ا ق ش-تا مۇحتار ماعاۋين ورتالىعى اشىلدى

مەريلەند شتاتى. روكۆيلدەگى پاركلون زيراتى. الىس-جاقىن ايماقتان كەلگەن ءيىسى قازاق اعايىن مۇحتار ءماعاۋيننىڭ باسىنا كەلىپ، قۇران باعىشتاپ جاتىر. جاڭادان قويىلعان قۇلپىتاستاعى قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى اقپارات، ءبىر جاعى قاۋىرسىن قالام، ءبىر جاعى الداسپان ىسپەتتى كەسكىن زيارات ەتىپ كەلگەن جەرلەستەرىمىزگە دە، شەتەلدىكتەرگە دە جازۋشى بولمىسىنان حابار بەرىپ تۇر.

 ەدىگە ماعاۋين، مۇحتار ماعاۋيننىڭ ۇلى:

 - اكەمىزدىڭ باسىنا تاس قويعان كەزدە سول كەلگەن ادامدارعا ءبىر اسەر بەرەتىن، اكەمىزدىڭ كىم ەكەنىن كورسەتەتىن، اكەمىزبەن ءبىر سىرلاسقانداي سەزىمدە قالسىن دەگەن ويمەن وسى قۇلپىتاستى ارنايى جاساپ شىعارعان ەدىك. ونىڭ ءمانىسى - نەگە تاۋ دەپ جاسادىق دەيتىن بولساق، تاۋ دەگەن قازاقتىڭ، جالپى تۇركى جۇرتىنىڭ وتكە زامانى، وتكەن تاريحى، اتا بابالارىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى. ارعى جاق شەت كونە تۇركى جازۋىمەن - بۇل ءبىزدىڭ بۇرىنعى كونە تۇركى تاريحى. تاۋدىڭ مىنا بەرگى جاعى - بۇل ءوزىمىزدىڭ بەرتىندەگى تاريح. شىڭعىسحان زامانىنان باستاپ، التىن وردا، قازاق ورداسى، اكەم ابدەن زەرتتەگەن، شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن تاقىرىپ. جانە استىنا قاراپ تۇرساڭىزدار، بۇل «الاساپىرانداعى» كوك كۇيمەلەردىڭ كوشى. ال مىنا ۇستىندەگى تۇرعان بۇل جىراۋلاردىڭ بەلگىسى.

بۇل بەلگى الداسپان ۇستاعان ارىستان ۇستىندەگى جىراۋدىڭ بەينەسى مۇحتار ماعاۋيننىڭ 70-جىلدارداعى جىراۋلار پوەزياسىنا ارنالعان «الداسپان» اتتى كىتابىن مەڭزەيدى. التىن وردا زامانىنان بەرگى مادەني مۇرامىزعا قاتىستى زەرتتەۋى كەڭەس زامانىندا زور سىنعا ۇشىراعان. دەسە دە، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءۇش عاسىرعا كەڭەيتىپ بەرگەن ەڭبەك قازىرگى كۇنى وقىرمان ءۇشىن قىمبات قازىنامەن تەڭ.

 الەكسەي پيمەنوۆ، تاريحشى:

 - مۇحتار ماعاۋين - الەم مادەنيەتىندە سيرەك كەزدەسەتىن قوس قاسيەتكە يە فەنومەن. ول تەك ۇلى جازۋشى ەمەس، كورنەكتى تاريحشى. جاس كەزىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ داڭعىل جولى - جىراۋلار پوەزياسىنىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ كورسەتتى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ XVII عاسىر باسىنداعى رەسەيدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندەگى قازاقتار جايلى «الاساپىران» شىعارماسىندا باياندادى. وسىلايشا قازاق تاريحي پروزاسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن اشتى. ماعان قالامگەرمەن بىرنەشە رەت سۇحباتتاسۋ باقىتى بۇيىردى. بولاشاقتا ول كىسىنىڭ شىعارمالارى قازىرگىدەن دە كەڭ اۋقىمدا الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلاتىنىنا سەنىمدىمىن. سول ارقىلى جاھان جۇرتى ادامزاتتىڭ ورتاق ءتۇپ-تامىرى جايلى تاعى دا بىلە تۇسەدى دەپ ويلايمىن. بۇگىن مۇحتار ماعاۋيننىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قانا قويماي، ونىڭ ەڭبەگىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋ جايىن دا ويلاۋىمىز كەرەك.

 وسىدان سوڭ جينالعان قاۋىم جازۋشى عۇمىرىنىڭ كەيىنگى ون جىلى وتكەن سيلۆەر سپرينگستەگى، قازاقشا ايتقاندا، كۇمىس بۇلاق كەنتىندەگى كيەلى شاڭىراققا بەتتەدى. بۇل جەردە «مۇحتار ماعاۋين قازاق ۇلتتىق مادەني- اعارتۋ ورتالىعىنىڭ» رەسمي تانىستىرىلىمى ءوتتى. كەلۋشىلەر قالامگەردىڭ جۇمىس بولمەسىن كورىپ، الەم ادەبيەتىنە باي كىتاپ سورەلەرىن قىزىقتادى.

دارحان نۇرماعامبەت، قازاق -امەريكا قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى:

- 90-جىلدارى وسى ۇكىمەت بىتىراپ جاتقان كەزدە سول مۇحتار اعامىزدىڭ كىتابى «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» دەگەن كىتاپ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، قازاقتىڭ ساناسىن كوتەرىپ، ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاق ەكەنىمىزدى ءبىلىپ، تاريحىمىزدى ءبىلىپ، سولاي ءبىر قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرگەن. ەندى اعامىز ون جىلداي قاسىمىزدا بولدى. جاقسى-جاقسى كىتاپتاردى وسى جەردە جازدى. «التىن وردانى» وسى جەردە جازدى. اعا جاتقان جەر بىزگە كيەلى جەر بولادى. قازاقتار امەريكادا كوبەيىپ جاتىر. قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ، قۇران وقيتىن جەر بولادى ەندى بىزگە.

 الدا قالامگەر شىعارمالارى ارقىلى قازاق مادەنيەتى ءدال وسى ورتالىق ارقىلى دا دارىپتەلمەك. ءتىپتى كۇلتەگىننىڭ قۇلپىتاستارىنىڭ كوشىرمەسىن وسى ورىننىڭ اۋلاسىنا ورنالاستىرىپ، ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق نىسان قالىپتاستىرۋ دا جوسپاردا بار ەكەن. ءالى جارىق كورمەگەن مۇحتار ماعاۋيننىڭ كونە تۇركى جازۋىنان ءتارجىمالاعان ەڭبەگى دە، جارى باقىتجامال ماعاۋيناعا جازعان حاتتارى دا بولەك توپتاما بولىپ وقىرمانعا جول تارتپاق.

 24.kz