مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى - ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى: قازاقستاندا گلياتسيولوگتەر نەگە دايارلانبايدى
استانا. KAZINFORM - ەلىمىزدەگى 2400 گە جۋىق مۇزدىق كليمات وزگەرىسىنىڭ قىسىمىنا ۇشىراپ جاتىر. ولاردى كىم جانە قالاي باقىلايدى؟
ەلدە گلياتسيولوگيا عىلىمى مەن مامان دايارلاۋ ءىسى قاي دەڭگەيدە؟ Kazinform ءتىلشىسى سارالاپ كوردى.
مۇزدىق مونيتورينگى
مۇزدىقتاردىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ تۇراقتى عىلىمي باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستاندا بۇل جۇمىستى ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعى ۇيلەستىرەدى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن يۋنەسكو اراسىنداعى كەلىسىم نەگىزىندە قۇرىلعان مەكەمە - الەمدەگى مۇزدىقتاردى زەرتتەۋگە ماماندانعان جالعىز يۋنەس ك و-نىڭ 2-ساناتتاعى عىلىمي ورتالىعى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ونىڭ مارتەبەسى تاعى سەگىز جىلعا ۇزارىپ، عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ كولەمى 115 ميلليون تەڭگەگە ۇلعايتىلدى.
ورتالىق ديرەكتورى تاكير بالىقبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا جالپى اۋدانى 2 مىڭ شارشى شاقىرىمنان اساتىن 2400 گە جۋىق مۇزدىق بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى ىلە الاتاۋى، جەتىسۋ الاتاۋى، كۇنگەي الاتاۋ مەن التاي جوتالارىندا شوعىرلانعان.
- مۇزدىقتاردىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ ءۇش بيىك تاۋلى ستانتسيادا جۇرگىزىلەدى. ولار - تۇيىقسۋ مۇزدىعى، ۇلكەن الماتى كولى ماڭىنداعى ستانتسيا جانە جوسالى-كەزەڭ ستانتسياسى. مۇندا جىل بويى گيدرومەتەورولوگيالىق پارامەترلەر، مۇزدىقتاردىڭ ماسسالىق بالانسى، قار جامىلعىسى، مۇزدىق كولدەرىنىڭ جاي-كۇيى، كوپجىلدىق توڭ مەن ءقاۋىپتى تابيعي پروتسەستەر باقىلانادى،- دەيدى تاكير بالىقبايەۆ.
جەرۇستى باقىلاۋلارى عارىشتىق مونيتورينگپەن تولىقتىرىلادى. سونىڭ ارقاسىندا سىرداريا مەن ءامۋداريا الاپتارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ سوڭعى 60 جىلدان استام ۋاقىتتاعى وزگەرىستەرى زەرتتەلىپ كەلەدى. جينالعان دەرەكتەر قازاقستاننىڭ سالالىق مەكەمەلەرىنە عانا ەمەس، دۇنيەجۇزىلىك مۇزدىقتار مونيتورينگى قىزمەتىنە (WGMS) جولدانىپ، كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ (IPCC) باياندامالارىندا پايدالانىلادى.
ورتالىق حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى دا بەلسەندى دامىتىپ وتىر. قازىر ول توعىز ەلدىڭ 21 عىلىمي ۇيىمىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار «قازسەلدەنقورعاۋ» مەكەمەسىمەن بىرگە تيان-شانداعى 50 دەن استام مورەنالىق كولگە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، سەل قاۋپىن باعالاپ كەلەدى.
سونداي-اق ورتالىق قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «سۋ مۇنارالارى سەرىكتەستىگى» جوباسىن ۇيلەستىرەدى. جوبا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مۇزدىقتاردى بىرلەسىپ زەرتتەۋىنە، عىلىمي دەرەك الماسۋىنا جانە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
2050-جىلعا قاراي قانداي مۇزدىقتار جويىلۋى مۇمكىن؟
عالىمداردىڭ كوپجىلدىق باقىلاۋى ەلىمىزدەگى مۇزدىقتاردىڭ تۇراقتى تۇردە كىشىرەيىپ جاتقانىن كورسەتەدى. سوڭعى 50-60 جىلدا ولاردىڭ جالپى اۋدانى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 0,73-0,75 پايىزعا، ال مۇز كولەمى شامامەن 1 پايىزعا ازايعان. مامانداردىڭ باعالاۋىنشا، بۇل - الەمدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
ماماندار ءۇردىستى، ەڭ الدىمەن كليماتتىڭ جىلىنۋىمەن بايلانىستىرادى. رەسپۋبليكاداعى بيىك تاۋلى وڭىرلەردە ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرا ءار ونجىلدىق سايىن 0,3-0,4 گرادۋسقا ءوسىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە 1961-2025 -جىلدار ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش شامامەن ءبىر گرادۋسقا جوعارىلاعان.
تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋ ماۋسىمىن ۇزارتىپ قانا قويماي، ولاردىڭ قورەكتەنۋ ايماعىن دا تارىلتادى. بۇرىن قار تۇرىندە تۇسەتىن جاۋىن-شاشىننىڭ ەداۋىر بولىگى جاڭبىرعا اينالىپ، مۇزدىقتاردىڭ تابيعي تۇردە تولىقتىرىلۋىن السىرەتىپ وتىر.
دەگەنمەن كليمات وزگەرىسى بارلىق مۇزدىققا بىردەي اسەر ەتىپ جاتقان جوق. اۋدانى 0,1 شارشى شاقىرىمنان از شاعىن مۇزدىقتاردىڭ تاعدىرى كوبىنە جەرگىلىكتى تابيعي جاعدايلارعا تاۋەلدى بولسا، ءىرى مۇزدىقتاردىڭ وزگەرىسى نەگىزىنەن وڭىرلىك كليماتتىق ۇدەرىستەرمەن ايقىندالادى.
عالىمداردىڭ بولجامىنشا، قازىرگى ءۇردىس ساقتالسا، 2050-2070 -جىلدارى اۋدانى 0,5 شارشى شاقىرىمنان كىشى مۇزدىقتاردىڭ باسىم بولىگى جويىلۋى مۇمكىن. ءال ىرى مۇزدىقتار تولىق جوعالماسا دا، كولەمىنىڭ ەداۋىر بولىگىنەن ايىرىلىپ، بىرنەشە بولىككە ىدىرايدى.
«Peak water» قۇبىلىسىنىڭ قاتەرى
مۇزدىقتاردىڭ كەمۋى، ەڭ الدىمەن ەلدىڭ سۋ رەسۋرستارىنا اسەر ەتەدى. سەبەبى ەلىمىزدەگى كوپتەگەن وزەن باستاۋىن تاۋ مۇزدىقتارىنان الادى. سوندىقتان مۇز قورىنىڭ ازايۋى وزەندەردىڭ سۋ رەجيمىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سايات ءالىمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، وزەندەردىڭ گيدرولوگيالىق رەجيمىندەگى وزگەرىستەر مۇزدىقتاردىڭ كەمۋىمەن عانا ەمەس، جالپى كليماتتىڭ جىلىنۋىمەن دە بايلانىستى.
- قىسقى جانە كوكتەمگى تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى قاردىڭ ەرتەرەك ەرۋىنە اسەر ەتەدى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن وزەندە كوكتەمگى سۋ تاسقىنى ورتا ەسەپپەن 7- 10 كۇن بۇرىن باستالادى،- دەيدى ول.
قازىرگى كەزەڭدە مۇزدىقتاردىڭ قارقىندى ەرۋى وزەندەردەگى سۋ كولەمىنىڭ ۋاقىتشا ارتۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. عىلىمدا بۇل قۇبىلىس «سۋ شىڭى» (peak water) دەپ اتالادى. الايدا بۇل ۋاقىتشا كەزەڭ عانا.
مۇز قورى ازايعان سايىن وزەندەردى قورەكتەندىرەتىن تابيعي رەسۋرس تا كەميدى. عالىمداردىڭ بولجامىنشا، قازىرگى جىلىنۋ قارقىنى ساقتالسا، قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى كوپتەگەن وزەن الابى XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي «سۋ شىڭى» كەزەڭىنەن وتەدى. وسىدان كەيىن، اسىرەسە جاز ايلارىندا، وزەندەردىڭ سۋلىلىعى بىرتىندەپ تومەندەي باستايدى.
بۇل ءۇردىستى ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنىڭ يزوتوپتىق زەرتتەۋلەرى راستايدى. عالىمدار ءۇش جىل ىشىندە وڭىردەگى التى وزەننەن الىنعان جەتى مىڭنان استام سۋ سىناماسىن تالداعان. ناتيجەسىندە كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ ەڭ جوعارى كەزەڭى بۇرىنعىداي شىلدە-تامىزدا ەمەس، ءساۋىر-مامىر ايلارىنا ىعىسىپ كەلە جاتقانى انىقتالعان.
تەحنولوگيا مۇزدىقتاردى ساقتاي الا ما؟
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىن باياۋلاتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى تەحنولوگيا سىناقتان ءوتىپ جاتىر. ماسەلەن، قىتايدا شاعىن مۇزدىقتاردى ارنايى گەوتەكستيلمەن جانە كۇن ساۋلەسىن شاعىلىستىراتىن ماتەريالدارمەن جابۋ تاجىريبەسى قولدانىلسا، ەۋروپا جاساندى قار ءوندىرۋ مەن بۇلت تەحنولوگيالارىن زەرتتەۋگە كىرىسكەن.
قازاقستاندا دا سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا پيلوتتىق جوبالار اياسىندا بۇلتتاردى سەبۋ تەحنولوگياسى قولدانىلىپ كەلەدى. الايدا ماماندار بۇل ادىستەردىڭ تيىمدىلىگى شەكتەۋلى ەكەنىن ايتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي تەحنولوگيالار شاعىن اۋماقتا عانا ناتيجە بەرەدى، ال كەڭ كولەمدە ەنگىزۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تىم قىمبات. ونىڭ ۇستىنە جاھاندىق كليماتتىڭ جىلىنۋى جالعاسقان جاعدايدا بۇل تاسىلدەر ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشە المايدى.
سوندىقتان عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى - پارنيكتىك گاز شىعارىندىسىن قىسقارتىپ، كليماتتىڭ وزگەرۋىن تەجەۋگە باعىتتالعان حالىقارالىق كۇش-جىگەردى كۇشەيتۋ.
گلياتسيولوگتەر نە ءۇشىن قاجەت؟
مۇزدىقتاردى زەرتتەيتىن نەگىزگى مامان - گلياتسيولوگ. الايدا ەلىمىزدە بۇل ماماندىق بويىنشا جەكە كادر دايارلانبايدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جايىق توقتاروۆتىڭ ايتۋىنشا، ج و و-لاردا مۇنداي دەربەس ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جوق. دەگەنمەن مۇزدىقتاردى زەرتتەۋگە قاجەتتى ءبىلىم گيدرولوگيا، گيدروگەولوگيا، كليماتولوگيا، سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ، گەوينفورماتيكا جانە ينجەنەرلىك گەولوگيا باعىتتارى اياسىندا بەرىلەدى.
- قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتىندە «گيدرولوگيا» جانە «گەولوگيا جانە گيدروگەولوگيا نەگىزدەرى» پاندەرى اياسىندا «گلياتسيولوگيا نەگىزدەرى» وقىتىلادى. ال قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق. ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەر سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ، كليماتتىق تاۋەكەلدەر، گەواقپاراتتىق جۇيەلەر، ينجەنەرلىك گەولوگيا جانە قاۋىپتى تابيعي پروتسەستەردى مونيتورينگتەۋ باعىتىندا دايارلانادى، - دەدى جايىق توقتاروۆ.
ەلىمىزدە تار بەيىندى گلياتسيولوگتەردى ەمەس، مۇزدىقتاردى پانارالىق تۇرعىدان زەرتتەي الاتىن مامانداردى دايارلايدى. ولار سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ، جەر استى سۋلارىنىڭ قالىپتاسۋىن زەرتتەۋ، وزەن اعىندارىن مودەلدەۋ جانە تاۋلى اۋماقتاردىڭ ينجەنەرلىك قاۋىپسىزدىگىن باعالاۋ باعىتتارىندا ەڭبەك ەتەدى.
سوعان قاراماستان، قازاقستاندا گلياتسيولوگيا عىلىمىنىڭ وزىندىك مەكتەبى قالىپتاسقان. ونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى - پروفەسسور يگور سيەۆەرسكي. ول الپىس جىلدان استام ۋاقىت مۇزدىقتار مەن قار كوشكىندەرىن زەرتتەپ، بىرنەشە عىلىم دوكتورى مەن كانديداتىن دايارلادى. بۇل - ەلىمىزدەگى گلياتسيولوگيا عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوسىلعان ماڭىزدى ۇلەس.
P. S. بۇگىندە مۇزدىقتاردى زەرتتەۋ ەكولوگيالىق ماسەلە اياسىنان الدەقاشان شىعىپ كەتتى. ول -ەلدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىنە، تابيعي قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق باعىت. سوندىقتان حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋمەن قاتار، گلياتسيولوگيا بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي مەكتەپتى دامىتىپ، وسى سالاعا ماماندانعان كادر دايارلاۋ ۋاقىت تالابىنا اينالىپ وتىر.
ءمولدىر سنادين
