16 جاسقا دەيىن الەۋمەتتىك جەلىگە تىيىم: ونىڭ پايداسى مەن تاۋەكەلى قانداي

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (OECD) مالىمەتىنشە، 2023 -جىلدىڭ سوڭىندا مۇنداي باستامانى ءبىر عانا مەملەكەت كوتەرسە، 2026-جىلدىڭ ساۋىرىنە قاراي ولاردىڭ سانى 25 كە جەتكەن.

قازاقستان دا بۇل ۇردىستەن شەت قالعان جوق. ەلدە 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەلۋىنە شەكتەۋ ەنگىزۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل ماسەلە نەگە ءدال قازىر كوتەرىلدى؟ الەم ەلدەرى قانداي جولدى تاڭدادى؟ مۇنداي شەكتەۋلەر بالالاردى شىنىمەن قورعاي الا ما؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.

بۇگىندە بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە وتكىزەتىن ۋاقىتى عانا ەمەس، ينتەرنەتتەگى قاۋىپتەردىڭ دە ارتۋى كوپتەگەن ەلدى جاڭا شارالار قابىلداۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. ماسەلەن، ە ى د ۇ- ءنىڭ 2025 -جىلعى «بالالاردىڭ سيفرلىق داۋىردەگى ءومىرى» بايانداماسىنا سايكەس، 2017-2022-جىلدار ارالىعىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردە كيبەربۋللينگكە ۇشىراعان بالالاردىڭ ۇلەسى ورتا ەسەپپەن %25 دان استام وسكەن. ال ءاربىر التىنشى بالا ينتەرنەتتە قورلاۋعا نەمەسە كەمسىتۋگە تاپ بولعانىن ايتقان. كورىپ وتىرعانىمىزداي، بۇعان دەيىن نەگىزگى ماسەلە كيبەربۋللينگ پەن زياندى كونتەنت بولسا، بۇگىندە وعان ونلاين-گرۋمينگ، ينتيم ماتەريال ارقىلى بوپسالاۋ، سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن جاسالاتىن ديپفەيكتەر قوسىلىپ وتىر. ماسەلەن، UNICEF، ECPAT جانە INTERPOL جۇرگىزگەن زەرتتەۋ 11 ەلدەگى كەمىندە 1,2 ميلليون بالانىڭ سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە AI ارقىلى جاسالعان سەكسۋالدىق سيپاتتاعى جالعان بەينەلەردىڭ قۇربانى بولعانىن نەمەسە وسىنداي قاۋىپكە تاپ بولعانىن كورسەتكەن.

بۇل ماسەلە قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى. ماسەلەن، UNICEF پەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى 2023-جىلى جۇرگىزگەن Kazakhstan Kids Online زەرتتەۋىنە سايكەس، ەلدەگى بالالاردىڭ% 15,3- ى ينتەرنەتتە كۇن سايىن جاعىمسىز نەمەسە زياندى كونتەنتكە تاپ بولاتىنى بەلگىلى بولعان. ال ءاربىر بەسىنشى بالا (21%) كيبەربۋللينگكە ۇشىراعانىن ايتقان. سونىمەن قاتار بالالاردىڭ 10%- ى بۇرىن كەزدەسپەگەن ادامداردى دوستار قاتارىنا قوسسا، 11%- ى بەيتانىس ادامدارعا فوتو نەمەسە ۆيدەو جىبەرگەن. بۇل ءۇش جىل بۇرىنعى دەرەك ەكەنىن ەسكەرسەك، ءقازىر جاعداي بۇدان دا كۇردەلى بولۋى مۇمكىن.

الەم الەۋمەتتىك جەلىنى قالاي رەتتەپ جاتىر

UNICEF مالىمەتىنشە، بۇگىندە تسيفرلىق قاۋىپتەردىڭ سيپاتى وزگەرىپ، جاعداي بارعان سايىن ۋشىعىپ بارادى. سوندىقتان كوپتەگەن ەل الەۋمەتتىك جەلىلەردى رەتتەۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ىزدەپ جاتىر. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ قاتاڭ شەشىمدەردىڭ ءبىرىن اۋستراليا قابىلدادى. ەلدە 2025 -جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ 16 جاسقا تولماعان بالالارعا TikTok, Instagram, Facebook, YouTube جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋعا تىيىم سالىندى. زاڭ تالابىن ورىنداماعان پلاتفورمالارعا 49,5 ميلليون اۋستراليا دوللارىنا دەيىن ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن. جاستى تەكسەرۋ مىندەتى بالالارعا ەمەس، ءاج كومپانيالارىنىڭ وزىنە جۇكتەلگەن.

الايدا العاشقى زەرتتەۋلەر زاڭدى ورىنداۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنشە، كوپتەگەن پلاتفورما پايدالانۋشىلاردىڭ جاسىن ناقتى تەكسەرمەيدى. سوندىقتان بالالاردىڭ باسىم بولىگى ءا ج بۇرىنعىداي پايدالانىپ كەلەدى.

ەۋروپادا ازىرگە الەۋمەتتىك جەلىگە قاتىستى ءبىرىڭعاي جاس شەكتەۋى جوق. دەگەنمەن كوپتەگەن مەملەكەت ۇلتتىق زاڭناماسىن قاتاڭداتىپ جاتىر. نورۆەگيا، پولشا جانە اۋستريا 14-16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋدى شەكتەيتىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ جاتىر. پورتۋگاليا، گەرمانيا، فرانسيا جانە يتاليادا جاسوسپىرىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋىنا اتا-اناسىنىڭ كەلىسىمى تالاپ ەتىلەدى نەمەسە وسىنداي تالاپتى ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ جاتىر.

ازيادا دا وسىعان ۇقساس ءۇردىس بايقالادى. يندونەزيا بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنتتارىنا كەزەڭ- كەزەڭىمەن شەكتەۋ ەنگىزىپ جاتىر. مالايزيا 2026 -جىلدان باستاپ 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋعا تىيىم سالاتىنىن جاريالاسا، ءباا الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋدىڭ ەڭ تومەنگى جاسىن 15 جاس دەپ بەلگىلەدى.

قازاقستان دا بۇل ۇردىستەن تىس قالعان جوق. Kazinform اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا ب ا ق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى انار مۇقاتايەۆا «ق ر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونلاين- پلاتفورمالار جانە ماسس- مەديا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، قۇجات قازىر ۇكىمەتتىڭ قاراۋىندا.

- قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق تاجىريبە زەردەلەنىپ، مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا تالاپتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تەحنيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق تەتىكتەرى پىسىقتالىپ جاتىر،-دەدى ول.

انار مۇقاتايەۆانىڭ مالىمەتىنشە، زاڭ جوباسىندا 16 جاسقا دەيىنگى پايدالانۋشىلاردىڭ ونلاين-پلاتفورمالاردا تىركەلۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن جاڭا باپ ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. وعان سايكەس، جەدەل حابار الماسۋ سەرۆيستەرىن قوسپاعاندا، 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ونلاين-پلاتفورمالاردا تىركەۋگە تىيىم سالۋ كوزدەلگەن.

مينيسترلىكتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بۇل شارا بالالاردى جاسىنا سايكەس كەلمەيتىن كونتەنتتەن، كيبەربۋللينگتەن جانە الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدىلىك قاۋپىنەن قورعاۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل زاڭ جوباسى ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا سيفرلىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىكتى شەكتەمەيدى.

الەۋمەتتىك جەلىنى شەكتەۋ ماسەلەنى شەشە مە

الايدا مۇنداي شەكتەۋ بالالاردى شىنىمەن قورعاي الا ما؟ بۇل تۋرالى بالالارمەن 20 -جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان پسيحولوگ عايني ىقىلاستان سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل بالالاردىڭ ۇيقىسى مەن ەموتسيونالدىق جاعدايىنا وڭ اسەر ەتىپ، الەۋمەتتىك جەلىدەن تىس بەلسەندىلىككە كوبىرەك ۋاقىت بولۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا پسيحولوگ گادجەتتى باقىلاۋسىز پايدالانۋدىڭ سالدارى تاجىريبەدە ءقازىردىڭ وزىندە بايقالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

- الەۋمەتتىك جەلىدە ۇزاق ۋاقىت وتىرۋ بالانىڭ مازاسىزدىعى مەن دەپرەسسياسىنىڭ كۇشەيۋىنە، ءوزىن وزگەلەرمەن سالىستىرۋىنا، ءوزىن-ءوزى باعالاۋىنىڭ تومەندەۋىنە جانە ۇيقىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اسەر ەتەدى. سونىڭ سالدارىنان وقۋ ۇلگەرىمى تومەندەپ، زەيىنى شاشىرايدى. ماسەلەن، جاقىندا بىزگە 10 جاستاعى بالا كەلدى. وقۋ ۇلگەرىمى وتە تومەن، قاراپايىم وقۋ، جازۋ، قوسۋ، ازايتۋ سياقتى داعدىلاردى مەڭگەرمەگەن. تەكسەرۋ بارىسىندا دەنساۋلىعىندا دا، مي دامۋىندا دا ورگانيكالىق بۇزىلىس انىقتالعان جوق. كەيىن بەلگىلى بولعانداي، بالا كىشكەنتاي كەزىنەن گادجەتپەن وسكەن، اتا- اناسى جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەگەن. ارنايى پسيحياتريالىق تەكسەرۋدەن كەيىن وعان دياگنوز قويىلدى. بۇل گادجەتتى باقىلاۋسىز پايدالانۋدىڭ ساۋ بالانىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر،- دەدى پيسحولوگ.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، بۇدان دا كۇردەلى جاعدايلار تاجىريبەدە ءجيى كەزدەسەدى. گادجەتتى باقىلاۋسىز پايدالانۋدىڭ سالدارى تەك وقۋىنا، مىنەز-قۇلقىنا عانا ەمەس، بالالاردىڭ پسيحيكالىق جاعدايىنا دا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر.

- ماسەلەن، 14-15 جاستاعى ءجاسوسپىرىم كەلدى، ول الەۋمەتتىك جەلىنى ەشقانداي شەكتەۋسىز پايدالانۋدىڭ سالدارىنان وتە اگرەسسيۆتى بولىپ كەتكەن. اتا-اناسىنا قول كوتەرىپ، ۇيدەگى زاتتاردى سىندىرعان، ەشقانداي ەسكەرتۋ قابىلدامايتىن جاعدايعا جەتكەن. مۇنداي كەزدە پسيحولوگتىڭ كومەگى عانا جەتكىلىكسىز. كەي جاعدايدا پسيحياتردىڭ ارالاسۋى مەن ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي جاعدايلار كەزدەسىپ تۇرادى،-دەيدى عايني ىقىلاس.

نەلىكتەن ءدال 16 جاس دەگەن شەك قويىلىپ وتىر

سوندىقتان دا پسيحولوگ مامان الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋعا جاس شەكتەۋىن ەنگىزۋ دۇرىس شەشىم دەپ سانايدى.

- مۇنداي شەكتەۋ ەنگىزىلسە، ولار ءا ج- دەن تىس ورتادا كوبىرەك قارىم-قاتىناس جاساپ، سپورتقا، شىعارماشىلىققا ۋاقىت بولەدى. ءسويتىپ، بالانىڭ ۇيقى رەجيمى جاقسارىپ، ەموتسيالىق تۇراقتىلىعى ارتادى. الايدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە الەۋمەتتىك جەلىنى شەكتەۋمەن عانا ماسەلە شەشىلمەيدى. ەگەر اتا-انانىڭ ءوزى تاڭنان كەشكە دەيىن تەلەفوننان شىقپاسا، مۇنداي تىيىمنىڭ اسەرى از بولادى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن ەرەسەكتەر ۇلگى كورسەتىپ، بالامەن كوبىرەك ۋاقىت وتكىزىپ، سيفرلىق ساۋاتتىلىق پەن ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ۇيرەتۋى كەرەك،-دەدى عايني ىقىلاس.

سونداي-اق ول 16 جاس شەگى دە كەزدەيسوق تاڭدالماعانىن دا ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

- ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باقىلاۋعا، جاۋاپكەرشىلىك الۋعا جانە ەموتسياسىن باسقارۋعا جاۋاپ بەرەتىن مي بولىكتەرى شامامەن 15-16 جاستان باستاپ قارقىندى دامىپ، تولىق قالىپتاسۋى 25 جاسقا دەيىن جالعاسادى. سوندىقتان وسى كەزەڭگە دەيىن بالالاردى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ىقتيمال زيانىنان قورعاۋعا ۇمتىلۋدىڭ عىلىمي نەگىزى بار، - دەپ تۇيىندەدى عايني ىقىلاس.

ءا ج پايدالانۋشىلارىنىڭ جاسىن تەكسەرۋ مۇمكىن بە

ەندىگى ەڭ ۇلكەن سۇراق - بالانىڭ جاسىن قالاي انىقتايدى؟ زاڭ جوبالارىنىڭ ەڭ كۇردەلى تۇسى دا-وسى.

ەگەر قازاقستاندا 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋعا شەكتەۋ ەنگىزىلسە، پلاتفورما قولدانۋشىنىڭ ناقتى جاسىن قالاي انىقتايدى؟ Alliance QazTech اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ تەڭ ءتوراعاسى ەۆگەني پيتوليننىڭ ايتۋىنشا، پايدالانۋشىنىڭ جاسىن تەحنيكالىق تۇرعىدان انىقتاۋعا بولادى. الايدا ازىرگە ءمىنسىز ءتاسىل جوق.

- جاستى تەكسەرۋگە بولادى. ءبىراق بارلىق ءادىستىڭ ءوز كەمشىلىگى بار. قازىر الەمدە بىرنەشە ءتاسىل قولدانىلىپ ءجۇر. ماسەلەن، Meta قولدانۋشىنىڭ كورسەتكەن تۋعان كۇنىنە عانا ەمەس، جەلىدەگى ارەكەتىنە دە نازار اۋدارادى. ول ادامنىڭ نە جاريالايتىنىن، جازعان پىكىرلەرىن، مەكتەپ نەمەسە تۋعان كۇنى تۋرالى جازبالارى بار- جوعىن تالدايدى. سونىمەن قاتار ادامنىڭ جاس شاماسىن انىقتاۋ ءۇشىن بەت- الپەتىنىڭ جالپى بەلگىلەرىن سارالايدى. بۇل جەردە ناقتى ادامدى تانۋ ەمەس، تەك جاس ەرەكشەلىگىن باعالاۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇدان بولەك، قۇجات نەمەسە سەلفي ارقىلى جاستى راستاۋ ءتاسىلى بار. سونداي-اق تاعى ءبىر شەشىم - «جاس توكەنى» (Age tokens) . بۇل - پايدالانۋشىنىڭ بەلگىلى ءبىر جاسقا تولعانىن راستايتىن سيفرلىق كۋالىك. ول ارقىلى ادام اتى-ءجونىن نەمەسە ناقتى تۋعان كۇنىن كورسەتپەي-اق، جاسىن دالەلدەي الادى،-دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا جاستى eGov ارقىلى تەكسەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر.

- بۇل - ەڭ قولايلى تاسىلدەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى eGov كوپشىلىكتىڭ تەلەفونىندا بار. ەگەر الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋدى مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىمەن بايلانىستىرۋ مۇمكىن بولسا، قوسىمشا جەكە مالىمەت جيناماي-اق جاستى راستاۋعا بولادى. ءبىراق مۇنىڭ ناقتى قالاي ىسكە اساتىنى ازىرگە انىقتالعان جوق،-دەيدى ەۆگەني پيتولين.

مۇنداي شەكتەۋدى اينالىپ وتۋگە بولا ما

ساراپشىنىڭ سوزىنشە، الەمدىك تاجىريبە جاستى تەكسەرۋدىڭ ءجۇز پايىز سەنىمدى جۇيەسى ءالى جوق ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

- ەڭ وڭاي جولى - تۋعان كۇنىن جالعان كورسەتۋ. سونداي-اق بالالار VPN قولدانىپ، تەكسەرۋى ءالسىز ەلدىڭ ايماعىن تاڭدايدى، اتا-اناسىنىڭ اككاۋنتىن نەمەسە باسقا ادامنىڭ قۇجاتتارىن پايدالانادى. ءتىپتى ۇلى بريتانيادا جاساندى ينتەللەكتىنى الداۋ ءۇشىن جالعان مۇرت جاپسىرعان جاسوسپىرىمدەر دە بولعان. زەرتتەۋلەرگە سايكەس، ۇلى بريتانياداعى بالالاردىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى جاس شەكتەۋلەرىن اينالىپ ءوتۋدى مەڭگەرگەن. قازاقستاندا دا جاعداي ۇقساس. قازىر جاستى تەكسەرۋ مەحانيزمى ءىس جۇزىندە جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان بەس جاسار بالا دا الەۋمەتتىك جەلىدە اككاۋنت اشا الادى،- دەيدى ول.

قازاقستان قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن

ەۆگەني پيتوليننىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي تالاپ ەنگىزىلسە، ەڭ الدىمەن ءۇش ماسەلەنى شەشۋگە تۋرا كەلەدى. ولار - جاستى تەكسەرۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن تاڭداۋ، قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتە وتىرىپ، پايدالانۋشىعا قولايسىزدىق تۋعىزباۋ جانە جۇيەنى eGov پلاتفورماسىمەن بىرىكتىرۋ.

- ەگەر بارلىق ادامنان ءتولقۇجات سۇرايتىن بولسا، بۇل كوپشىلىككە قولايسىز بولادى. ال تەكسەرۋ تىم جەڭىل بولسا، ودان ناتيجە شىقپايدى. بۇعان قوسا، eGov-پەن بىرىكتىرۋ كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىگە پايدالانۋشىنىڭ تەك جاسى تۋرالى مالىمەت بەرىلۋى كەرەك، ال باسقا جەكە دەرەكتەرى جاريا بولماۋى ءتيىس. سونداي-اق جۇيەنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتىپ، ونى DDoS- شابۋىلداردان قورعاۋ قاجەت، - دەيدى سپيكەر.

بالالاردىڭ جەكە دەرەكتەرى قالاي قورعالۋى كەرەك

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، جاستى تەكسەرۋ جەكە دەرەكتەردى وڭدەۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ەڭ باستى تالاپ - بالالاردىڭ جەكە مالىمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.

- قازىر كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن جاستى تەكسەرۋ جۇيەلەرىنىڭ ءوزى جەكە دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي تالاپتاردى ەنگىزگەندە تەكسەرۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى - پايدالانۋشى تۋرالى مۇمكىندىگىنشە از مالىمەت جينالۋى كەرەك. دەرەكتەر پايدالانۋشىنىڭ قۇرىلعىسىنىڭ وزىندە وڭدەلگەنى دۇرىس. ولار قاجەت بولعاننان ارتىق ساقتالماۋى جانە باسقا ماقساتتارعا، مىسالى جارناما ءۇشىن پايدالانىلماۋى ءتيىس. سونداي-اق جۇيە اقپاراتتىڭ سىرتقا شىعىپ كەتۋىنەن بارىنشا قورعالۋى قاجەت، - دەپ تۇيىندەدى ەۆگەني پيتولين.

قورىتىندىلاي كەلە، بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋىن رەتتەۋ - تەك جاس شەكتەۋىن ەنگىزۋمەن شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. ەڭ ءتيىمدى ناتيجە زاڭنامالىق تالاپتار، پلاتفورمالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، اتا- انانىڭ باقىلاۋى جانە بالالاردىڭ سيفرلىق ساۋاتتىلىعىن قاتار كۇشەيتكەندە عانا مۇمكىن ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز.

ايتا كەتەيىك، ۇلى بريتانيا ۇكىمەتى 16-17 جاستاعى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋعا قاتىستى ەرىكتى تۇنگى شەكتەۋلەر ەنگىزەتىنىن مالىمدەدى.

نازەركە سۇيىندىك