العىس ايتۋ كۇنى: مەرەكە تۋرالى نە بىلەمىز

استانا. KAZINFORM - بۇگىن، 1-ناۋرىز - العىس ايتۋ كۇنى. ەلىمىزدە بۇل كۇن 2016 -جىلى 14-قاڭتاردا مەرەكە رەتىندە جاريالانعان بولاتىن. وسىدان 29 جىل بۇرىن 1-ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. بۇگىنگى مەرەكەنىڭ وسى ايتۋلى كۇنمەن سايكەس كەلۋى بەكەر ەمەس.

بۇل - ازاماتتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەت كورسەتىپ، العىس ايتاتىن، ەلدى بىرلىككە شاقىراتىن مەرەكە. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ، ەل ەرتەڭى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىر. بۇل - ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قۇرمەت كورسەتىپ، بارلىق ۇلت پەن ۇلىستى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرەتىن كۇن.

كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنىمەن قاتار كەلگەن بۇل مەرەكەنىڭ تاريحى ارىدە جاتىر. 1946 -جىلى كەڭەس وداعىندا جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ جالپى سانى 2,5 ميلليونعا جەتكەن. كەيبىر دەرەكتەردە ءۇش ميلليونعا جۋىقتاعان دەپ كورسەتىلەدى. ال وسىنىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعىنا جەر اۋدارىلعاندارى 1 ميلليون 200 مىڭ ادام ەكەن. الايدا قۇجاتتارعا سۇيەنىپ ەلىمىزگە كوشىرىلگەن حالىقتىڭ ناقتى سانىن ايتۋ وتە قيىن. سەبەبى قونىس اۋدارۋشىلاردى ءار اي سايىن قايتا تىركەۋ، ونىڭ ىشىندە جاڭادان قوسىلعاندارمەن ارالاستىرىپ تىركەۋ، ءبىر وتباسىن باسقا جەرگە قايتا كوشىرىپ جىبەرۋ، تۋىستاردىڭ ءبولىنىپ كەتۋى، كەيبىر وتباسىنىڭ قايتا قوسىلۋى سەكىلدى جاعدايلار وتە كوپ كەزدەسەتىن ەدى.

ءار جىلدارى 800 مىڭداي نەمىس، 102 مىڭ پولياك، سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ 550 مىڭ وكىلدەرى، قيىر شىعىستان 18,5 مىڭ كورەي وتباسى جەر اۋدارىپ، كوشىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولعان دەگەن دەرەك بار. جەر اۋدارىلعاندار قازاق دالاسىندا كوبىنە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن، مال وسىرۋمەن اينالىستى. كەيىن بارلىق ونەركاسىپ سالاسىنا اتسالىستى. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مول ۇلەس قوستى.

كەيىن 1957 -جىلى كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ ءوز وتانىنا قايتۋىنا رۇقسات بەرىلدى. سوعان قاراماستان، ولاردىڭ كوبى قازاق جەرىندە قالىپ قويدى. كاۆكاز حالىقتارى مەن نەمىستەرگە، تۇرىكتەرگە عانا ءوز جەرلەرىنە قايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەدى. جەر اۋدارىلعاندار ءستاليننىڭ ولىمىنەن كەيىنگى حرۋشيەۆتىڭ «جىلىمىعى» جىلدارىندا جاعداي تۇزەلە باستادى. وسى كەزدە كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ قازاق جەرىندە تۋىپ- وسكەن جاڭا بۋىنى ءوسىپ، وركەندەدى، ولار ءار سالادا ەڭبەك ەتتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە قازاقستاندى ءوز وتانى سانايتىن بۋىن ەل ءۇشىن قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

بۇل كۇننىڭ باستى مازمۇنى - قازاق ەلىنە كەزىندەگى قولعابىسى مەن قايىرىمدى ءىسى ءۇشىن العىس ايتۋ. ءتۇرى، ءدىنى، ءتىلى، مادەنيەتى، سالت- داستۇرلەرى باسقا ەتنوس وكىلدەرىن بوتەنسىمەي، وگەيسىتپەي كوكىرەگىنە باسقان قازاقتىڭ شەكسىز مەيىرىمى مەن جۇرەگىنىڭ كەڭدىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك.

الماتى، باتىس قازاقستان، جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا بوي كوتەرگەن «قازاق ەلىنە مىڭ العىس» ەسكەرتكىشتەرىن ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى تۇرعىزعان. بۇل - ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا باۋىرىنا باسقان قازاقتىڭ جەرى مەن ەلىنە العىس ءبىلدىرۋىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار ەلوردا تورىندە «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ دە بوي كوتەرۋى قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا توپتاسۋ يدەياسىن كۇشەيتە ءتۇستى.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى اكبارجان يسمايلوۆ بۇل مەرەكە ءوزارا سەنىم مەن قازاقستاندىقتارعا دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرعانىن ايتادى.

«ەلىمىزدە 1-ناۋرىز - العىس ايتۋ كۇنى بيىل سەگىزىنشى جىل اتالىپ وتىلۋدە. بۇل مەرەكە بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرەگىندەگى مەيىرىم مەن دوستىق سەزىمىن ەسەلەي ءتۇستى. جانە دە ەلىمىزدە ءوزارا سەنىم مەن بارلىق قازاقستاندىقتارعا دەگەن قۇرمەتتى ارتتىردى. اسىرەسە، تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاقستان جەرىنە ەرىكسىز قونىس اۋدارىلعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قۇتتى قونىسىنا اينالعان قاسيەتتى قازاق جەرى مەن قوناقجاي قازاق حالقىنا تەرەڭ تاعزىمنىڭ بەلگىسىن كورسەتتى. سول ءبىر قيىن- قىستاۋ زاماندا قازاق حالقى ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى بىرگە كوتەرە ءبىلدى. بۇل بۇگىنگى تاڭداەلىمىزدەگى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى ادامگەرشىلىك قارىم-قاتىناستىڭ ونەگەلى ولشەمىنە اينالدى. وسىنداي عاجاپ مەرەكە ارقىلى ءار ۇلتتىڭ قايىرىمدىلىق داستۇرلەرىجاڭعىرىپ، ءوزارا الەۋمەتتىك ىنتىماعى ارتادى. رەپرەسسيا مەن جەر اۋدارۋ جىلدارىندا قازاقتىڭ ءوزى دە ساياسي جۇيەنىڭ زاردابىن تارتا وتىرىپ، سونىڭ تارماعىنا ىلىككەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە باۋىرمالدىق تانىتتى. شەكسىز مەيرىم كورسەتە وتىرىپ، قولدا بارىمەن ءبولىستى. قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ، دوستىق پەن بىرلىگىمىزدىڭ تىرەگى، ەلىمىزدەگى ەتنوستاردى بىرىكتىرىپ، ولاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان تۋعان وتانىم قازاقستاندى ماقتانىش ەتەمىن. وسى ەلدە تۋىپ- ءوسىپ، ءونىپ جاتقان بارشا زامانداستارىمدى ەتنوسارالىق دوستىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن جالعاستىرىپ، ءبىرتۇتاس حالقىمىزدىڭ بىرەگەي ارتىقشىلىقتارىن ارتتىرۋعا شاقىرامىن. تاجىك ەتنوسى جانە بارلىق وزگە ەتنوس وكىلدەرى اتىنان قازاق حالقىنىڭ دارحاندىعى مەن كەڭپەيىلى، قوناقجايلىلىعىنا باسىمدى ءيىپ، العىس ايتامىن!» - دەيدى ول.

العىس ايتۋ كۇنى الەمنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە دە اتاپ وتىلەدى.

ا ق ش-تى الاتىن بولساق، الەمدىك جىلنامادا 1621 -جىلى اعىلشىن كولونيستەرىنىڭ باستاماسىمەن كۇنتىزبەگە ريزاشىلىق بىلدىرەتىن كۇن ەنگىزىلەدى. قاھارلى قىستا اشتىقتان زارداپ شەككەن جۇرتتىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرۋ ءۇشىن گۋبەرناتور ۋيليام برەدفورد العىس ايتۋ كۇنىن بەلگىلەيدى. اينالاداعى باسقا دا كورشىلەر بۇل يگى ءداستۇردى جاقسى ىقىلاسپەن قابىلدادى. قاراشا ايىنىڭ ءتورتىنشى بەيسەنبىسىندە اتاپ وتىلەتىن مەرەكە استىق جيناۋ مەزگىلىمەن تۇسپا- تۇس كەلەدى. ا ق ش-تاعى بۇل ايتۋلى كۇنى ءار شاڭىراقتىڭ مەرەكەلىك داستارقانىندا كوكونىستەر مەن كۇركەتاۋىق تۇرادى. ۇلتتىق كۇنتىزبەگە ەنگەن وسى مەرەكەنىڭ تۇپكى يدەيالىق ءمانى امەريكالىقتاردىڭ ءوز كونستيتۋتسياسىنا ريزاشىلىق بىلدىرۋىنە نەگىزدەلگەن. وسىلايشا، العىس ايتۋ كۇنى ناعىز ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە 1863 -جىلى ا ق ش-تاعى ازامات سوعىسى كەزىندە تاراپتاردى ءبىر داستارقانعا شاقىرۋدان باستالدى.

كانادادا دا العىس ايتۋ كۇنى قازاننىڭ ەكىنشى دۇيسەنبىسىندە وتەدى. ەلدە بۇل مەرەكەنىڭ شىعۋ تاريحى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جيناۋدان باستاۋ الادى.

گەرمانيادا العىس ايتۋ مەيرامىن «Erntedankfest» دەپ اتايدى. ول قازان ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسىندە ەگىن القابىندا تويلانادى. كەلەسى جىلى دا ەگىن ءتۇسىمى وسىلاي مول بولسىن دەگەن نيەتپەن تاماشا تابيعاتقا، ورمان، كوكونىس، جەمىس- جيدەك تارتۋ ەتكەن تاعدىرعا العىس ايتادى. داستارقانعا گەرمانيانىڭ ءداستۇرلى تاعامدارىن، جاڭا پىسكەن كوكونىس، جەمىس- جيدەك، ءداندى- داقىل، وزگە دە ءدامدى- تاتتىلەر قويىلادى.

يزرايل حالقى دا سۋككوت مەرەكەسى - العىس ايتۋ كۇنىن 3000 جىلدان بەرى تويلاپ كەلەدى. ولار ءشول دالادا اۋىرماي-سىرقاماي، امان-ساۋ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا العىس ايتادى.

 

اۆتور
ەلميرا ورالبايەۆا