ما دارۇڭنىڭ باسىن الىپ كەك قايتارعان اكىم باتىر

1904~1905 -جىلدارى ارىسقا ءتۇسىپ «بالا بالۋان» اتانادى.

1906 -جىلى مالعا شاپقان قوڭىر ايۋدى توعىز اتارىمەن اتىپ، جارالى ايۋ تاپ بەرىپ، قايتا ۇمتىلعاندا، بالتامەن تۇمسىقتان باسىن شاۋىپ ولتىرەدى.

1909 -جىلى شاڭقاندا قۇيعا باتقان تايلاقتى سۋىرىپ شىعارىپ الادى.

1928 -جىلى بايان-ولگەيدىڭ سەڭگەل سۇمىنىنىڭ دايىن دالاسىندا 5 مىڭ قوي بىتكەن شەرۋشى بۋرىلباي بايدىڭ اسى بولىپ، التايدىڭ ەكى بەتىنە ساۋىن ايتىلعاندا، شىڭگىلدەن اكىم، باتتال باستاعان ادامدار بارادى. سول كەزدە ۋۆس، قوبدا ايماقتارىنان كەلگەن ءدوربىت، ءولت بالۋاندارى ءبىر توپ بولىپ، قازاقتار ءبىر توپ بولىپ بالۋان سالادى.

ەدگۇۇر دەگەن بالۋاندى اقتورعىن شاتىرمەن پەردەلەپ مايدانعا وتىرعىزادى. ورازبەك ۇكىرداي، اقتىشقان تايجىدەن باتا العان اكىم ونىمەن كۇرەسىپ، تىك كوتەرىپ جەرگە الىپ ۇرادى دا، ايدارىن جەردەگى توبىلعىمەن قوسا وراي ۇستاپ، تىزەسىمەن كەۋدەسىنەن باسىپ تۇرىپ، باسىنان اتتاپ كەتەدى. «اباق! اباق!» دەگەن ۇران جەر-كوكتە جاڭعىرىعادى. اقتىشقان ءتايجى ءوزىنىڭ سەتەراتىن اكىمگە مىنگىزىپ، ورازبەك ۇكىرداي وعان شاپان جابادى.

1932 -جىلى گانسۋدان شينجاڭعا ەكپىندەپ كىرگەن دۇڭگەن جاساقتارىنىڭ دۇمپۋىمەن، التاي ايماعىنىڭ اكىمى جىڭ شۋەرىن سارىسۇمبە قالاسىن تاستاي قاشىپ، سارىسۇمبەگە قاراي بەت العان قارا پولكوۆنيك (黑司长) باستاعان دۇڭگەن اسكەرلەرى بۋرىلتوعايدىڭ جالپاعىنا كەلىپ ءتۇسىپ يتەلى، قازىبەك رۋلارىن تونايدى. بازارقۇلدان شىققان ءمامي بەيسىنىڭ ۇلى قاناپيا بەيسى التايدىڭ باس ءبيى بولعاندىقتان، ەلدى قورعاۋ ءۇشىن التايدىڭ ءار جەرىندەگى ەل باسىلارىنا حات جازىپ پولك ۇيىمداستىرادى. سول كەزدە كوكتوعاي-شىڭگىلدىڭ ەلى 200 اتتى اسكەر دايىنداۋى كەرەك بولادى. بايانباي ۇكىرداي، دونەن زالىڭ، بوكەيحان زالىڭ مەرگەندىگىمەن اتى شىعىپ جۇرگەن جىگىتتەردەن جىلدام 50 اتتى اسكەر دايىنداپ، وعان اكىمدى باسشى قىلىپ سارىسۇمبەگە كومەككە اتتاندىرادى.

كوپ وتپەي قاناپيا بەيسى پولك باستىعى، اكىم ورىنباسار پولك باستىعى بولادى. بۋرىلتوعاي ەلىن توناپ، سارىسۇمبەگە كىرگەن قارا پولكوۆنيك اكىم باتىر قولباسشىلىق ەتكەن پولكتى كورىپ، قاناپيا بەيسى بەرگەن ازىق-تۇلىكتى الىپ كەرى قايتادى.

سول جىلى ماۋسىم ايىندا، بۋىرشىن اۋدانىندا زەنكوۆ باستاعان 200 كازاك-ورىس اسكەرى شەرۋشى، سەكەل، تايلاق، قاراتاي، جادىك، بوتاقارا رۋلارىنا توناۋشىلىق جۇرگىزەدى. جادىك ءبيى قارا وسپان قاناپيا بەيسىدەن كومەك سۇرايدى. اكىم باتىر كۇپىباي، كوكسەگەن، جەتىبۇت، سۇلتان، قاشاۋ باستاعان قۇل مولقىلار جىبەرگەن 50 اتتى اسكەردى باستاپ زەنكوۆقا قارسى اتتانادى. بۇل كەزدە زەنكوۆ جاساقتارى قابا اۋدانىنداعى جادىك، قازىبەك، ەسەنباي، شۇبارايعىر رۋلارىنا توناۋشىلىق جۇرگىزىپ جاتقان ەدى. اكىم باتىر زەنكوۆ توبىن جەڭىپ، ولاردى مۇزدىاسۋ ارقىلى بايان-ولگەي جەرىنە اسىرىپ جىبەرەدى. وسكەمەن قازاقتارى مۇزتاۋ دەيتىن، التاي قازاقتارى مۇزدىاسۋ دەيتىن، ورىستار بەلۋحا دەيتىن شىڭ سول.

قارا وسپان وعان ءوزىنىڭ نەمەرە قىزى «قاماردى كۇزدە قالىڭسىز قوساتىنىن» ايتىپ، وردەن كەلگەن 50 جاساق ەلىنە قايتىپ، مۇندا اكىم بىرنەشە سەرىگىمەن عانا قالادى. بۋىرشىن، قابا اۋدانىنىڭ باسشىلارى مەن بايلارى وعان تابانى جارىلعان جورعالارىن، ماڭدايى جارىلعان جۇيرىكتەرىن تارتۋ ەتەدى.

قارا وسپان ايگىلى كۇيشى بەيسەنبى ءبيدىڭ ۇلى ەدى. قول باستاپ سوعىسا الماعانى بولماسا، تارپاڭ مىنەزىمەن، تاباندىلىعىمەن اتى شىققان ادام. سول كەزدە قارا وسپان اۋىلىندا جاتىپ، اكىم باتىر كۇي شىعارىپ، سول شىعارعان كۇيى «اكىم باتىردىڭ كۇيى» دەپ اتالادى.

التايعا كىرگەن قارا پولكوۆنيكتىڭ اسكەرلەرى شاۋەشەككە قايتاتىن كەزدە بۋىرشىن اۋدانىنىڭ جەرىندە توقتاپ، سول جەردەگى جادىك ءبيى ءومىرتايدىڭ اۋىلىن توناپ، ايەلدەرىنە تيسەدى. اكىم باتىر ون شاقتى دۇڭگەندى بايلاپ الىپ، قارا پولكوۆنيككە حابار جىبەرىپ ەسكەرتۋ جاسايدى. قارا پولكوۆنيك وعان 1 ماۋزەر تارتۋ ەتىپ، كەشىرىم سۇراپ جولىنا تۇسەدى. ءومىرتاي بي اكىمگە ءوزىنىڭ اتاقتى قاراسۇرى اتىن مىنگىزىپ، يىعىنا زەرلى شاپان جابادى. وسى اتتى كەيىن ايتۋعان مولقىدان شىققان اقىن، ءدىني كوسەم اقىت ءۇلىمجى ۇلىنا سىيعا تارتادى. اقىت وسى اتتى استىنان تاستاماي ءمىنىپ جۇرگەن.

ەل كۇزەۋگە تۇسكەن كەزدە قارا وسپان وعان نەمەرە قىزىن 9 تۇيە جاساۋىمەن ۇزاتىپ، قىزدىڭ شەشەسى قىزىن شىڭگىلگە اكەلىپ بەرەدى. ما دارۇڭ دەگەن 1929 -جىلى زۋقا باتىردى ولتىرگەن جەندەتتەردىڭ اتامانىنىڭ جاربولدى رۋىنان زاعيپا دەگەن جۇبايى بولعان ەكەن. قابا جەرىندەگى جاربولدى ەلىنە قايىنشىلاپ كەلگەن ما دارۇڭمەن اكىم باتىر ايقاسىپ، ونى تىزەمەن قولتىعىنان باسىپ تۇرىپ، باۋىزداپ ولتىرەدى.

التاي بەتىندەگى شاپقىنشى جاۋدى 500 اسكەرمەن قۋىپ شىعىپ، ەلدى توناۋدان قۇتقارعان.

1932 -جىلدىڭ جۇتىندا، شىڭگىلدەن 608 ءۇي موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعى بۇلعىن سۇمىنىنا بارىپ قىستايدى. بۇل قىستاۋ ۇكىمەتتىك كەلىسىم ارقىلى شەشىلگەن بولاتىن. الايدا، 1933 -جىلدىڭ ساۋىرىندە، ءوز جەرلەرىنە قايتپاقشى بولعان ەلدى موڭعوليا ۇكىمەتى ءبىر ۆزۆود اسكەرمەن كۇشتەپ، موڭعوليانىڭ ۋۆس ايماعىنىڭ ورتالىعى بولعان قىزىلقۇمعا قاراي كوشىرىپ اكەتپەك بولىپ كۇشپەن ايدايدى. بۇعان سوۆەت وداعىنان كەلگەن پولكوۆنيك كەنجەبەك قوشانوۆ (كەيدە سانجاروۆ) جاۋاپتى قىلادى. سول كەزدە وسى 4 مىڭنان استام قازاقتى قورعاۋعا بەكىنگەن رايىس، جىلقايدار، رامازان، ىبىرايقان، ىبىرالى بەسەۋى اقىل قوسىپ، شىڭگىلدەگى اكىم باتىر مەن كۇپىباي مەرگەنگە قوسار اتپەن نۇرقاسىم دەگەن جىگىتتى شاپتىرادى. اكىم باتىر مەن كۇپىباي مەرگەن 500 ادام توپتاپ، كەرگەنوبا مەن سارىبۇلاقتاعى موڭعوليانىڭ قاراۋىلىن تالقانداپ بولىپ، ۇلانداباداعى قاراۋىلمەن ايقاسقاندا جىلقايدارعا «سايكەسىپ كوشىڭدەر!» دەپ حابار جىبەرەدى.

ىبىرالى كەنجەبەكتى قوناققا شاقىرىپ، ەكى اسكەرىمەن قوناققا كەلگەن كەنجەبەكتى ىبىرايقاننىڭ توبى بايلاپ تاستاپ، جانىنداعى ەكى اسكەردى ءولتىرىپ قارۋىن الىپ، مەرگەندىگى بار جىلقايدار مەن رامازان ارتقا قاراۋىل بولىپ، رايىسقا كوشتى ۇلانداباعا قاراي باستاتىپ، كوشتىڭ سوڭىنان قۋعان موڭعول اسكەرلەرىن اتتاپ باستىرمايدى. اكىم باتىر مەن كۇپىباي مەرگەن باتىردارادا كوشتىڭ الدىنان شىعىپ كۇتىپ الادى. ءبىراق، 18 مىڭ بۇزاۋ، قوزى-لاق جاۋ قولىندا قالادى. سول كەزدەگى 24 جاسار جىلقايدار مەرگەن كەيىن وسپان باتىردىڭ ەڭ ماڭىزدى باتىرلارىنىڭ بىرىنە اينالادى.

1936 -جىلى (كەيدە 1937) بايتىك پوليتسياسى اكىم باتىر مەن ونىڭ سەرىگى جەتىبۇت باتىردى قوناققا شاقىرىپ، سول جولى قولعا ءتۇسىرىپ ۇرىمجىگە جىبەرەدى. ۇرىمجىگە جەتكىزىلگەن سوڭ باتىرلار اتىلادى.

اۆتورى: كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلى

ماقالا كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلىنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى