18-عاسىردىڭ سوڭىندا جانتەكەي رۋىنىڭ باس ءبيى كىم بولدى؟
جانتەكەيدىڭ ەكىنشى ۇلى ءسۇيىنبايدىڭ - سامىرات، سامەنبەت، قۇتتى، بوكەس، تولەكە دەگەن 5 ۇلى بولعان. بۇلار تۇگەل كوكشە كوزدى، سارى بولىپ تۋىلىپ «كوكشەكوز» نەمەسە «بەس ورىس» اتانعان.
بۇل بەسەۋىنەن تاراعان رۋلارعا كەلسەك، سامىراتتان سامىرات رۋى، سامەنبەتتەن اتانتاي، بارقى، بازارقۇل، شاقاباي، تۇكىباي، قىستاۋباي، تاتتىباي، ەسەنباي، سىرىمبەت، تاسبيكە، ەساعاسى، قازىبەك رۋلارى، قۇتتىدان ەلشىباي، تاڭىرىق رۋلارى، بوكەستەن ەلكەلدى، ەسداۋلەت رۋلارى، تولەكەدەن ەسىرگەپ، جارىلعاپ رۋلارى تارايدى. ياعني، جانتەكەي رۋلارىنىڭ باسىم كوبى ءسۇيىنباي بۇتاعىنان شىقتى. ءسۇيىنباي توبىنداعى رۋلاردىڭ «كوكشەكوز» دەپ اتالعانىن ەسىڭىزگە سالدىق.
دەرەك تانۋشى دۇيسەنالى ءابىلاشىم ۇلى ءشۇرشىت تىلىنەن وقىپ، مىناداي دەرەكتى ورتاعا سالادى. 1792 -جىلى 15-جەلتوقساندا حانقوجا سۇلتاننىڭ تارباعاتاي جامبىل مەكەمەسىنىڭ كەب امبىسىنا جازعان حاتىندا «جاستابان كەرەيدەن ءىس شىقسا ەسەنعۇلدان، ۋاق رۋىنان ءىس شىقسا مىڭجاساردان، كوكشەكوز كەرەيدەن ءىس شىقسا بەكتاستان حابار سۇراڭىز» دەپ ءار رۋدىڭ شىنايى يەلەرىن، باس بيلەرىن اتاپ وتەدى.
بۇل بەكتاس - بارقىنىڭ 12 ۇلىنىڭ ءبىرى، كەيىنگى بارقى رۋىنىڭ كىشىگىرىم تارماعىن قالىپتاستىرعان ءبي. بارقىلاردىڭ سول كەزدەگى ىقپالى 1836 -جىلى التايدىڭ ءۇشتاس جايلاۋىنداعى اباق كەرەيدىڭ ءتورت توبە ءبيىن سايلاۋىندا سول قالپى تۇردى. ءتورت توبە ءبيدىڭ ءبىرى بەكتاس بيدەن بەرى بيلىك ۇستاپ تۇرعان بارقى رۋىنان تاڭدالىپ، توپان ساتاي ۇلى سايلانعان بولاتىن.
توپان ولگەن سوڭ بيلىگى باپىعا قالدى. باپىنىڭ بيلىگى جاقىپقا قالدى. جاقىپتىڭ بيلىگى وسپانعا، وسپاننىڭ بيلىگى قوبداشانعا جەتىپ توقتادى.
كەرەي قولىن قىرعىزعا كىم باستاپ اپارادى؟
سامەنبەتتەن تاراعان قازىبەك رۋىن جەتى ۇل قالىپتاستىرعان. سول جەتى ۇلدىڭ ءبىرى تاۋاسار كوگەداي تورەگە گۇڭ اتاعىن الىپ بەرگەن اباق كەرەيدەگى بەس مىقتىنىڭ ءبىرى. تاۋاسار باتىردىڭ قىرعىزعا قارسى جورىقتا كەرەي توبىن باستاعانىنا ءبىر مىسال كەلتىرە الامىز.
1765 -جىلعى قازاق-قىرعىز سوعىسىندا قازاقتان قول باستاپ، جاۋىنا شاپقان سۇلتان، باتىر-بيلەردىڭ ەسىمدەرى حاتقا تۇسكەن. سوندا ابىلپەيىز سۇلتان، حانقوجا سۇلتان، شوڭاي، قابانباي باتىر، تاۋاسار باتىر، ورىنباي قاتارلى 6 كوسەم 2 مىڭعا جۋىق قول باستاپ، قىرعىزعا جورىق جاساعان. بۇل ءۇيسىن ورىنباي تىلەۋ ۇلى دەگەن ادامنىڭ بەرگەن دەرەگى بويىنشا ەستەلىككە الىنعان. ەندى قالماق نوربى دەگەن ادامنىڭ بەرگەن دەرەگى بويىنشا بۇل 6 جەتەكشىنىڭ قاتارىنا ەرنازار، قۇداينازار، داۋلەت، قامان، اقتانبەردى قاتارلى 6 ادام قوسىلىپ ايتىلادى. بۇندا تاعى قانجىعالى بوگەنباي باتىردىڭ جاساق جىبەرگەنى، يگىلىك باتىردىڭ ءىنىسى جاناي مەن سەمىزنايمان قانايدىڭ جاۋ قولىندا قازا تاپقانى، ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ جانايدىڭ سۇيەگىن قايتارىپ الاتىنى، اقتانبەردى مەن جاۋعاشتىنى قىرعىزعا ەلشى ەتىپ جىبەرگەنى، نۇرالى حاننىڭ ءىنىسى ەرالى سۇلتاننىڭ ءبىر تۇمەن اسكەرمەن تالاسقا كەلىپ، قىرعىزدىڭ ءبىر اۋىلىن شاۋىپ، ەكى اۋىلىن قورشاۋعا العانى قوسا قاتتالعان.
مولقىنىڭ ايتۋعانى توبە كورسەتەدى
ايتۋعان ماشان ۇلى - باتىر بولعان ادام. قازاقتاردىڭ التىن اڭىزى بولعان وسپان باتىر دا وسى ايتۋعاننىڭ تۇياعى. اكەسى ماشان باتىر كۇللى مولقىنىڭ ۇرانىنا اينالىپ وتىرسا، ونىڭ ۇلى ايتۋعاننىڭ تەگىن ادام بولمايتىنى بەلگىلى.
1770 -جىلى 16 -ناۋرىزدا، ابىلپەيىز سۇلتان شىعىس تۇركىستاندى باسقارىپ تۇرعان ىلە گەنەرال مەكەمەسىنە ءۇش باتىردى ەلشى ەتىپ جىبەرىپ قولىنا ءوز جازعان حاتىن ۇستاتقان. ءۇش باتىردىڭ اتى اتالادى: ايتۋعان باتىر، وتەباي باتىر، جامان باتىر، قوسشا (قوجا) باتىر. بۇل باتىرلار وسىنىڭ الدىندا عانا قىرعىزعا قىرعيداي ءتيىپ، ابىلپەيىزبەن بىرگە قول باستاپ بارعاندار.
ابىلمامبەت حان 1769 -جىلى جازعا قاراي قايتىس بولىپ، وسى جىلى قىرعىزعا قارسى ابىلپەيىز سۇلتان قول باستاپ بارىپ، سۇلتان ىلەگە بەرگەن حاتىندا وسى قاقتىعىس تۋرالى جەتكىزگەن. ولار ابىلمامبەت حاننىڭ قابىرىنە بارۋ ءۇشىن جولعا شىعىپ قازانعاپقا جەتكەندە، قىرعىزدار ەلدى شاۋىپ 31 ادامدى تۇتقىنداپ، 10 مىڭ جىلقىنى ايداپ اكەتكەن. ابىلپەيىز اكە باسىنا بارا الماي، تىزگىن ۇشىمەن كەرى قايتىپ، 1000 قول باستاپ توتەلەپ تارتىپ، 100-دەن استام قىرعىزدى تۇتقىنداپ، 3 مىڭنان استام جىلقى، 4 مىڭنان استام قوي، 100-دەن استام سيىر، 70-تەن استام تۇيەنى ايداپ اكەتكەن. قىرعىزعا ەلشى اتتاندىرىپ تۇتقىندار مەن مالدى ايىرباستاپ الۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتادى.
كوكبورى مۇباراك
