التايدا عۇمىر كەشكەن ءارۋان شەشەننىڭ وتكىر سوزدەرى

ءارۋاننىڭ ومىردەگى ۇلگى الار ۇستازى ىڭعاقپاي كاريا، ال ءپىر ۇستايتىن ۇستازى زۋقا باتىر بولدى. ءارۋاننىڭ كورىپكەلدىگى بار، بولجامپاز ادام ەدى. ءارۋان ءسۇپتىباي ۇلى كوكتوعاي اۋدانى كۇرتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

ءاراعاڭ ءورت ءتىلدى، تۋراشىل، ءازىلقوي ادام بولعان. كونەنىڭ ارتى، جاڭانىڭ الدى مۇنداي مىنەزدى قاريالارىمىز ەل ىشىندە ساۋساقپەن سانارلىق، ويتكەنى، بۇل اقساقالىمىزدىڭ بىلەرى مول ەدى، ۇستامدى ءارى العىر، ءتىلى بال، ءار ءسوزى التىن، ارعى زاماننىڭ اڭىزىن بۇگىنگە جەتكىزىپ وتىراتىن ءاراعاڭداي قاريالاردىڭ قاتارى كۇن سايىن ازايىپ، قارا جەرگە كومىلىپ جاتقانىنا ءوز باسىم قاتتى وكىنەمىن.

مەن 1990 -جىلى قىركۇيەكتە ءاراعاڭا دالاۋىز دەگەن جەردە وتىرعانىندا ءساتى ءتۇسىپ، ىزدەپ بارعانمىن. بۇرىن كورمەگەن ادامىم بولعان سوڭ سۇراي-سۇراي ءبىر ءۇيدىڭ الدىندا وتىرعان قارياعا سالەم بەرە تۇرىپ:

− اقساقال، اتى-ءجونىڭىز كىم بولادى؟ - دەدىم.

− تۇرمەباي، - دەپ جاۋاپ قاتتى ءىرى دەنەلى قاريا باسىن جوعارى كوتەرىپ.

قازاق ءوز ۇرپاعىنا مۇنداي ات قويمايدى، «داۋدە بولساڭ، ىزدەگەن شالىم سەن بولارسىڭ» دەگەن ويمەن بىلاي دەدىم:

− اكەڭىز ءسىزدى جەك كورەتىنگە ۇقساماي ما، قالاي ءوزى؟

− ە، نە بوپتى؟ - دەدى قارت جۇلىپ العانداي بەتىمە قاراپ.

− اكەڭىزدىڭ وزىڭىزگە ازانداپ قويعان اتى وسى بولسا، ىرىمى جامان ەكەن، - دەگەنىمدە قاريا كۇلىپ جىبەردى دە:

− ءجون بالام، اتىم ءارۋان، اكەم جامان ات قويماعان شىعار؟ مۇندا ءبىر جوعالتقان شالىڭ بار ما ەدى؟ - دەدى.

− جوعالتقان شالىم بار، ارينە. سول جوعالتقان شالدارىم ىلعي التىننىڭ سىنىعى ەدى، ءوزىڭىز دە كوزىمە جارقىراپ كورىنگەن سوڭ ۇمىتتەنىپ وتىرمىن، - دەدىم مەن دە ازىلدەي.

− و، عاجاپ! نە قۇداي، نە قىتاي كەرەك ەتپەگەن جامان شالدى سەندەي ءبىر جاس جىگىت ىزدەپ كەلگەن ەكەن، وندا ۇيگە ءجۇر، باسىڭا مامىق، استىڭا بوستەك سالىپ ءبىر كۇتەيىن!- دەگەن قارت ۇيىنە باستادى.

تورگە جايعاسا قارياعا:

- بىلەرى مول، كورگەنى كوپ دەپ ادەيى كەلگەن جايىمدى ايتا وتىرايىن، - دەگەن ەدىم، ءاراعاڭ:

ـ مەن كۇندىز ەشتەڭە ايتا المايمىن، ـ دەدى قىرىستانا.

مەن قاريانىڭ قونا كەت دەپ وتىرعانىن ۇقتىم.

- ە، ءبىر جىلىك دايىن بولدى عوي، - دەگەن سوزىمە ءبارىمىز كۇلىسىپ الدىق.

ءتۇنى بويى سۇڭعىلا، شەشەن قاريادان ارعى-بەرگى تاريحتان كوپ نارسەلەردى جازىپ الدىم. تاڭەرتەڭگى شايدا جاڭالاپ سالدىرعان ءۇيى تۋرالى ءسوز قوزعاي قالعان ەدىم.

− ويبوي، جاپاتامنان قۇتىلعانىما ەكى جىل بولدى. - دەپ باستاعان ءاراعاڭ، - ءبىر جولى ەسىك الدىنا كىشكەنە ماشينا كەلىپ توقتادى دا، ودان تۇسكەن ادامدار ىشىنەن بىرەۋ «مىناۋ اكىم، مىناۋ مەڭگەرۋشى» دەپ قاسىنداعىلاردى تانىستىرىپ جاتتى.

− كىم بولساڭ، ول بول، ەسىك الدىنا كەلگەن سوڭ سەندەردى جاعداي باردا الدىمەن ءوزىم ءبىر كۇتىپ الايىن، - دەپ ولاردى ۇيگە باستاپ، ءوزىم تابالدىرىقتان ءبىرىنشى بوپ ەنىپ، مەش اۋزىندا جاتقان قىزىل تۋلاقتى سۇيرەتە- مۇيرەتە «تۇرمىس جاقسى، تۋلاعى دا جوق ەل بار، ونىڭ قاسىندا...» دەگەنىمشە، كەلىنىم «اتا» دەپ كۇڭك ەتتى دە، مەنەن بۇرىن سىرماعىن توسەپ ۇلگەردى.

قوناقتار شاي ۇستىندە ونى-مۇنى اڭگىمە قىلدى. الدەن ۋاقىتتا توبەسىنەن ءيتتىڭ ۇرگەن داۋىسى شىعىپ، توپىراق ساۋىلداي باستاعان ەدى، الگى قوناقتار شىنىلارىنىڭ بەتىن باسىپ «ءۇي، بۇل» دەپ توبەگە قاراستى.

−مەن ۇيدە جاعداي ايتىپ زارلاسام، توبەدە ءيتىم مىنا جاپا ءۇيدىڭ جايىن ايتىپ، قوناقتارعا شاعىنىپ تۇر عوي، - دەپ ەدىم، ءبارى دۋ كۇلىستى. سونىمەن نە كەرەك، ولار بىلىمدىلىگىن كورسەتىپ، ايتەۋىر، ءۇي سالىپ بەرۋگە شەشىم قابىلداپ كەتتى. ءسويتىپ، باسشىلار ۋادەلەرىندە تۇرىپ، وسى ءۇيدى كوتەرىپ بەرۋگە جاردەمىن تيگىزدى، - دەدى قاريا.

تاڭەرتەڭگى شايدان سوڭ قوشتاسىپ، اتتانار كەزدە قارت مۇڭايىڭقى جۇزبەن قولىمدى قىسا ۇستاپ:

− ال، ازامات، امان بول! ءبىزدىڭ تورىمىزدەن كورىمىز جاقىن. ەگەر ءبىر كۇنى ءارۋان ءولىپتى دەپ ەستيسىڭ، ونداي دا مىنا مولدالار ايتپاساڭ دا وزدەرى-اق جەتىپ كەلەدى، ساعان ەسكەرتكەنىم وسى بولسىن، شاماڭ جەتىپ جاتسا كەلىپ، بىر شىمشىم توپىراق سالارسىڭ، - دەگەندە جۇرەگىم ەلجىرەپ، كوزىم جاسقا تولدى.

−اقساقال، ولاي دەمەڭىز، اللا سىزدەرگە عۇمىر بەرسىن. اسقار بەل، التىن قازىنامىز سىزدەر عوي، سوندىقتان ءولىم دەگەن ساپارعا اسىقپاڭىزدار، ءتىپتى اۋىزعا الماڭىز دا»، - دەپ اتتانىپ كەتە باردىم.

رەتى كەلگەن ءار جەرلەردەن ءاراعاڭ جايلى اڭگىمەلەردى جيناپ ءجۇردىم. اللا بۇيىرتسا، ءبىر شىمشىم توپىراق سالارمىز. ەگەر وعان مۇمكىندىك بولماي قالسا، ول كىسى تۋرالى جازعان ماقالام ەستەلىك بولىپ قالسىن دەگەن نيەتپەن ەرتەرەك باسپا بەتىنە جاريالاعان ەدىم. بۇل ماقالا ونىڭ تولىقتىرىلعانى دەپ قابىلداڭىزدار، قۇرمەتتى وقىرمان.

ۋاقىت جۇردەك، كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ونداعان جىل زىرلاپ وتە شىعىپتى.

2003 -جىلدىڭ اقپان ايى ەدى. ءبىزدىڭ ۇيدە بىرنەشە ازامات جينالىپ، قاربالاس شارۋا ۇستىندە ەدىك. توسىن كەلگەن ازامات اقساقالدىڭ قازاسىن ەستىرتكەندە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي، اڭتارىلىپ قالدىم دا، ەرىكسىز بەتىمدى سيپادىم. «83 جاسقا كەلدى. جىلى تاۋىق، مارقۇمنىڭ توپىراعى تورقا، جانى جانناتتا بولسىن» دەۋدەن باسقا نە ايتامىن. سول قاربالاس كۇيبەڭمەن ءجۇرىپ، مارقۇمنىڭ جەتىسىنە بارۋ مۇمكىندى بولدى. ويدان-قىردان قاتىمعا كەلۋشىلەر «ءبىر قاريادان ەمەس، التىن قازىنادان ايىرىلدىق» دەسىپ «اھ» ۇرىپ وتىردى. داستارقان باسىنداعىلار ءاراعاڭنىڭ قىزىعىن، شەشەندىگىن ءسوز ەتىسىپ گۋىلدەسىپ جاتتى. مارقۇمنان ەل كوكىرەگىندە حالىقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالعان سوزدەرى عانا قالدى. ەندەشە مارقۇمنىڭ سول شەشەندىك سوزدەرىن وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنۋدى ءجون سانايمىن.

* * *

1993 -جىلى كۇرتى اۋىلىنا ءارۋان اقساقالدى ارنايى ىزدەپ بارعانمىن. ۋاقىت نەتكەن جىمسىما ۇرى ەدى. قاريا بۇرىنعىداي ەمەس، بەلى ەڭكەيىپ، كوزى جاساۋراپ، جوتەلى مولايىپ وتىر ەكەن. مەنى كورگەننەن اقتارىلا جونەلدى.

− جوعالىپ كەتتىڭ عوي. اتىڭ ارىقتاپ قالدى ما؟ - دەپ ساعىنىشىن دا، وكپە-نازىن دا ءبىلدىردى، - بۇل كۇندە وزىڭمەن كوسىلىپ اڭگىمەلەسەتىن ادام تۇگىلى كەڭەسىڭە قۇلاق سالاتىن جان قالماعانداي. كوڭىلىڭ قۇلازىپ، جانىڭ جابىرقاپ جۇرەتىن ءجايىمىزدى بارلىق ادام تۇسىنە بەرمەيدى، - دەپ ءبىر توقتادى.

سول-سول ەكەن، مەن بار بۇيىمتايىمدى جاسىرماي، قويار سۇراعىمدى جاۋدىرتا باستادىم.

−قازاقتىڭ اعايىن اراسىندا ات، تۇيە، اسىل بۇيىم، التىن-جامبى اۋىس-كۇيىس بولا بەرەتىن ءومىرى مەنىڭ دە باسىمدا بار. مەنىڭ اكەم ساقاۋدىڭ ءوز تىرشىلىگى اجەپتاۋىر بولعانىمەن، مومىن، جۋاس بولىپ عۇمىر كەشكەن ەدى. ءوزىم ات جالىن تارتىپ مىنگەن سوڭ قاراپايىم اكەگە قامقور بولۋ ءۇشىن ءتۇرلى ونەر ۇيرەندىم.

ءۇي اعاششىلىق، ەتىكشىلىك، ورمەشىلىك دەيسىڭ بە، ءبارىن دە يگەرىپ، سونىڭ ارقاسىندا ەل اراسىندا اتىمدى شىعارعان ەدىم. ون ءتورت، ون بەس جاستارىمدا بۇل وڭىرگە شەشەندىگىمەن اتى شىققان ءارى شەبەر ەتىكشى ىڭعاقباي دەگەن قاريادان ەتىك تىگۋدى ۇيرەنە ءجۇرىپ، ونىڭ ۇستاراداي وتكىر ءتىل، ۇتىمدى وي، تاپقىر تالانتىنا ءتانتى بولعانىم سونشالىق، سول قاسيەتتەرىن وزىمە جۇقتىرىپ العانداي بولدىم.

ىڭعاقباي قاريا دا مەنىڭ كەي سوزدەرىمە ريزا بولىپ، «وسى سەن ءسوزقۋارسىڭ، تەگىڭدە مۇنداي قاسيەت بويىڭدا بۇرىننان بار عوي ءسىرا. بالام، سەنىڭ باقىتىڭ الدا، ءومىرىڭ ۇزاق بولادى. ايتسە دە ەكىنىڭ بىرىنەن كەم بولار ما ەكەنسىڭ» دەيتىن. ول كەزدە بۇل سوزگە اسا ءمان بەرمەپپىن. «نە قاتىننان، نە جۇيرىك اتتان قۇر قالارمىن، ونسىز دا ءومىر تيتىقتاپ وتە بەرەدى» دەپ ويلايتىن ەدىم. ءبىر جولى قاريانىڭ جاسىن سۇراعان ەدىم، «ءاي، مەنىڭ جاسىمدى بىلگىڭ كەلسە، كەرەيگە ءۇش بي، نايمانعا ءۇش ءۇي تىكتىم. ەندىگىسىن ءوزىڭ ەسەپتەپ ال!» دەدى. مەن بۇل ءسوزدىڭ بايىبىنا بارا الماي، اكەمنىڭ مۇقامەتجان دەگەن ءىنىسى بار ەدى جانە ول ەل ىشىندە اتقا ءمىنىپ جۇرگەن ءتىلدى-جاقتى ادام بولاتىن. ءبىر كۇنى بىرنەشە اداممەن ۇيىمىزگە كەلگەن مۇقامەتجاننان بۇل ءسوزدىڭ ءمانىسىن سۇراعان ەدىم. ول كىسى كۇلىپ:

− نايمانعا ءۇش قىز ۇزاتقان ەكەن، «ءۇش ءۇي تىكتىم» دەگەنى سول. ال «كەرەيگە ءۇش بي تىككەنى» - ءۇش ۇلىن ۇيلەندىرگەنى دەپ شەشىمىن ايتىپ بەردى. ماعان سونداي سۇڭعىلا جاندار ۇستاز بولعاندىقتان، مەندە سول ىڭعاقبايشا سويلەۋگە قۇشتار بولدىم، - دەدى كاريا ءوز ءومىرىن ون ەكىدەن ءبىر كوكتەگەندەي شولا وتىرىپ.

−كەيىن ازامات بولدىق، ەلدە جاۋگەرشىلىك باستالدى. بىرەسە بوعدا دا، بىرەسە التايدا ساۋسىلداپ ءومىر ءوتىپ جاتتى. ەل تىنىشتالعان سوڭ قىستاق كادرى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. قازىر قارتايىپ تۇعىردان ءتۇسىپ وتىرعانىمىز وسى، - دەپ توقتاعان سول سۇقباتتىڭ بارىسىندا.

ءاراعاڭ تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىت جاسىنان قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسىپ، ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ جولىنداعى قانداي شارۋالاردا دا بەلسەندى بولدى. قىستاق ۇلكەن وترياد جاۋاپتىسى مىندەتىن اتقارعاندا، ەل كوزىنە ەرەكشە ءتۇسىپ، ۇكىمەت پەن حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان ەكەن. الايدا سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان جالا جابىلىپ، ودان بەس جىلدان سوڭ اقتالىپ شىققان. بۇدان كەيىن ەل ىشىندە شەشەندىگىمەن جانە شەجىرەشىلىگىمەن تانىلىپ، ابىروي-قۇرمەتكە بولەنىپتى.

* * *

ءاراعاڭ بۇرىن جەر تالاسىنا كوپ تۇسكەن ادام ەكەن. كوكتوعاي اۋدانىنىڭ مالى سانجى وبلىسىمەن شەكارالاس جاتقاندىقتان، داۋ شىعىپتى. بۇل كوپكە سوزىلعان داۋدى ءبىر جاقتى ەتۋ ءۇشىن اۋداننان ارنايى ادامدار كەلىپ، تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جەر ءبولىسىن جاسايتىن بولىپتى. ءاراعاڭ ول جەردىڭ دە، بۇل جەردىڭ دە تاريحىن ايتىپ ءسوز بەرمەسە كەرەك، سوندا ءبىر ۇيعىر:

−ەي، ءارۋان، وسىنشاما تاريحتى بىلەتىندەي سەن قاشان، قايدا تۋىپ، قايدا جاساپ جۇرگەن ادامسىڭ؟ - دەسە كەرەك، سوندا ءاراعاڭ:

−ەندەشە ايتايىن، مەن التايدا تۋىپپىن دا، ەرەنقابىرعادا كىندىگىمدى كەسىپپىن، ال بوعدادا كويلەگىمدى جۋىپپىن، - دەگەندە، الگى ۇيعۇر جولداس ەشقانداي ءسوز تابا الماي كىبىرتەكتەپ، ماڭايىنا جاۋتاڭداي بەرگەن ەكەن.

* * *

ءارۋان ەكى قايىڭدى سۇيرەپ، تاۋدان ءتۇسىپ كەلە جاتسا، ورمان قورۋشى كەزدەسىپ قالادى دا، وعان امانداسقاننان سوڭ:

− اقساقال-اۋ، ورمان ساياساتىن بىلە تۇرا مۇنىڭىز قالاي؟ -دەپ سۇراسا، ءارۋان:

− نەشەگە كەلدىڭ جىگىتىم؟ -دەپتى ورمانشى جىگىتكە.

− مۇنىڭ بۇل جەردە نە قاتىسى بار؟

− جو... ءوزى نەشەدەسىڭ؟ - دەپ قادالانعان ءارۋانعا ورمانشى:

− وتىزدان استىم، - دەيدى. سوندا ءارۋان قارسى بەتكەيدەگى جاس قايىڭداردى نۇسقاپ:

− وتىزدان اسساڭ، اناۋ بالاپان قايىڭداردى قورىپ ال، مىنا قايىڭدى اكەمنەن تارتىپ الىپ، ءوزىم قورىعان قايىڭىم، - - دەپ ءجۇرىپ كەتە بەرىپتى.

* * *

ەگىننىڭ ءۇشىنشى سۋى بەرىلەتىن كەزى ەكەن. توسپانىڭ سۋى ازايىپ، بالىقتارعا قاۋىپ تونگەن سوڭ قىستاق باسشىلارى ەگىنگە سۋ بەرمەي، ديقاندار نارازى بولسا كەرەك. سوندا ءاراعاڭ قىستاق باستىعىن ىزدەپ بارىپ:

− سەن سۋ توسپاسىنا بالىق باعاسىڭ با، الدە حالىق باعاسىڭ با؟ ەگەر بالىق باقساڭ، مىنا ەلگە ەگىن ەكتىرگەنىڭدى قوي، ال، حالىق باعامىن دەسەڭ، بالىق باققانىڭدى قوي، - دەگەن ەكەن.

* * *

ءبىر جولى ءارۋان تاعى دا تاۋدان اعاش الىپ ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا، ورمانشى كەزىگىپ قالادى. امان-ساۋلىقتان سوڭ ءارۋان:

− بالام، اتىڭ كىم؟ - دەپ سۇراسا، ورمانشى شىن اتىن جاسىرىپ «مىقتىبەك» دەپتى دە، ءوزى ءارۋاننىڭ اتىن سۇراپتى، ال ءاراعاڭ:

−كۇشتىبەك، - دەپ تانىستىرىپتى. ورمانشى مىنا سوزگە كۇلىپتى دە، ءاراعاڭدى جولىنا سالىپ جىبەرىپتى.

* * *

اۋىل ادامدارى ءبارى جيىلىپ ءبىر ولىمگە بارۋعا شىعىپتى. ءارۋاننىڭ ءبىر قوڭىر بيە ءمىنىپ العانىن كورگەن بالدىزدارى «جەڭىلەتىن كەزىڭ كەلدى- اۋ» دەپ ءارۋانعا جاناسا كەلىپ:

− بيە ءمىنىپ الىپسىز عوي، ءاراعا، - دەپ كۇلگەن كورىنەدى، ءاراعاڭ اسپاي-ساسپاي:

− سەندەردىڭ وسى ىندىندارىڭ-اي، توڭقايعان ايعىر ءمىنىپ شىقساڭ، بۇلار كورمەيدى، ال مىناداي بيە ءمىنىپ الساڭ، ارتىڭنان قالمايدى، - دەيدى. بۇعان توپ ادام دۋ كۇلەدى دە، الگى بالدىزدارى اتتارىن بوربايلاپ جونەلە ءتۇسىپتى.

* * *

توقساننان اسقان ءبىر قاريا قايتىس بولىپ، ەل اعىلىپ كوڭىل ايتۋعا ەل اعىلادى. سولاردىڭ قاتارىندا ءارۋان دا بارىپ، مارقۇمنىڭ توقسان جاسقا تايانعان كەمپىرىنە:

− جىلاپ وتىرسىڭ با؟ - دەپ سۇراپتى. ول:

−جىلايمىن عوي، قۇداي قوسقان قوساعىم ەمەس پە؟، - دەگەندە، ءارۋان:

−جىلاساڭ دا ءجون، كۇلسەڭ دە ءجون، قور قىزىنا قوسىلعان قوساعىڭنىڭ سوڭىنان ولسەڭ ءجون، - دەيدى. سوندا كەمپىر دە باسىن شۇلعىپ «ءجون، ءجون» دەي بەرىپتى، سوسىن ەسىن ەندى جيعانداي:

ـــ ءاي، ول قور قىزىنا قوسىلا ما سوندا؟ ـــ دەپتى ەجىرەيىپ.

* * *

قابىر قازىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ بىرەۋى:

− ساعات قانشا بولدى؟ - دەپ سۇراپ قالعان ەكەن، ءارۋان:

−سەندەرگە ساعات نە كەرەك، ارجاعىڭداعى اتالارىڭنىڭ باسىنا قاراساڭدار بولدى، ءبىر شايقاعانى ءبىر مينۋت، الپىس شايقاسا ءبىر ساعات بولىپ شىعا كەلمەي مە، - دەپ باسى قالتاق قۇرداسىن كورسەتكەن ەكەن.

* * *

ءارۋاننىڭ كەمپىرى قايتىس بولعاندا اۋىلداعى ادامدار جيىلىپ كوڭىل ايتىپ جاتادى. ەلمەن بىرگە ايەلى ءولىپ جانە ءبىر جاس ايەل العان ادام دا كوڭىل ايتا بارعان ەكەن.

− جاعدايىڭىز قانداي جاقسى ما؟ - دەگەن وعان ءاراعاڭ:

−قانداي دەيسىڭ، جاستىڭ ايەلى ولسە، توسەگى جاڭعىرادى ەمەس پە، سەن ايەل الدىڭ، ەندى كارىنىڭ ايەلى ولگەندە قايتەدى ەكەن دەپ كەلدىڭ-اۋ شاماسى، مەنىڭ دە باسىم قاڭعىرىپ وتىر، - دەپتى.

* * *

ءاراعاڭ ورماننان اعاش كەسىپ جاتقاندا، ءبىر ورمانشى جىگىت جەتىپ بارىپتى. ونى كورگەن ءاراعاڭ:

− اتىڭ كىم، بالام؟ - دەپ سۇراپتى.

− جانىبەك، - دەيدى ورمانشى. سوندا ءاراعاڭ:

− ە، بۇرىنعىنىڭ جانىبەگىنە تارتساڭ، حالىقشىل بولارسىڭ، قازىرگىنىڭ جانىبەگى بولساڭ، سالىقشىل بولارسىڭ، قانە نە دەرىڭ بار، قاراعىم، - دەگەندە، ورمانشى كۇلىپ:

− اعاشىڭىزدى الىپ كەتە بەرىڭىز، - - دەگەن ەكەن.

* * *

ءارۋاننىڭ كەمپىرى قايتىس بولعان بىرەر جىلدان سوڭ قىستاق باسشىلارىنىڭ ءبىرى كەلىپ:

−بۇرىنعى قارىزدى قايتارسىن دەپ جاتىر جانە ونى تەزدەتىڭىز، - دەيدى. بۇعان ءارۋان:

− جارايدى، ۇكىمەت ايتسا بارىنە دە كونەمىز، - دەپ قايتارىپ جىبەرەدى. سودان اكىمشىلىكتە جىلدىق ەسەپ باستالدى دەگەن كەزدە بارادى. ءساتى ءتۇسىپ باستىقتار مەن ەسەپشىلەر ءبىر ۇيدەن تابىلىپ قالادى. ولاردىڭ ءبارى دە ءاراعاڭا سالەم بەرىپ، نەگە كەلگەنىن سۇرايدى، سوندا ءاراعاڭ:

− قارىزىمدى قايتارايىن دەپ كەلدىم، - دەيدى. مۇنداعىلار وزدەرىنىڭ دە ءاراعاڭنىڭ قايتارار قارىزىنا باس قاتىرىپ، ءوزارا اقىلداسىپ وتىرعاندارىن، ءدال ۋاعىندا جاقسى كەلگەنىن ايتىپ قۋانىپ قالادى. بۇعان ءارۋان:

− مەن دە سالەمدەرىڭىزدى ەستىپ، نەشە كۇن باسىم قاتتى. سوندىقتان سىزدەرگە وبالسىنىپ، قارىزدى قايتارۋدىڭ ءبىر جاقسى ءادىسىن ويلاپ كەلدىم، - دەپ ەلدى اۋزىنا قاراتىپ الدى دا:

− ولەر كەمپىرىم ءولدى، ارتىندا مەنەن باسقا ەشكىمى قالمادى. سوندا وسى قارىزدى كەمپىرىم ەكەۋىمىزدەن باسقا كىم ءىشىپ-جەدى دەيسىڭدەر. اسىرەسە، مارقۇم كەمپىرىم انانى ىشەم، مىنانى كيەمىن دەي بەرۋشى ەدى. قارىزدىڭ كوبى سونىكى، سوندىقتان وزىمە تيەسىلىسىن ءوزىم قايتارايىن دا، كەمپىرىمە تيەسىلىسىن قايتسەڭ دە ءوزىڭ قايتارارسىڭ» دەپ زيراتىنا بارىپ ايتايىن دەپ كەلدىم، - دەپتى. ءسوزدىڭ ءمانىن بىردەن ۇققان ەسەپشىلەر ارتىنشا ءاراعاڭنىڭ قارىزىن جويىپ تاستاعان ەكەن.

* * *

ءارۋان ءبىر كۇنى اتالاس باۋىرىنىڭ ۇيىنە بارسا، قوناقتىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ەكى قوناق ءوزارا اڭگىمەلەسىپ جىرعاپ قالادى. الدەن ۋاقىتتا داستارقان جايىلىپ، ەت تارتىلادى. ءۇي يەسى باتا تىلەيدى. تاباقتىڭ ورتاسىندا دوڭكيىپ تۇرعان باستىڭ جاعى ايرىلماعانىن بايقاپ قويعان ءارۋان الاقانىن جايىپ:

− ءيا، ءاۋمين دەسەڭ، مىنە، باتا،

مىناۋ باس پا، تاس پا؟

تاس بولسا تاستا،

باس بولسا، بۇدان كەيىن ءبۇيتىپ اسپا.

سىن دا جوق قوي جاسقا،

دەسە دە ەپتىلىك كەرەك اسقا.

اتام سىندى ايتتى دەپ،

دالاعا ءوزىڭ قاشپا،

االلاقۋاكبار، - دەپ باتا جاساپتى.

* * *

ەل جەكەشەلەندىرۋ جۇمىسىنا ويىسقالى ارادان 5-6 جىل وتكەن سوڭ «قوعام تەكسەرۋگە» بەيجيڭنەن بىرنەشە ادام كەلەدى. ءبىراق، ولار ءتىلى وتكىر ادام ىزدەيدى. بىرەۋلەر ءارۋاندى كورسەتكەسىن، ەل جاعدايىن جەتكىلىكتى ايتىپ بەرە الاتىن ادام تاپپاي، قاناعاتتاناتىن سوزگە جارىماي جۇرگەن قوعام تەكسەرۋشىلەر ءاراعاڭا كەلىپ:

− اقساقال كوپتى كورگەن قارياسىز، ەل جاعدايى قانداي، سونى بىلمەكشى ەدىك، جالپى حالىق اۋقاتتاندى ما، كادرلار كوپ ءىشىپ-جەگەننەن امان با؟ - دەسە كەرەك. سوندا ءاراعاڭ:

− ءاي، قاراعىم، مەن ءىشىپ قويدى، جەپ قويدى دەگەندى بىلمەيمىن. ايتەۋىر، ەلدىڭ قازىرگى جاعدايىنا قاراپ وتىرسام، ەكى ۇلى بارلار ارتىن اشىپ جاتىر دا، ەكى قىزى بارلار دۇكەن اشىپ جاتىر، - دەپ، مىنا ورتادا ساقتالىپ وتىرعان جاعدايدى ەكى-اق اۋىز سوزبەن قورىتىندىلاپتى.

* * *

ءاراعاڭا بىرنەشە قاريا كەلىپ:

− ناماز وقى، قۇلشىلىق ەت، ايتپەسە ول دۇنيەگە بارعاندا قىل كوپىردەن وتە الماي قالاسىڭ، - دەسە كەرەك. سوندا ءاراعاڭ كەڭكىلدەپ:

− ويباي-اۋ، قىل كوپىردىڭ ار جاعىندا اكەمنىڭ باسى جوق. ودان ءوتىپ نەم بار، بەر جاعى دا جەتەدى ماعان، وزدەرىڭ-اق وتىڭدەر، - دەگەن ەكەن.

* * *

ءارۋان قازا بولاردىڭ الدىندا ءبىر قۇرداسى كەلىپ:

−ارەكە، تۇندە ءتۇس كوردىم. ەكەۋمىز ءبىر اقبوز اتقا مىنگەسكەن ەكەنبىز. مىنا ىرگەدەگى جۇكەڭدە كەلىپ مىنگەسىپ ۇشەۋ بولعان ەدىك، ءبىراق، جۇكەڭ سىرعىپ ءتۇسىپ قالىپ، ەكەۋمىز كەتە بەرىپپىز، - دەيدى. ءاراعاڭ كەزىندە ءوزى قىستاق باستىعى بولىپ تۇرعاندا، مىنا قۇرداسى قىستاقتىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن ەكەن، سونى مەڭزەپ:

−ە، قۇرداسىم-اي، ەندەشە كەشە ۇكىمەتتىڭ اق قويىن بىرگە جەگەن ەكەنبىز، ەندى و دۇنيەگە دە بىرگە كەتەدى ەكەنبىز. دايىندىعىمىزدى كورەيىك، ال انا جۇكەڭ ەجەلدەن وڭاشالانىپ دارا كەتۋشى ەدى. بىزدەن قالىپ قويعان ەكەن، - دەيدى.

ايتقانىنداي، ەكى قۇرداس بىرىنەن سوڭ ءبىرى بۇ دۇنيەدەن اتتانادى.

* * *

ءاراعاڭنىڭ ايەلى قايتىس بولعان سوڭ قابىر قازۋشىلار ءاراعاڭا ولار:

− قابىردىڭ كەڭدىگىن ءوزىڭىز كورىپ شىعىڭىز، - دەيدى. ءاراعاڭ جانالقىم سىرتىنان ءۇڭىلىپ جاتىپ:

− مارقۇم تىرىسىندە «ۇنەمشىلدىكتى» كوپ ۇيرەنگەن ەدى. و دۇنيەگە بارعاندا دا ۇنەمدەپ جاتاتىن بولعان ەكەن، - - دەپتى.

* * *

ءارۋان ءبىر تويدا وزىنە ابىر-سابىر امانداسقان ادامدارعا قاربالاستاي ءجۇرىپ، رۋى تاسبيكە ءبىر ازاماتتىڭ سالەمىن ەستىمەي قالعان با، الگى ازامات:

− ءاراعا- اۋ، كوپ نارسەنى تەكتەپ-شەكتەپ جاتۋشى ەدىڭىز. مەنىڭ سالەمىمدى الماعانىڭىزدى نە دەيمىز؟ -دەيدى، سوندا ءاراعاڭ:

− ءاي، قاراعىم-اي، دالادان كەلگەن تاسبيكەنىڭ سالەمى تۇگىلى ءوزىمنىڭ تۋىستارىمنىڭ امانىنان شىعا الماي جاتقاندا وكپەنى قايتەسىڭ؟ - دەپ وتىرعانداردى دۋ كۇلدىرىپتى.

* * *

ءارۋان تاۋداعى سارشوقى دەگەن جەرگە بارىپتى. ەلىنە قايتقانىنشا قۇربان ايت باستالىپ كەتكەندىكتەن، قۇربان ايتتى سوندا وتكىزەدى. مۇنداعى اۋىل ادامدارى قۇربان ايت نامازىن ءاراعاڭا وتەپ بەرۋدى وتىنەدى. ءسويتىپ، شاعىن قىستاقتا ايت نامازىن وتەگەن ءاراعاڭنىڭ الدىنا تيىنداپ-تەبەندەپ اقشا تاستايدى. ساناسا وتىز يۋانداي بولىپتى. مۇنى قىستاق ۇكىمەتى، باسقا اقساقالدار بولىپ بولگەندە ءارۋانعا بەس يۋان ءتيىپتى. ءاراعاڭ بۇعان دا ماقۇل دەپ، ايتتىڭ ءۇشىنشى كۇنى ءوز اۋىلىنا قايتار جولدا اشىلى دەگەن جەردەگى دۇكەننەن بالالارىنا كامپيت-ءسامپيت الا كەتۋگە تۇسەدى. ءوزىن جەزدەسىنىپ وينايتىن ەكى ماس ازامات دۇكەننەن ءاراعاڭا كەزىگىپ قالىپ «اراق الىپ بەر» دەپ جان القىمعا العان سوڭ ءاراعاڭ جانىنداعى بەس يۋاندى الگىلەرگە بەرىپ تۇرىپ:

− وسى بەس يۋان سەندەرگە بۇيىرعانعا ۇقسايدى، ءوزى دە كەلمەيتىن جەردەن كەلىپ، تۇسپەيتىن قالتاعا تۇسكەن ەدى. سەندەر-اق الىڭدارشى، - دەپ كەتە بارىپتى.

* * *

اراعاڭمەن كورشىلەس بىرنەشە شال ءوزارا اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا:

− ەردىحان بۇرىن سىزبەن شامالاس سياقتى ەدى. قازىر ەكى-ءۇش جاس جوعارى ورلەپ كەتىپتى عوي، - دەيدى بىرەۋى.

− ەردىحان كەزىندە باتىر، بالۋان بولدى ەمەس پە، سونىسىنا سۇيەنىپ ىلگەرىلەپ العان شىعار، ىلگەرىلەسىن. وقىستان ۇكىمەتتىڭ شتات تەڭشەپ رەتتەگەنى سياقتى قۇداي جاسىنا قاراي الامىز دەگەن كۇنى ءوزى- اق كىشىرەيىپ الادى، - دەپ كۇلدىرىپتى.

اۆتورى: باياقىمەت جۇماباي

(ماقالا اۆتوردىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى)