يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ ەسىمدەرى نەلىكتەن بىرگە اتالادى؟

ولار تۋرالى ايتىلعاندا ەرلىك، ازاتتىق، ادىلدىك جانە ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس قاتار ەسكە تۇسەدى. ءبىراق نەلىكتەن بۇل ەكى تۇلعانىڭ ەسىمى ۇنەمى بىرگە اتالادى؟

ورتاق ماقسات بىرىكتىرگەن سەرىكتەر

يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن. ەكەۋىن بىرىكتىرگەن ەڭ باستى نارسە - حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ بولدى.

1836-1838-جىلدارى ولار بوكەي ورداسىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە بىرگە جەتەكشىلىك ەتتى. كوتەرىلىستىڭ باستى ماقساتى -قاراپايىم حالىقتىڭ جەرىن قورعاۋ، ادىلەتسىز سالىقتارعا قارسى شىعۋ جانە بيلىكتەگى وزبىرلىقتى توقتاتۋ ەدى. سوندىقتان تاريحشىلار ولاردى كوتەرىلىستىڭ ەكى جەتەكشىسى رەتىندە قاتار اتايدى.

كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى بىرنەشەۋ بولدى. ول حالىقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىنىڭ تارىلۋى، اۋىر الىم-سالىقتىڭ كوبەيۋى، قاراپايىم ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى جانە جاڭگىر حان بيلىگىنە جانە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا نارازىلىق. بۇل كوتەرىلىس قازاق حالقىنىڭ ەركىندىككە ۇمتىلعان ماڭىزدى قوزعالىستارىنىڭ ءبىرى سانالادى.

يساتاي - قولباسشى، ماحامبەت - رۋح بەرۋشى

يساتاي تايمان ۇلى - اسكەري ستراتەگ، ەل ىشىندە بەدەلى زور، توقتامى بار سابىرلى دا ساباز قولباسشى ەدى. ال ماحامبەت وتەمىس ۇلى - سول كەزدىڭ وزىندە ءتىل شەبەرى، ساياسي وقيعالاردىڭ بارىسىن تەرەڭ تۇسىنگەن، قايسار دا ىستىق قاندى ازاتتىق يدەولوگى بولاتىن. يساتاي - سابىرلى اقىلدىڭ، ال ماحامبەت - لاۋلاعان جىگەردىڭ يەسى ەدى. بۇل ەكى مىنەز ءبىر- ءبىرىن تولىقتىرىپ، قازاق تاريحىنداعى ەڭ قۋاتتى ءارى ۇيىمشىل ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ ءبىرىن تۋدىردى.

يساتاي تايمان ۇلى حالىق اراسىندا بەدەلى زور باتىر ءارى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە تانىلدى. ول ساربازداردى جيناپ، شايقاستاردى باسقاردى، اسكەري تاكتيكانى ۇيلەستىردى. ال ماحامبەت وتەمىس ۇلى تەك باتىر عانا ەمەس، اقىن، كۇيشى ءارى شەشەن بولدى. ونىڭ جالىندى جىرلارى حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسۋگە جىگەر بەردى. سوندىقتان تاريحشىلار يساتايدى - قوزعالىستىڭ اسكەري جەتەكشىسى، ال ماحامبەتتى - رۋحاني كوسەمى دەپ باعالايدى.

يساتاي مەن ماحامبەت فەنومەنى - ءىس پەن ءسوزدىڭ، قارۋ مەن ونەردىڭ مايدانداعى وداعى. ماحامبەتتىڭ ولەڭدەرى جاي عانا پوەزيا ەمەس، اسكەردىڭ اۋەندى ۇرانى، حالىقتىڭ اشىنعان ءۇنى بولدى.

ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ شىعارمالارى قازاق ادەبيەتىندەگى ازاتتىق رۋحىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ونىڭ «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي»، «مەن، مەن ەدىم، مەن ەدىم»، «سوعىس»، «مۇنار كۇن» سياقتى شىعارمالارىندا ەل قورعاۋ، ەرلىك، نامىس جانە ازاتتىق يدەيالارى كەڭىنەن جىرلانعان. بۇل ولەڭدەر بۇگىنگە دەيىن مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتىلادى.

1838-جىلى اقبۇلاق شايقاسىندا يساتاي تايمان ۇلى قازا تاپتى. ونىڭ ءولىمى كوتەرىلىسشىلەر ءۇشىن اۋىر سوققى بولدى. سوعان قاراماستان ماحامبەت كۇرەستى توقتاتپاي، حالىقتى جىگەرلەندىرۋدى جالعاستىردى. كەيىن ول دا قۋعىنعا ۇشىراپ، 1846-جىلى قازا تاپتى. وسىلايشا ەكى تۇلعانىڭ تاعدىرى دا ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسپەن اياقتالدى.

نەلىكتەن ولاردىڭ ەسىمى بىرگە ايتىلادى؟

يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ ەسىمى بىرنەشە سەبەپكە بايلانىستى قاتار اتالادى.

بىرىنشىدەن، ولار ءبىر كوتەرىلىستى بىرگە باسقاردى.

ەكىنشىدەن، ماقساتتارى ورتاق بولدى - حالىقتىڭ ەركىندىگى مەن ادىلدىگى ءۇشىن كۇرەستى.

ۇشىنشىدەن، ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىردى: يساتاي - باتىر قولباسشى بولسا، ماحامبەت - حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرگەن اقىن ءارى ساردار بولدى.

تورتىنشىدەن، ولاردىڭ ەرلىگى قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

تاريحتاعى مۇراسى

بۇگىندە قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالالارىندا يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ اتىمەن اتالعان كوشەلەر، مەكتەپتەر، ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىساندار بار. ولاردىڭ ءومىرى مەن كۇرەسى تۋرالى كىتاپتار جازىلىپ، فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. بۇل قوس تۇلعانىڭ مۇراسى - تاۋەلسىزدىك، ادىلدىك جانە ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى.

يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ەسىمى بىرگە اتالۋى كەزدەيسوق ەمەس. ولار ءبىر داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ، ءبىر ماقسات ءۇشىن كۇرەستى. ءبىرى قولىنا قارۋ الىپ ەلدى باستاسا، ەكىنشىسى سوزىمەن رۋح بەرىپ، حالىقتى جىگەرلەندىردى. سوندىقتان قازاق تاريحىندا يساتاي مەن ماحامبەت - اجىراماس قوس تۇلعا، ەل ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەستىڭ ماڭگىلىك سيمۆولى بولىپ قالا بەرەدى.

ءبىز بۇعان دەيىن ەسىم حاننىڭ ءبىر شەشىمى قازاق حاندىعىنىڭ تاعدىرىن قالاي وزگەرتكەنى تۋرالى جازعان ەدىك.

ايان قايىربايەۆ

el.kz