الاش وردا اسكەرى تۋرالى نە بىلەمىز؟

استانا. قازاقپارات - ءبىزدىڭ بىلمەيتىنىمىز كوپ. شىندىعىندا، ازات ەل بولۋ، تاۋەلسىز جۇرت بولۋدىڭ باستى شارتى - ەل قورعانى - اسكەرى. اسكەرسىز ەل، قورعانسىز مەملەكەت بولمايتىنى اقيقات.

ەندەشە وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى الاش وردا قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىستا حالىق ساربازدارىن قۇرۋ ءىسى قالاي ءوربىدى؟

تام-تۇمداعان اقپاراتتارعا ۇڭىلە وتىرىپ،  وتان قورعاۋشىلار كۇنى مەرەكەسىندە الاش قۇرعان ۇلت اسكەرى ماسەلەسىنە كوز جۇگىرتكەن ەدىك.

الماعايىپ زاماندا ازاتتىققا بەل بۋعان الاش ۇكىمەتىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋى ەڭ الدىمەن ەكى ماسەلەگە تەرەڭ بايلاۋلى ەكەنىن سول تۇستاعى ۇلت كوسەمدەرى جەتە ۇعىنعان. ونىڭ ءبىرى - اسكەر، ەكىنشىسى - قازىنا.

«قازاق» گازەتىندەگى «قايتسەك جۇرت بولامىز؟» اتتى ماقالاسىندا ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ تاۋەلسىز جۇرت بولۋدىڭ جولىنا توقتالا كەلە، «اۆتونومياعا تىرىسالىق، دەربەس ۇكىمەتىمىز، ءوز اسكەرىمىز بولسا بىزبەن اركىم دە ەسەپتەسپەك» دەپ تۇيىندەيدى.

سوسىن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ توق ەتەرىن دە تارقاتادى: «جاۋاپ بىرەۋ-اق اسكەرىمىز بولسا عانا جۇرت بولامىز!» جالپى، الاش تاريحىنا ۇڭىلسەك، ۇلتتىق اسكەردى ەڭ الدىمەن حالىق ميليسياسى رەتىندە قۇرۋعا تالپىنىس بولعانى بايقالادى.

ماسەلەن، 1917 - جىلعى І-جالپى قازاق سەزىندە «...انارحيا بولۋ قاۋپى بار، سول سەبەپتى وسى كۇنگى اسكەر ورنىنا حالىق ميليسياسى قۇرىلسىن» دەلىنگەن بولسا، ІІ-جالپى قازاق سەزىندە ەلگە قورعان بولاتىن «حالىق اسكەرىن جاساۋ كەرەكتىگى قايتا جاڭعىرىپ، ميليسيا قۇرۋدىڭ ماقساتى انىقتالدى، قازاق ميليسياسىن قۇرۋ جوسپارى جاسالىپ، بەكىتىلگەن».

الاش اسكەرى جايىندا تاريحشى كۇلپاش ءىلياسوۆا الاش نەمەسە الاش وردا اسكەرى باستاپقىدا «حالىق ميليسياسى»، «حالىق اسكەرى»، «الاش اسكەرى»، «قازاق پولكى» سياقتى ءارتۇرلى اتاۋلارمەن اتالعانىن العا تارتادى.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، باستاپقى قولدانىستاعى «ميليسيا» ءسوزىنىڭ استارىندا ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن اسكەر ۇعىمى جاتتى. «ІІ-جالپى قازاق سەزىندە حالىق اسكەرىنىڭ ءار وبلىس، ۋەزد ورتالىقتارىنداعى سانى، ولارعا سوعىس ونەرىن ۇيرەتۋ، قاجەتتى قارۋ-جاراق، قارجى، كولىك جانە تاعى باسقا زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءتارتىبى انىقتالىپ، «26500 ادام تىركەلگەن حالىقتىق ميليسيا قۇرۋ قاجەت» دەگەن قاۋلى قابىلدانادى. بۇل يدەيانى جاقىپ اقباەۆ ۇسىنعان بولاتىن. سەزد قاۋلىلارىندا ناقتى كورسەتىلگەندەي، الاش اسكەرىن قۇرۋ ءۇشىن الدىمەن ميليسياعا الىناتىن ادام شىعىنىن انىقتاۋ، ولاردى قارۋ-جاراق، ات-كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ، اسكەري ماماندار (وفيسەرلەر مەن ينسترۋكتورلار) دايارلاۋ جۇمىسىن ايقىنداپ، وعان قاجەتتى قاراجاتتى التى وبلىستىڭ قازاقتارى ەسەبىنەن جينايتىن بولدى»، - دەپ جازادى كۇلپاش ءىلياسوۆا.

ال ۋيكيپەديا مالىمەتتەرىنە ۇڭىلسەك، ءاليحان بوكەيحان 1919 - جىلعى اقپاننىڭ 11 ىندە كولچاك ۇكىمەتىنىڭ رەسمي دەلەگاسياسىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىندە كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا، سول كەزدە ازامات سوعىسى مايداندارىندا قىزىل ارمياعا قارسى كۇرەسكە قاتىسقان الاش وردا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ سانى 3000 نان اسقان. اتالمىش كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءسىبىر ۇكىمەتى وكىلىنىڭ «ميليسيانى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋالىنا الاش وردا دەلەگاسياسىنىڭ باسشىسى ءاليحان بوكەيحان: «ميليسيا - بۇل ءبىزدىڭ اسكەرىمىز. ول قازىر ءىس جۇزىندە بار: 700 جىگىتىمىز جەتىسۋ مايدانىندا، 540 ادام ترويسك تۇبىندە، 2000 ادام ورال وبلىسىندا سوعىس ارەكەتتەرىنە قاتىناسۋدا»، - دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەدى.

تاريحشىلار سىلتەمە جاسايتىن مۇراعات دەرەكتەرىنە قاراعاندا، الاش وردا اسكەرىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ قىزمەتى 1918 - جىلدىڭ باسىنان باستاپ 1919 - جىلدىڭ اياعىنا دەيىنگى ارالىقتى تولىق قامتىعان. ال تاريحشى سەيىتقالي دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، الاش اسكەرىنىڭ اتقاراتىن باستى مىندەتى: اقتار مەن قىزىلداردىڭ اراسىنداعى سوعىسقا بارۋ ەمەس، ەلىنىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ، سىرتتان كەلگەن جاۋعا قارسى تۇرىپ، ەلىنە قورعان بولۋ دەلىنگەن.

اۋەلدە وسىنداي قاعيداتقا سۇيەنگەن الاش قايراتكەرلەرى ۇلتتىق اسكەردىڭ ءتۇرىن - اتتى ءهام تۇراقتى اسكەر پرينسيپىمەن قۇرادى. سوسىن بۇعان پاتشالىق رەسەي اسكەرىنىڭ قۇرىلىمى ۇلگى رەتىندە الىنادى. «اسكەر قۇرۋ ءىسىن جانە وعان باسشىلىق جاساۋدى ءۇش ادامنان تۇراتىن الاش وردانىڭ اسكەري كەڭەسى باسقاردى. اسكەري كەڭەسكە بولشەۆيكتەرگە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن اسكەرگە جىگىتتەر شاقىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى.

قازاق جىگىتتەرىنەن وفيسەرلەر دايىنداۋ ءۇشىن ورىنبور قالاسىنداعى يۋنكەرلەر ۋچيليششەسىنىڭ مۇمكىندىگى پايدالانىلدى. بوكەي، ورال، تورعاي، اقمولا، سەمەي، جەتىسۋ وبلىستارىندا ميليسيونەرلەر سانى - 13،5 مىڭ، ياعني بوكەيدە - 1000، ورالدا - 2000، تورعايدا - 3000، اقمولادا - 4000، سەمەيدە - 1500 جانە جەتىسۋدا 2000 ادام بولسىن دەپ بەلگىلەندى»، - دەپ جازادى تاريحشى سەيىتقالي دۇيسەنوۆ.

ال زەرتتەۋشى مارات ابسامەتوۆ الاش اسكەرىنىڭ وزىندىك فورماسى بولعانىن دا العا تارتادى.

ونىڭ جازۋىنا قاراعاندا، فورما «جاعاسىنا ءجۇنى وسىڭكى ەمەس تەرى جۇرگىزىپ، ءپىشىنىن مۇسىلمان شاكىرتتەرىنىڭ كامزولىنا ۇقساتىپ تىككەن». «ءبىراق بۇل فورما بارلىق الاش اسكەرلەرىندە بولماعان سياقتى. مىسالى، باتىس الاشوردا اسكەرلەرى بەشپەنت، تۇيە شەكپەن، قىزىل بورىك، قىسقا تون كيگەن. ۇلتتىق اسكەردىڭ تۇڭعىش نەگىزىن سالۋشى الاش اسكەرىنىڭ تۋى اق ءتۇستى، ورتاسىندا كيىز ءۇيدىڭ سۋرەتى جانە «جاساسىن، وتاننىڭ ادال ۇلدارى!» دەگەن جازۋ بولعان»، - دەپ جازادى سەيىتقالي دۇيسەنوۆ.

ونىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، سەمەيدە 1918 - جىلدىڭ قاڭتار جانە مامىر ايلارىندا ءبىرىنشى الاش اتتى اسكەر پولكى جاساقتالادى.

ونى ۇيىمداستىرۋ مەن جابدىقتاۋدا ءا.بوكەيحانوۆ، كاپيتان حاميت توقتامىشەۆ، سەمەي ۋەزدىك زەمستۆوسىنىڭ ءتوراعاسى ا.قوزىباعار ۇلى، م.تىنىشپايەۆ، ر.مارسەكوۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. سەمەي ءوڭىرىنىڭ قالتالى ازاماتتارى دا كومەك قولىن ۇسىنىپتى.

لاۋرا قادىروۆا، شىعىس قازاقستان وبلىسى قازىرگى زامان تاريحىن قۇجاتتاندىرۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى:

- الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى - ۇلتتىق اسكەري (ميليسيا جاساعىن) قۇرۋدى ىسكە اسىرۋ ەدى. «زارەچنايا سلوبودكا» دەپ اتالىپ جۇرگەن سەمەي قالاسىنىڭ ءبىر بولىگى 1917 - جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ الاش قالاسى اتالدى دا، سول الاش قالاسى ماڭىندا I الاش اتتى اسكەر پولكى قۇرىلا باستايدى.

ەڭ العاش توپقا قازاق جاستارى تارتىلادى، ونىڭ ىشىندە قالادا وقىپ جۇرگەن سەميناريا ستۋدەنتتەرى، وتباسىن قۇرماعان، ياعني ۇيلەنبەگەن، ءتۇرلى ورىنداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستار بولدى.

مۇراعاتتا بىزگە جەتكەن قۇجاتتا I-الاش اتتى اسكەر پولكى قاتارىنا 18 بولىستان شاقىرىلعان 430 دان استام جاۋىنگەر جاستىڭ اتى-ءجونى جازىلعان ءتىزىمى ساقتالعان. ءتىزىم ىشىندە م.اۋەزوۆ، ءا.بوكەيحانوۆ، ح.عابباسوۆ، ا.قوزىباعاروۆ، م.تۇرعانبايەۆ، ى.مۇستامبايەۆ، ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇل يبراگيموۆ تە بار.

اۆتور: قانات قازى