الەم تاريحىنداعى جويقىن سوعىس: تۇلكىلى اسۋدا قالعان «قىرىق تۇمەن ارۋاق»

ونىڭ الدىندا قالىڭ قورعان، بەكىنىستى قالالار مەن ميلليونداعان حالقى بار الىپ مەملەكەت جاتتى. سول مەملەكەتتىڭ سولتۇستىك قاقپاسىن كۇزەتكەن شەشۋشى شەپتەردىڭ ءبىرى - كوك تۇرىكتەرى «تۇلكىلى اسۋ» اتاعان، قىتاي دەرەكتەرىندە ەحۋليڭ (野狐嶺)، ياعني، «تۇلكىلى جوتاسى» دەپ حاتتالعان تاۋ وتكەلى ەدى. بۇگىندە ول قىتايدىڭ حىبەي ولكەسىندەگى جاڭجياكوۋدىڭ شىعىسىندا. التىن ەلىنىڭ سارايى شىڭعىس قولىن وسى ارادا توقتاتپاق بولدى.

قاعانات اسكەرى فۋ ولكەسىنە جەتكەن كەزدە شۇرجەن قولباسىلارى تاۋ جولدارىن بەكىتىپ، قالىڭ اسكەر جينادى. يۋان شي مۇقالىنىڭ ءومىربايانىندا قارسى جاقتىڭ اسكەرى «ءتورت ءجۇز مىڭ دەپ اتالدى» - hao si shi wan دەپ جازادى. بۇل سان كەيىن تاريحي ادەبيەتتە 400 مىڭدىق ارميا رەتىندە ورنىقتى.

ال شىڭعىس قاعاننىڭ قولى كوبىنە 90 مىڭ شاماسىندا بولدى. سانى كوپ اسكەر تاۋ ىشىندە ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعىن تولىق پايدالانا المادى. شۇرجەن قولى جاياۋ اسكەر، اتتى جاساق جانە اربالى قوسىنداردان قۇرالدى. ۇزىن شۇبالعان اسكەردى تار اسۋلارىندا ءبىر ۋاقىتتا ۇرىسقا كىرگىزۋ قيىن ەدى. شىڭعىس قاعان قارسى الدىنداعى ءجۇز مىڭداعان ادامنىڭ بارىمەن بىردەي سوعىسۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ءتۇسىندى. ول جاۋ كۇشىنىڭ باسىن قوسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي، مايداننىڭ ءبىر نۇكتەسىنە تاڭداۋلى قولىن شوعىرلاندىردى.

شەشۋشى ساتتە الدىمەن مۇقالى شىقتى. يۋان شي ونىڭ: «ولار كوپ، ءبىز ازبىز. جان اياماي سوعىسپاساق، ولاردى جەڭۋ وڭاي ءىس ەمەس!» دەگەن ءسوزىن بۇگىنگە دەيىن ساقتاعان.

سودان كەيىن مۇقالى تاڭداۋلى جانكەشتىلەرىن ەرتىپ، اتىن تەبىنىپ، نايزاسىن كولدەنەڭ ۇستاپ، ۇران سالا جاۋ شەبىنە كىرگەن. ونىڭ ەكپىندى جاساعى الدىڭعى ساپتى شايقالتقان كەزدە شىڭعىس قاعان جالپى اسكەرگە بەلگى بەرەدى. دالا قولى ءبىر مەزەتتە لاپ قويىپ، بۇزىلعان شەپتى ودان ءارى ويىپ تۇسەدى. تۇلكىلى جوتانىڭ سولتۇستىك اۋزىنداعى تار وتكەل بورسىق تۇمسىق (獾兒嘴) - قارسى جاقتىڭ ءولىم اپانىنا اينالدى.

يۋان شي: «قاعان بارلىق اسكەرگە قاتار ۇمتىلۋعا بۇيىردى، التىن ەلىنىڭ قولى اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىرادى» دەپ جازادى. مىنە، شىڭعىس قاعاننىڭ نەگىزگى ايلاسى دا وسىندا ەدى.

بۇل جەردە اتاقتى جالعان شەگىنۋ تاسىلىنەن گورى، كۇشتى ءبىر نۇكتەگە جيناۋ، جاۋدىڭ قيمىلسىز قالعان ءساتىن پايدالانۋ جانە الدىڭعى شەبى شايقالعان بويدا بار قولدى ءبىراق قاپتاتۋ امالى انىق كورىنەدى. شۇرجەن اسكەرى ءوز سانىنىڭ سالماعىنا ءوزى تۇسالدى، تار جوتالار ارتقى بولىمدەردىڭ الدىڭعى قاتارعا كومەككە جەتۋىن قيىنداتتى. ال شەگىنە باستاعان اسكەر تار جولدا ءوزىنىڭ كەيىنگى ساپتارىنا سوعىلىپ، ءتارتىبى بۇزىلدى.

شۇرجەندەردىڭ باس قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى ۋانيان چىڭيۋي اسكەرىن وڭتۇستىككە شەگىندىرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىراق شىڭعىس قاعان جەڭىلگەن جاۋعا تىنىس بەرمەدى. سايلاۋىت اتتى قول جەلمە، بۋىرشى، ناياقا قاتارلى نويانداردىڭ باستاۋىمەن وكشەلەي قۋىپ، حۇيحى وزەنىنە دەيىن جەتتى. دەرەكتەردە جوشى حانزادانىڭ دا الدىڭعى لەكتە اتوي سالعانى بەلگىلى. التىن ەلىنىڭ ءوز رەسمي تاريحى جين شي - ۋانيان چىڭيۋيدىڭ تۇلكىلى جوتادان شەگىنگەنىن، قاعانات قولىنىڭ سوڭىنان قالماي قۋىپ، ونىڭ اسكەرىن بىتىراتا جويعانىن جازادى. قولباسشىنىڭ ءوزى ارەڭ قاشىپ قۇتىلعان.

يۋان شي قۋعىننان كەيىن «ولىكتەر ءجۇز لي (1 لي - 500 مەتر) بويىنا سوزىلدى» دەپ سۋرەتتەيدى. ءبىر نارسە انىق ءھام داۋسىز: التىن ەلىنىڭ سولتۇستىك شەكاراداعى تاڭداۋلى اسكەري كۇشى وسى جورىقتا اسا اۋىر سوققى الدى. كەيىنگى قىتاي جىلنامالىق ءداستۇرى دە تۇلكىلى جوتاداعى اپاتتى مەملەكەتتىڭ اسكەري قۋاتىنىڭ قايتۋىنداعى بەتبۇرىس دەپ ساناعان.

شىڭعىس قاعاننىڭ شەبەر ايلاسىنان بولەك، بۇعان دەيىن دالا سوعىستارىندا شىڭداعان ءبۇتىن ءبىر اسكەري جۇيەسى دە سەپتەستى، شاپشاڭ بارلاۋ، اتتى اسكەردىڭ جوعارى قوزعالىس جىلدامدىعى، بولىمدەردى جىلدام قايتا توپتاۋ، شەشۋشى تۇستا كۇشتى شاشىراتپاۋ جانە جەڭىلگەن جاۋدى قايتا ساپ تۇزەۋگە جەتكىزبەي قۋۋ.

تۇلكىلى اسۋدا سول كۇنى ەكى ءتۇرلى اسكەري دۇنيە بەتپە-بەت كەلدى. ءبىر جاقتا قامالىنا، سانىنا، اۋىر جاساعىنا سەنگەن التىن ەلى بولسا، ەكىنشى جاعىندا اتتىڭ جۇرىسىنە، قولباسشىنىڭ شەشىمىنە جانە ۇرىستىڭ ءبىر ساتتىك وزگەرىسىن قالت جىبەرمەيتىن دالا اسكەرى. 400 مىڭعا قارسى 90 مىڭ قولدىڭ قارسى تۇرۋى ءارى وراسان جەڭىسى دەگەن تاڭ قالارلىق جاعداي!

مۇقالى باستاعان ەرلەر جاۋ شەبىنە اتويلاي كىردى. شىڭعىس قاعان ءدال سول اشىلعان ساڭىلاۋعا بۇكىل كۇشىن سالدى. ءسويتىپ، التىن ەلىن قورعاۋعا ءتيىس تۇلكىلى جوتا، كەرىسىنشە، ونىڭ قالىڭ اسكەرىن ءبىر- بىرىنەن ءبولىپ تاستاعان قاقپانعا اينالدى.

1211 -جىلعى شايقاس جين مەملەكەتىن قاتتى قۇلدىراتتى. سوندا دا التىن ەلى ءالى جيىرما جىلدان استام ءومىر ءسۇردى. ءبىراق سول كۇزدە ونىڭ سولتۇستىكتەگى ايبارى مۇلدەم شايقالدى. ال شىڭعىس قاعاننىڭ ەكپىندى جاساعى العاش رەت ۇلى دالانىڭ سىرتىنداعى الىپ وتىرىقشى مەملەكەتتى دە جەڭۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندى.

تۇلكىلى جوتانىڭ بەتكەيلەرىنە شاشىلعان قارسى جاق قولىنىڭ نەشە ءجۇز مىڭ سۇيەگى كوپ جىلدار بويى اقجوڭقا بولىپ جايراپ جاتتى. ال، سول زاماندا قىتايدى جەڭۋ اسا ۇلكەن داڭق اكەلەتىن جاعداي ەدى. حورەزمشاحتىڭ دا شىعىستا بۇعان دەيىن ونشا اتى شىقپاعان، ەلەۋسىز شىڭعىس قاعاننان ساقتانا باستاۋىنا ءبىر ايگىلى سوعىس سەبەپ بولدى.

ارادا ون جىل وتكەندە...

1221 -جىلى شىڭعىس قاعاننىڭ شاقىرۋىمەن باتىسقا بەت العان چاڭچۋن اۋليە تۇلكىلى جوتانىڭ ۇستىنە شىقتى. كەزىندە ەكى الىپ اسكەر بەتتەسكەن تار اسۋلاردى قۋراعان ءشوپ پەن سۇيەك باسىپ جاتىر ەدى. وڭتۇستىكتە تايحاننىڭ تاۋلارى كوكشىل مۇنارعا باتىپ، سولتۇستىكتە سۋىق قۇم مەن جۇدەۋ دالا سوزىلىپ جاتتى. سوندا ونىڭ شاكىرتتەرى جول شەتىندەگى اعارىپ جاتقان ادام سۇيەكتەرىن كورىپ، اۋىر-اۋىر كۇرسىندى.

ون جىل بۇرىن قاعانات ەرلەرى نايزاسىن كەزەي شاپقان، شىڭعىس قاعان بۇكىل قولىن جۇمىلدىرعان، التىن ەلىنىڭ قالىڭ اسكەرى ءبىرىن- ءبىرى تاپتاي قىرىلعان سول جوتاعا بارۋ ءبىر ارمانىم. اۋليەگە ەرىپ شىققان 18 شاكىرتتىڭ ءبىرى سۇڭ دىفاڭ شاشىلعان سۇيەكتەرگە قاراپ تۇرىپ، قايتار جولدا وسى بەيكۇنا رۋحتارعا ارناپ دۇعا باعىشتاۋعا سەرت بەرگەن بولاتىن...

اۆتورى: ۇلاربەك دالەي ۇلى

ماقالا اۆتوردىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى