ەگىس ناۋقانى - 2026: اپتاپ ىستىق پەن قۋاڭشىلىق استىققا قالاي اسەر ەتەدى

ەگىننىڭ تاعدىرى اۋا رايىنا تاۋەلدى مە؟

ءبىر جىل بۇرىن قازاقستان رەكوردتىق استىق ءونىمىن جينادى. 2025 -جىلى 27,1 ميلليون توننا استىق باستىرىلىپ، ونىڭ 20,3 ميلليون تونناسى بيداي بولدى. ال بيىلعى ماۋسىم اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. ماۋسىمدا ەلىمىزدىڭ باسىم بولىگىندە تەمپەراتۋرا كليماتتىق نورمادان 1- 5 گرادۋسقا جوعارىلاپ، كۇندىز +30…+38 گرادۋسقا، وڭتۇستىكتىڭ كەي جەرلەرىندە +43 گرادۋسقا دەيىن جەتتى. شىلدەدە دە اپتاپ ساقتالىپ، تەمپەراتۋرالىق رەكورد جاڭاردى.

دەگەنمەن بۇل جاعداي ەلدىڭ بارلىق وڭىرىنە بىردەي اسەر ەتكەن جوق. وڭتۇستىك پەن ورتالىقتا ىستىق باسىم بولسا، باتىستا اتلانت سيكلوندارىنىڭ ىقپالىمەن اۋا رايى سالقىن ءارى جاۋىن-شاشىندى بولدى. كەي اۋدانداردا جاۋىن- شاشىن مولشەرى نورمادان 2-5 ەسە اسىپ ءتۇستى.

تامىزدا دا وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق ساقتالماق. سولتۇستىكتە نايزاعايلى جاڭبىر مەن تەمپەراتۋرانىڭ قۇبىلۋى كۇتىلسە، وڭتۇستىك پەن باتىستا ىستىق جالعاسادى. ماڭعىستاۋدا جەكەلەگەن كۇندەرى +39…+44 گرادۋس، اتىراۋدا +41 گرادۋس، جامبىل وبلىسىندا +42 گرادۋس بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار «قازگيدرومەت» باتىس قازاقستان، اقتوبە، اتىراۋ، جەتىسۋ، جامبىل، تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ جەكەلەگەن اۋداندارىندا اتموسفەرالىق قۇرعاقشىلىقتى بولجاپ وتىر.

دەمەك، بيىلعى ماۋسىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ەلدى تۇتاس قامتىعان قۋاڭشىلىق ەمەس، وڭىرلەردەگى اۋا رايىنىڭ اركەلكىلىگى. بۇل ەگىننىڭ جاعدايىن دا بىركەلكى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوعان قاراماستان، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءداندى جانە مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ باسىم بولىگىن قاناعاتتانارلىق كۇيدە دەپ باعالاپ وتىر.

مۇنداي سىناقتار بۇرىن دا بولعان

قازىرگى جاعداي بۇرىن- سوڭدى بولماعان قۇبىلىس ەمەس. سوڭعى جىلدارى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى ەگىن تۇسىمىنە بىرنەشە رەت اسەر ەتتى. 2012 -جىلى بيداي ونىمدىلىگى گەكتارىنا 7,9 سەنتنەرگە دەيىن ءتۇسىپ، ءبىر جىل بۇرىنعى 16,6 سەنتنەرمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەدەن استام ازايدى. 2021 -جىلعى انومالدى قۋاڭشىلىقتان كەيىن بيداي ءتۇسىمى 11,8 ميلليون توننانى قۇرادى. 

2023 -جىلى دا كورسەتكىشتەر تومەن بولدى. ءداندى داقىلداردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 9,7 س/گەكتار، بيدايدىكى 8,5- 8,6 س/گەكتار شاماسىندا قالىپتاستى. الايدا كەيىن جاعداي تۇبەگەيلى وزگەردى. 2024 -جىلى ەگىن كولەمى ايتارلىقتاي ءوسىپ، وتكەن جىلى قازاقستان رەكوردتىق 27,1 ميلليون توننا استىق جينادى. ونىڭ 20,3 ميلليون تونناسى - بيداي.

بۇل تاجىريبە كليماتتىق جاعدايدىڭ ءبىر ماۋسىمدا-اق ءونىم كولەمىن ايتارلىقتاي وزگەرتە الاتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان بيىلعى ناتيجەنى باعالاۋدا قازىرگى كورسەتكىشتەرمەن قاتار، وراقتىڭ ناقتى قارقىنى مەن الداعى اۋا رايى دا شەشۋشى مانگە يە.

وراقتىڭ ناتيجەسى قانداي؟

بيىلعى وراق ناۋقانى ادەتتەگىدەن ەرتە باستالدى. بۇعان ىستىقتىڭ اسەرىنەن ءداندى داقىلداردىڭ ەرتە ءپىسۋى سەبەپ بولدى. قازىر ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 16,4 سەنتنەردى قۇراپ، وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى 14,8 سەنتنەردەن جوعارى تۇر. جاۋاپتى ۆەدومتسۆو مۇنى اگروتەحنولوگيالاردىڭ ساقتالۋىمەن بايلانىستىرادى.

ەگىستىكتىڭ جالپى جاعدايى ازىرگە تۇراقتى. ءداندى جانە مايلى داقىل القاپتارىنىڭ 99 پايىزدان استامى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق دەپ باعالانىپ وتىر. الايدا وڭىرلەر اراسىندا ايىرماشىلىق بار. ماسەلەن، قاراعاندى وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 87,2 پايىز، پاۆلوداردا - 99,3 پايىز، شىعىس قازاقستاندا - 98,8 پايىز.

جەكەلەگەن اۋدانداردا ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋى بايقالعانىمەن، زارداپ شەككەن القاپتاردىڭ ۇلەسى جالپى ءداندى داقىلدار ەگىسىنىڭ 1 پايىزىنان از. سوندىقتان مينيسترلىك ازىرگە بۇل جاعدايدىڭ ەل بويىنشا جالپى استىق كولەمىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيتىنىن مالىمدەدى.

وراقتىڭ قارقىنى دا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا جوعارى. قازىر 2,4 ميلليون گەكتار نەمەسە ءداندى داقىلدار القابىنىڭ 15,3 پايىزى جينالدى. بىلتىر وسى كەزەڭدە كورسەتكىش 1,2 ميلليون گەكتار نەمەسە 7,4 پايىز بولعان. ورتاشا ونىمدىلىك 15,8 س/گەكتار بولعاندا، قازىردىڭ وزىندە 3,8 ميلليون توننا استىق باستىرىلدى. وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا 1,8 ميلليون توننا جينالعان ەدى.

الايدا بۇل - ازىرگە وراقتىڭ العاشقى ناتيجەسى. جاپپاي جيناۋ جۇمىستارى تامىزدىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە باستالادى. سوندىقتان تۇپكىلىكتى كورىنىس نەگىزگى القاپتار ورىلعاننان كەيىن عانا قالىپتاسادى. «قازگيدرومەت» بيىل جازدىق بيداي ونىمدىلىگى كوپجىلدىق ورتاشا كورسەتكىش دەڭگەيىندە بولادى دەپ بولجاپ وتىر.

وڭىرلەردەگى جاعداي قالاي ەرەكشەلەنەدى؟

ەل بويىنشا ورتاشا ستاتيستيكا تۇراقتى كورىنگەنىمەن، ول ناقتى ءبىر اۋدان نەمەسە شارۋاشىلىقتاعى جاعدايدى تولىق كورسەتە بەرمەيدى. مۇنى پاۆلودار وبلىسىنداعى احۋالدان اڭعارۋعا بولادى. مۇندا 40 كۇننەن استام ۋاقىت بويى جاۋىن-شاشىنسىز ىستىق ءارى قۇرعاق اۋا رايى ساقتالدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە، ەگىستىكتىڭ شامامەن 10 پايىزى ناشار، 78 پايىزى قاناعاتتانارلىق، 15 پايىزى عانا جاقسى جاعدايدا. قازىر ارنايى كوميسسيا زارداپ شەككەن القاپتاردى تەكسەرىپ، شىعىن كولەمىن انىقتاپ جاتىر.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ ءبىرىنىڭ ديرەكتورى شىڭعىس احمەروۆ سولتۇستىك، ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەردەگى احۋال جالپى ستاتيستيكادان الدەقايدا كۇردەلى دەپ سانايدى.

- اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءداندى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ 99 پايىزى جاقسى جاعدايدا دەپ مالىمدەدى. بۇل، شاماسى، قوستاناي مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا، سونداي-اق اقمولا وبلىسىنىڭ جارتىسىنا قاتىستى بولسا كەرەك. ويتكەنى پاۆلودارلىقتار قاتتى زارداپ شەكتى، قاراعاندىلىقتاردىڭ دا جاعدايى قيىن. شىعىس ءوڭىر دە قاتتى زارداپ شەكتى. نەبارى شامامەن 30 م م جاۋىن-شاشىن ءتۇستى، - دەدى شىڭعىس احمەروۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، جەكەلەگەن وڭىرلەردە جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگى سونشالىق، كەيبىر شارۋاشىلىقتار، سونىڭ ىشىندە پاۆلودار وبلىسىندا، زارداپ شەككەن القاپتاردى قايتا جىرتۋعا ءماجبۇر بولعان.

- مەنىڭ ويىمشا، ەل بويىنشا بيداي ءتۇسىمى ورتا ەسەپپەن 13 ميلليون توننادان اسپاۋى مۇمكىن. وتكەن جىلى 20 ميلليون توننادان استام ءونىم جينالعان ەدى. سوندىقتان تومەندەۋ ايتارلىقتاي بولادى دەپ ويلايمىن، - دەدى شىڭعىس احمەروۆ.

ەگىن كولەمى ازايۋى مۇمكىن، ءبىراق تاپشىلىق كۇتىلمەيدى

وڭىرلەردەگى احۋال اركەلكى بولعانىمەن، نارىق ازىرگە استىق تاپشىلىعىن كۇتپەيدى. قازاقستاننىڭ استىق وداعىنىڭ تالداۋ كوميتەتىنىڭ باسشىسى ەۆگەني كارابانوۆ قۇرعاق ءارى ىستىق اۋا رايى كەي وڭىرلەردە ونىمدىلىككە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن تۇپكىلىكتى قورىتىندى جاساۋعا ءالى ەرتە.

- قالاي بولعاندا دا بيداي ءتۇسىمى ىشكى قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە، وڭدەۋگە جانە ەكسپورتقا جەتكىلىكتى بولادى. ءبىراق جاعداي وزگەرىپ جاتىر. جاڭبىر نايزاعايمەن بىرگە جاۋىپ وتۋدە، سوندىقتان ازىرگە قانداي دا ءبىر ناقتى بولجام جاساۋعا ەرتە. ءبىر نارسە انىق، وتكەن جىلعىداي رەكوردتىق ءونىم بولمايدى، - دەدى ساراپشى ەۆگەني كارابانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، اپتاپ ىستىق پەن ىلعال تاپشىلىعى سولتۇستىك، ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ ءبىرقاتارىندا وسىمدىكتەردىڭ دامۋىن وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10-14 كۇنگە جەدەلدەتكەن. جازدىق بيدايدا سۇتتەنۋ مەن بالاۋىزدانىپ ءپىسۋ كەزەڭدەرى، ارپادا بالاۋىزدانىپ جانە تولىق ءپىسۋ فازالارى بايقالدى. سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ جەكەلەگەن اۋداندارىندا سۇلى، ارپا جانە بۇرشاق داقىلدارىن جيناۋ باستالىپ كەتتى.

الايدا ەرتە ءپىسۋ ءاردايىم ارتىقشىلىق ەمەس. ىلعال تاپشىلىعى كەزىندە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ قىسقارۋى ءداننىڭ تولىق قالىپتاسۋىنا قاجەتتى ۋاقىتتى ازايتىپ، ونىمدىلىك پەن ساپاعا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

باعا مەن ساپا: تاعى قانداي تاۋەكەل بار؟

ەگىن كولەمىنىڭ وتكەن جىلعى رەكوردتان تومەن بولۋى اۆتوماتتى تۇردە استىق تاپشىلىعىنا نەمەسە باعانىڭ كۇرت وسۋىنە اكەلمەيدى. نارىققا كورشىلەس ەلدەردەگى استىق باعاسى، يمپورت پەن ترانزيت كولەمى، ەكسپورتتىق سۇرانىس پەن ۆاليۋتا باعامى سياقتى فاكتورلار دا ىقپال ەتەدى.

شىڭعىس احمەروۆتىڭ ايتۋىنشا، ىشكى نارىقتاعى باعاعا بىرنەشە فاكتور قاتار اسەر ەتىپ وتىر.

- استىق باعاسى، بىلايشا ايتقاندا، كەي جەرلەردە الىپساتارلىق سيپاتقا يە. قازىر باعا جايى جايلى ايتۋ ەرتە. كوپ نارسە جىل سوڭىنا قاراي ايقىن بولادى، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.

ال ەۆگەني كارابانوۆتىڭ مالىمەتىنشە، قازىر ىشكى جانە ەكسپورتتىق باعالار اراسىندا الشاقتىق ساقتالىپ، ساۋدا بەلسەندىلىگى تومەن. سوندىقتان ەگىن كولەمى ازايعان جاعدايدا دا ىشكى نارىقتى استىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بار. دەگەنمەن ەكسپورتتىق سۇرانىس، يمپورت اعىندارى، ۆاليۋتا باعامى نەمەسە نارىقتاعى ۇسىنىس وزگەرسە، باعا دا قۇبىلۋى مۇمكىن.

بۇل رەتتە ماسەلە تەك توننادا ەمەس، استىقتىڭ ساپاسىندا. 2025 -جىلعى رەكوردتىق ءونىمنىڭ وزىندە 1- 3-سىنىپتى جۇمساق بيدايدىڭ ۇلەسى 53 پايىز بولدى. ءبىر جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 56 پايىز ەدى. 4-سىنىپتى بيدايدىڭ ۇلەسى 35 پايىزعا جەتىپ، شامامەن 12 پايىز ءونىم سىنىپقا جاتپايتىن بيداي بولدى. بيىلعى ىستىق پەن ىلعال تاپشىلىعى ساپالىق كورسەتكىشتەرگە دە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

- جاۋىن-شاشىن جوق، سوندىقتان ءداننىڭ تولىق پىسپەي، سەمىپ قالۋ ىقتيمالدىعى بار. بۇل ونىمدىلىككە اسەر ەتەدى، - دەدى مامان.

دەمەك، بيىلعى ەگىندى باعالاۋدا باستى ولشەم تەك جينالعان كولەم ەمەس. ءداننىڭ ساپاسى، ونىڭ نارىقتاعى باعاسى مەن ءوندىرۋشىنىڭ ودان الاتىن تابىسى دا ماڭىزدى.

كليمات وزگەرىسىنە قالاي بەيىمدەلۋگە بولادى؟

قازىر اگروسەكتوردىڭ الدىندا كليماتقا بەيىمدەلۋ ماسەلەسى تۇر. ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەتەكشى عالىم، ا. ي. بارايەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ اگرولاندشافتتىق جانە بەيىمدەلمەلى تەحنولوگيالار زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قانات اقشالوۆتىڭ ايتۋىنشا، قۋاڭشىلىق جاعدايىندا ءبىر عانا ادىسكە سۇيەنۋ جەتكىلىكسىز. ناتيجە بەيىمدەلۋ شارالارىنىڭ تۇتاس كەشەنىنە بايلانىستى.

- كليمات تاۋەكەلدەرىنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا جەرگىلىكتى توپىراق- كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن، جوعارى تەمپەراتۋرا مەن ىلعال تاپشىلىعىنا ءتوزىمدى اۋدانداستىرىلعان سورتتارعا باسىمدىق بەرۋدى ۇسىنامىن. ەڭ جوعارى تيىمدىلىكتى جەكەلەگەن تەحنولوگيا ەمەس، كەشەندى ءتاسىل كورسەتەدى. وعان ىلعال ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى، توپىراقتى مينيمالدى وڭدەۋدى جانە تىكەلەي سەبۋ (No-Till) ءادىسىن قولدانۋ، وسىمدىك قالدىقتارىن القاپ بەتىندە ساقتاۋ، تىڭايتقىشتاردى عىلىمي نەگىزدە پايدالانۋ، سونداي-اق ەگىستىكتى اۋرۋلار مەن زيانكەستەردەن ۋاقىتىلى قورعاۋ جاتادى، - دەپ ءتۇسىندىردى قانات اقشالوۆ.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە، بەيىمدەلۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى شارتى - ەگىس مەرزىمى مەن سورتتى ءوڭىردىڭ ناقتى جاعدايىنا قاراي تاڭداۋ.

- ەڭ الدىمەن، ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن ءوڭىردىڭ ناقتى اگروكليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىمدەۋ قاجەت. سورتتىڭ ءپىسۋ توبىنا قاراي وڭتايلى سەبۋ مەرزىمدەرىن تاڭداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. سەبەبى ءدال وسى فاكتور ەگىستىكتىڭ قۋاڭشىلىققا توزىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ايقىندايدى. سونىمەن قاتار ىلعال ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ، توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ، ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە اۋدانداستىرىلعان، قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى سورتتاردى پايدالانۋ ماڭىزدى، - دەدى ول.

اگروسەكتوردىڭ جاڭا ستراتەگياسى

عالىم ۇسىنعان تاسىلدەر ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ شەشىمدەرىمەن شەكتەلمەيدى. كليماتتىق تاۋەكەلدەردىڭ كۇشەيۋى ەگىس قۇرىلىمىنان باستاپ سەلەكتسياعا دەيىنگى بۇكىل اگرارلىق ساياساتتى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇل باعىتتا ىلعالدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردى قىسقارتۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى سورتتاردى كوبەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وتاندىق سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىنا دا باسىمدىق بەرىلگەن. ۇكىمەتتىڭ 2024- 2028 -جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى اياسىندا ءداندى، مايلى، كوكونىس جانە مال ازىقتىق داقىلداردىڭ 108 جاڭا سورتى مەن بۋدانىن شىعارۋ جوسپارلانعان.

ەگىس قۇرىلىمىنداعى وزگەرىس تە وسى باعىتتى كورسەتەدى. بيىل مايلى داقىلداردىڭ القابى 4,3 ميلليون گەكتارعا، مال ازىقتىق داقىلدار 3,3 ميلليون گەكتارعا، جۇگەرى 253,4 مىڭ گەكتارعا جەتتى. ال بيداي القابى 125 مىڭ گەكتارعا قىسقاردى. سوڭعى ءۇش جىلدا ءداندى داقىلداردىڭ ەگىس قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 73 پايىزدان 66 پايىزعا تومەندەپ، مايلى داقىلداردىكى 18 پايىزعا دەيىن ءوستى.

وڭتۇستىكتە سۋ رەسۋرستارىنا تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋ ءۇشىن ءداستۇرلى سۋارمالى داقىلدار - كۇرىش پەن ماقتانىڭ القاپتارى دا وڭتايلاندىرىلىپ جاتىر. وسىلايشا، اگرارلىق ساياسات بىرتىندەپ داقىل قۇرىلىمىن كليمات پەن سۋ رەسۋرستارىنىڭ مۇمكىندىگىنە بەيىمدەۋگە باعىت الىپ كەلەدى.

الايدا بۇل وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى بىردەن كورىنبەيدى. قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى سورت شىعارۋ، ەگىس قۇرىلىمىن وزگەرتۋ نەمەسە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنا كوشۋ - ءبىر ماۋسىمدا شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. بۇل وندىرىستىك جۇيەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا قۇرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان بيىلعى وراق - تەك اگرارشىلار ءۇشىن ەمەس، اۋىل شارۋاشىلىعىن كليمات تاۋەكەلدەرىنە بەيىمدەۋدىڭ بۇكىل جۇيەسى ءۇشىن ماڭىزدى سىناق.

اۆتور

ءمولدىر سنادين