندا، بوتاقارا وكىلدەرى حات جازىپ، «بۇل داۋعا قوشاڭ كەلمەي-اق قويسا، ءوزىمىز بىتىسسەك» دەپ حات جازادى. قوشاڭ دەگەنى مۇحامەتجان ءبيدىڭ لاقابى بولاتىن.

1927-جىلى زۋقا باتىردىڭ باسى الىنعاندا، مۇحامەتجان ءبي: «التايدىڭ باعى قايتتى. اقيقات پەن بەرەكەنى الا كەتتى، قايران اسىل!» دەپ قاتتى كۇڭىرەنگەن.

1932-جىلى دۇڭگەن-سالار قولباسشىسى ما جۇڭيىڭنىڭ ءبىر ءبولىم اسكەرى «ءبىرىڭعاي مۇسىلمان ەلىن قۇرامىز» دەپ قىتايدى قىرىپ التايعا كىرىپ، كوپ ۇزاماي ايماق بيلىگىنە تالاسقاندا، كوكتوعايدان اقتەكە ءبي، قالەل ءتايجى، مۇحامەتجان ءبي قول جيناپ، شىڭگىلدەن بوكەيحان زالىڭ، بۋرىلتوعايدان ءابدىراسول باتىر، ءسالىمباقى ۇكىرداي قول جيناپ، دۇڭگەندەردى التايدان الاستاعان.

1933-جىلى مۇحامەتجان ءبي التاي ايماعىنىڭ اكىمى ءشارىپقان كوگەدايدىڭ كوكتوعايداعى وكىلى بولادى. سارىسۇمبەدەن بۇلىقتاردى اكەلىپ، كوكتوعاي جەرىنەن تىڭ جەر اشتىرىپ، قالەل تايجىگە مەكتەپ سالۋ ۇسىنىسىن ايتىپ، سول جىلى قالەل ءتايجى تاۋ-قارابۇلعىندا كوكتوعاي اۋدانىنىڭ 7 سىنىپقا دەيىن وقىتاتىن العاشقى مەكتەبىن سالادى.

1940-جىلى 1-اقپاندا كوكتوعاي-شىڭگىل كوتەرىلىسى بۇرق ەتە ءتۇسىپ، 7 ايعا سوزىلعان سوعىس جىل اياعىندا ۇكىمەتپەن بەيبىت بىتىمگە كەلىپ توقتايدى. وسى بىتىمنەن كەيىن ۇكىمەت ونى استىرتىن قولعا الىپ، سارىسۇمبەدە تۇرمەگە سالادى. 1941 -جىلى التاي ايماعىنىڭ اكىمى بۇقات بەيسى ونى تۇرمەدەن شىعارىپ الىپ، مۇحامەتجان ءبي جارالى دەنەسىن سۇيرەتىپ سۇپتىعا ارەڭ جەتەدى.

سونىمەن ول، 1941 -جىلى ماۋسىمدا باستالعان ەكىنشى رەتكى كوكتوعاي-شىڭگىل كوتەرىلىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلىپ، 1946-جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن سوعىس پەن داۋدا ەل سەركەسى بولدى. بۇل كەزدە ول وسپان باتىردىڭ بەلدى اقىلشىسى ەدى. سول جىلدىڭ كۇزىندە قايتىس بولدى.

مۇحامەتجان ءبيدىڭ اۋلەتتىك شەجىرەسى:

نازار ءبي — تۇگەلباي ءبي — جادىك ءبي — جانباي — كەنە ءبي — تىلەۋدى (بالەكەڭ) ءبي — سارىكەلەڭ — ءمۇرسالىم — مۇحامەتجان ءبي — قۇرما، زەينەل، ءابىلماجىن، قاپسامەت، قاماش.

. . .

مۇحامەتجان ءبيدىڭ اكەسى ءمۇرسالىم بالۋان، قامشىگەر، ورمەشى بولعان ادام. دوعالى زاڭگىنىڭ جاراعاندا كىسى الاتىن سارى بۋراسى قاپەلىمدە وزىنە تۇرا ۇمتىلعاندا، ابىرجىپ قاشسا بۋرا تارپىپ جىبەرەتىن بولعان سوڭ، مۇكەڭ جاسقاپ جىبەرمەك بولىپ، كەڭسىرىگىن كوزدەپ قامشىسىن سىلتەپ قالادى. بۋرا سول جەردە شوگە ءتۇسىپ جىعىلعان ەكەن.

مۇحامەتجان اكەسى سارىكەلەڭ مەن ونىڭ اعاسى ءبىتىمشىنىڭ جىلقىسىن بىرگە وتارلاتىپ باعادى ەكەن. ورىستەگى جىلقىعا دوربىتتەن 6 قۋعىنشى كەلىپ شاپقاندا، ءبىر ءوزى التاۋىن ۇرىپ جىعىپ، جىلقىنى الىپ قالعان.

سودان ەكى جىل وتكەندە التاي بەتىندە جۇت بولىپ، جىلقىنى قوبدا جەرىنە اپارىپ وتارلاتادى. سول جاقتاعى ءدوربىت جەرىندە اتى شىققان ءبىر الىپ ايەل بالۋان ەكى ەركەكتى وزىنە باعىندىرىپ الىپ جۇرەدى ەكەن. وسى ۇشەۋى ءبىر جىلقىنى سويىپ جەپ وتىرعان جەرىنىڭ ۇستىنەن ءمۇرسالىم تۇسەدى. ءجون سۇراماقشى بولىپ جاقىنداعان مۇكەڭنىڭ باسىنا الگى وسپادار ايەل تاسپەن ۇرادى. ءمۇرسالىم الىسا كەتىپ، ۇشەۋىن دە بايلاپ الىپ ءبىتىمشىنىڭ الدىنا اكەلگەن. بۇل ايەلدى ءدوربىت جەرىندە جىققان ەركەك كىندىكتى بولماپتى.

1912-جىلى التاي بەتىندە تاعى دا جۇت بولىپ، ءمۇرسالىم جىلقىنى قوبدا جەرىنە اپارىپ وتارلاتادى. بۇل كەزدە موڭعولدار چيڭ بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىپ جاتقان كەز. كوكتەمدە قىزىل كەدەن شىعىپ: «موڭعول جەرىن قىستاعان قازاق، ۇراڭقايلاردى التايعا جىبەرمەيمىز. مالىمەن بىرگە قالادى» دەپ توسالقى قويادى. جالامامەن استاسىپ، قازاقتاردى باسقارۋعا كوشكەن قىلاڭعا بارعان ەدى، ودان ءۇمىت شىقپادى. اقىرى، 60 جىگىتتى ىرىكتەپ الىپ، كوپتەگەن جىلقىلاردىڭ قۇيرىعىنا ەلەگەن تاعىپ ۇركىتىپ، قايىرۋ بەرمەي، جولىن كەسكەن قىزىل كەدەن جاساقتارىنىڭ ەسىن الىپ، تورعاي توزىن شىعارىپ وتىرىپ، جىلقىنى دا، كوشتى دە شەكارادان امان وتكىزىپ كەتكەن. وسىنداي ەلىن باستاعان، قورعاعان تاۋەكەلشىل دە ايلالى ۇلدان مۇحامەتجان تۋىپ، ءوز زامانىنىڭ باسقامەن ەسەلەسۋدە ىرىق بەرمەيتىن، تاپقىر، جۇيرىك ءبيى بولدى. ءمۇرسالىمنىڭ ەندى ءبىر ۇلى - سولتان.

بىرلەسكەن اۆتورلار:

باياحمەت جۇماباي ۇلى

كوكبورى مۇباراك

پاراحات قالىكەي ۇلى