ىرىسبەك دابەي. سامۇرىقتىڭ ساباعى
«...كوزى ءتىرى بولسا اعامىز (جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى) بۇگىن 75 جاسىن تويلاپ، ارامىزدا جۇرەر ەدى. جاتقان جەرى جارىق، رۋحى شات بولعاي. جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا وراي باعاشار تۇرسىنباي ۇلى ءىنىمىز باس بولىپ «وزگەرمەگەن ادام» ەستەلىكتەر جيناعىن شىعاردى. بۇگىن بۇيىرسا ق ر ۇلتتىق كىتاپحانادا (ساعات 15:00-دە) سول كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ، جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان جيىن وتەدى. كەلەم دەۋشىلەرگە ەسىك اشىق.
«وزگەرمەگەن ادامعا» ەنگەن «سامۇرىقتىڭ ساباعى» اتتى شاعىن جازبامىز «انا ءتىلى» گازەتىنە دە جاريالاندى» دەپ جازادى facebook-تەگى پاراقشاسىندا جازۋشى-رەداكتور ىرىسبەك دابەي. ءبىز بۇگىن جازۋشىنىڭ سول جازباسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
سامۇرىقتىڭ ساباعى
«بۇل نەتكەن ادالدىق...»
ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى. ءۇشىنشى قاباتتاعى گازەت رەداكسياسى قىزمەتكەرلەرى اپتالىق باسىلىمدى باسپاعا جىبەرەر الدىنداعى قاشانعى ادەتىمەن تۇنگە قالعان. جۇماباي اعا ەكەۋىمىز گازەت بەتتەلىپ جاتقان بولمەدەن شىعىپ، بىردەڭەلەردى ايتىسىپ دالىزدە كەلە جاتتىق. ول كىسى الدا، مەن سوڭىنان ەرىپ كەلەمىن.
جازۋشىلار وداعىنداعى ءار بەيسەنبى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى ءۇشىن سولاي ەدى. رەداكتور بار، بەتتەۋشى، كوررەكتور، جۋرناليسى بار تۇنگە ىلعي قالامىز. «وي، وسى گازەتتى باسپاعا ەرتە جىبەرىپ، ەرتە نەگە قايتپايمىز؟ نەگە ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇرەمىز؟ وسىنى ءبىر وزگەرتەيىكشى»، - دەپ گازەتتىڭ باس رەداكتورى جۇماباي اعا تالاي جينالىس تا جاسادى. ءبارىمىز «بالەم، وسىدان كەلەسى اپتا بولسىن، ءىڭىر كىرمەي ۇيگە قايتامىز»، - دەپ قانشا تىرىسقانىمىزبەن، ەشتەڭە وزگەرمەدى.
دالىزدەن قابىلداۋ بولمەسىنە بۇرىلار تۇستا جۇماباي اعا قالتاسىنان شىتىن الىپ، ماڭدايىنىڭ تەرىن ءسۇرتىپ، كابينەتىنە كىرىپ كەتتى. قالتاسىنان شىتىن العان كەزدە بەس جۇزدىگى بار، مىڭدىعى بار ءتورت- بەس مىڭ تەڭگە جەرگە ءتۇسىپ قالدى.
- اعا، اقشاڭىز ءتۇسىپ قالدى، - دەپ كابينەتىنە ەندى كىرگەن ول كىسىگە اقشاسىن بەرىپ، بۇرىلا بەردىم.
- توقتاشى، اكە! - دەدى. كىدىرىپ قالدىم.
- اكە، راقمەت! - دەپ قوس قولىمەن قولىمدى قىسىپ ۇستادى. راقمەت، بۇل نەتكەن ادالدىق، ادال ەكەنسىڭ، اكە!
- وي، قويىڭىزشى، اعا! شىتىڭىزدى العاندا اقشاڭىز ءتۇسىپ قالدى، كورىپ تۇرمىن عوي. «كىمنىڭ اقشاسى ەكەن» دەپ جاڭىلاتىنداي دالىزدە شۇبىرىپ جۇرگەن ادام دا جوق، - دەدىم مىناۋ بار پەيىلىمەن اڭقىلداعان اق پەيىل ادامنىڭ سونشا رازى بولعانىن كورىپ.
- جوق، اكە، بەرمەي قويساڭ، اقشامنىڭ قايدا ءتۇسىپ قالعانىن قايدان بىلەيىن، - دەدى.
- ءسىزدىڭ اقشا عوي ەندى. ءمىنىپ جۇرگەن اتىڭىز جوعالىپ، سونى تاۋىپ اكەلىپ بەرگەندەي بولدىڭىز.
ول كىسى كۇلدى دە قويدى. دوستار، ارىپتەستەر باس قوسا قالعاندا وسى وقيعانى ايتىپ كۇلىسەمىز. ۇنەمى «كىشكەنتاي اداممىن عوي» دەپ باسەڭ بولىپ جۇرەتىن ۇلكەن جۇرەك، ۇلكەن بولمىس يەسىن قالىپتاستىرعان وسىنداي كىشكەنتاي ىستەرگە اسا ءمان بەرەتىن، ءجىتى نازار اۋداراتىن سەرگەكتىگى شىعار دەپ ويلايمىن وسى كۇندەرى. ويلايمىن دا، ول كىسىنىڭ جەكە ومىرىمدەگى ورنىن باعامداپ، ەستەلىك تەرەزەسىنە ۇڭىلەمىن. «ءسىزدى جولىقتىرماعاندا ءومىرىم قاي ارناعا بۇرىلار ەدى؟ » دەگەن ساۋالمەن بەتپە-بەت كەلەمىن. سوناۋ 2010 -جىلدارى «ەرەۋىل اتقا ەر سالعان، ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان»، لاپ-لاپ ەتكەن اقىن كەزىم ەسكە تۇسەدى.
رەداكتور
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە قىزمەتكە كەلەردەن بۇرىن «جالىن» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەدىم. جۋرنالدا جۇرگەندە جۋرنالدىڭ ادەبي-مادەني تىرلىگىنەن بولەك، قوعامدىق ىستەرگە دە كوبىرەك اتسالىساتىنبىز. ويتكەنى ول كەزدە جۋرنالدى باسقارىپ وتىرعان قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى مۇحتار شاحانوۆ اعامىز ءتىل ماسەلەسى بولسىن، باسقا دا ۇلتتىق ماسەلەلەرگە بەل شەشىپ ارالاسىپ جۇرگەن ۋاقىت. مەكەمەدە قازاقتىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي اقىن-جازۋشىلارى، ساياساتكەرلەر، قوعام بەلسەندىلەرى ءجيى باس قوساتىن. الماتىداعى «سارىارقا» كينوتەاترىنىڭ ارتىندا ءجيى نارازىلىق شەرۋى وتەتىن. سونىڭ كوبىن مۇحتار اعا ۇيىمداستىراتىن. سوندا جۇرەمىز. ءبىر كۇنى مۇحتار اعامىز: «ءبىزدى مىنا بيلىك قازاقستاندىق ۇلت جاساماقشى، سوندا مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ مۇددەسى قايدا قالدى؟» دەپ ۇلكەن ماسەلە كوتەردى، جوعارىعا اشىق حاتتار جازدى. ءبىز (بىرنەشە جاس) اشىق حاتقا قول قويدىرۋ ءۇشىن الماتىداعى ءبىراز اتى بار، زاتى بار تۇلعالاردىڭ ەسىگىن قاعىپ، قول قويدىردىق. جەلتوقسان الاڭىندا ۇلكەن ميتينگ وتكىزىپ، اشتىق جاريالايتىن بولىپ الماتىداعى زيالى قاۋىم ءبىراز دۇرلىكتى...
كەيىن «جالىن» جۋرنالىنىڭ توڭىرەگىنە جينالعان بەلسەندى جاستار دا الماتىدا شەرۋ وتكىزبەك بولىپ جينالىپ، جيىندار وتكىزە باستادىق. تۇنگى ۋاقىتتاردا جالداپ تۇرىپ جاتقان پاتەرىمىزگە ءتۇن ورتاسىندا الدەكىمدەر قوڭىراۋ شالىپ، «جاعداي» سۇرايدى. نارازىلىق حاتقا كۇندىز قول قويدىرىپ قايتقان كوكەلەرىمىز كەشكە قاراي «سىرتىمنان قول قويىپ جىبەرىپتى، بۇعان ءوللاھي قاتىسىم جوق» دەپ راديوعا سۇقبات بەرىپ نەمەسە گازەت بەتتەرىندە اقتالىپ جاتادى...
سول كەزدە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ءتىلشى بولىپ جۇمىسقا تۇردىم. وعان دەيىن تەلەديداردان رەداكتور جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ «ۇزەڭگى جولداسىن» كورگەنبىز، «پالەنباي مىقتى شاكىرت تاربيەلەگەن» دەگەن اڭگىمەگە قانىقپىز. الدىنا باردىم، تاپسىرما بەردى. ءبىردىڭ باسىن، ءبىردىڭ اياعىن ايتقان قۇساپ كورىندى، ەشتەڭە تۇسىنبەدىم. ايتەۋىر بىردەڭە دايىنداپ الىپ باردىم. ءبىر- ەكى ءسوزدىڭ استىن سىزىپ:
- مىنا ءسوزىڭ جاقسى ەكەن، - دەپ ماتەريالىمدى قولىما بەردى، باسقا ەشتەڭە ايتقان دا جوق، تۇزەگەن دە جوق.
ودان كەيىنگى اپتالاردا دا سولاي بولدى. ماعان بۇل جەر بولمايتىن ءبىر تاقىرىپتاردى كوتەرىپ، سونىمەن اينالىساتىن قۇساپ كورىندى. ونىڭ ۇستىنە ۇستاز دەگەن كىسىنىڭ ءتۇرى اناۋ، ەشتەڭەڭدى تۇزەمەيدى. تاپسىرما بەرگەندە ءبىر-بىرىمەن قيۋلاسپايتىن اڭگىمەلەر ايتىپ جاتقان قۇساپ كورىنەدى. «اكە، سەن كوشپەلى قازاقتاردى كوردىڭ عوي، ءبىز نەگە بۇگىن ءبىر- بىرىمىزگە سۋىقپىز؟ قازاق قايتسە قالادى قازاق بولىپ؟.. سەن وسى تۋرالى ءبىر ماتەريال دايىنداپ كورشى...» رەداكتوردىڭ الدىنان وسى تاقىلەتتەس تاپسىرما الىپ شىعاسىڭ، ال ءتۇسىنىپ، باسىن بىرىكتىرىپ كور. بىرتە- بىرتە رەداكتوردىڭ سوزىنە بارىنشا نازار اۋدارىپ، قاعازعا ءتۇرتىپ الاتىن بولدىم. ەپتەپ ناقتى تاپسىرمانى دا، ەمەۋرىندى دە ايىرا باستادىم. جازۋىم دا تۇزەلىپ قالعان قۇساپ كورىندى وزىمە.
ادەبي گازەت بولعان سوڭ ءسوزدىڭ ءسولىن سىعىپ، كەيدە ءبىرىنشى بەتتىڭ اڭداتپاسىن (نەگىزگى ماتەريالدىڭ) بارىنشا كوركەم قىلىپ جازۋعا تىرىساتىنمىن. رەداكتور ونداي ءساتتى شىققان ماتىنگە رازى بولعانىن قاتتى بىلدىرمەسە دە، سەزدىرەتىن. كەيدە «قازاق ادەبيەتىنەن» باسقا گازەتكە اۋىسىپ بارعان ەرلان ءجۇنىس، توقتارالى تاڭجارىقپەن كەزدەسىپ قالعاندا: «اڭداتپا جازۋدىڭ شەبەرى بولىپ شىققانىمىزدى مىنا جاققا كەلىپ ءبىلىپ جاتىرمىز»، - دەپ ازىلدەيتىن.
انىعىندا، جۇماباي اعا كوركەم تەڭەۋ مەن مەتافورا، قىسقا دا نۇسقا ىرعاق، سيمۆوليكا، ۇيقاس پەن دىبىستىق ۇيلەسىم، سەزىم مەن ويدىڭ ءتۇيىنى سەكىلدى ءسوزدىڭ، سويلەمنىڭ پوەتيكالىق قۋاتىن كۇشەيتەتىن تاسىلدەرمەن ءجيى ماشىقتاندىراتىن. گازەتكە جۇمىسقا كەلگەن، جازۋعا ونشا ماشىعى جوق ادامنىڭ ويداق-سويداق ماتەريالىن جەردەن جەتى قويان تاپقانداي بەلىنەن ءبىر باسىپ، لاقتىرىپ جىبەرگەن كەزىن ءوز باسىم كورمەدىم. جەتەلەپ، قاتارعا قوسىپ جىبەرەتىن. كەيدە اشۋلانعاندا: «ماعان بالسىنبەڭدەر! كەرەك بولسا، «كوك بازاردان» وزبەكتەردى ەرتىپ كەلىپ، گازەت شىعارا بەرەمىن»، - دەيتىنى دە اعا رەداكتوردىڭ اپتالىق باسىلىمنىڭ ءار نومىرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك، ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسەتىنىنىڭ بەلگىسى ەدى. كەلەسى جارىق كورەر گازەتتىڭ جوباسىن جاساپ، يدەياسىن دايىندايتىن. سۇلەساپا، سەلسوق قارامايتىن. ورىسشا، قازاقشا گازەتتەردى الدىنا جايىپ، اقتارىپ وتىراتىن. «ءبىز دە وسىنداي مىقتى گازەت شىعارايىقشى»، - دەيتىن ەدى «ليتەراتۋرنايا گازەتانى» قولىنا الىپ...
«كوپ ايلىق بەرەتىن جەرگە دە باراسىڭدار...»
جۇماباي اعا ءبىر كۇنى قىزمەتكەرلەردى جيناپ:
- كەلەسى اپتا گازەتتىڭ 3333- ءنومىرىن شىعارادى ەكەنبىز. وسىعان ءاربىرىڭ جاقسى ماتەريال دايىنداڭدار، - دەپ تاپسىرما بەردى. مەن ءوز بەتىمشە جازىپ كورەتىنىمدى ايتتىم، قۇپتادى. ۇيگە كەلىپ «نە جازسام ەكەن» دەپ ءبىراز قيالدادىم. اقىرى، التاي بەتىندە ايتىلىپ جۇرەتىن اڭگىمەلەردىڭ باسىن قوسىپ، «اكەلەرىمىز ايتاتىن اڭگىمە» اتتى شاعىن ەسسە جازدىم. ەرتەسى جۇماباي اعانىڭ الدىنا اپارىپ، نە ايتارىن كۇتتىم. ەسىكتى اشار-اشپاستان:
- كەل، اكە، وتىر، - دەپ يەگىمەن قارسىنداعى ورىندىقتى نۇسقادى. جۇزىنەن قۋانىپ تۇرعانى بايقالادى.
- اكە، سەن مىنانى بىلاي جامان جازباعان سىقىلدىسىڭ، - دەپ قاشانعى بىردەن ماقتاي جونەلمەيتىن ادەتىنە باسىپ ءبىر قويدى.
- بولا ما ەكەن؟
- بولادى. ءبىر-ەكى جەرىن قارا، بەلگىلەپ قويدىم. بەتكە سالدىرا بەر، - دەدى سوسىن.
بولمەمە بارىپ، بەلگىلەنگەن جەرلەردى قارادىم، تۇزەدىم. جۇماباي اعا حاتشى اپايدى جىبەرىپ، قايتا شاقىردى. «اۋ، اعا»، - دەپ ىشكە كىرگەن ساتتە:
- جاقسى نارسە جازىپسىڭ، اكە، - دەدى ساۋساقتارىن سىعىمداپ. - سەن ءوستىپ جازا بەرسەڭ، راسۋل عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىمى» سەكىلدى دۇنيە تۋدىرۋىڭا بولادى، - دەدى.
ءوزىم قىزىعا وقىعان ۇلكەن قالامگەردىڭ ۇلكەن ەڭبەگىمەن سالىستىرا ايتقان جۇماباي اعانىڭ سوزىنە قاتتى قۋاندىم. بۇل ءسوز ماعان زور شابىت بەردى. سودان باستاپ اكەيدىڭ، اقساقالداردىڭ ايتاتىن حيكايالارىن جيناپ، گازەت بەتىندە ءجيى جاريالاپ ءجۇردىم. وقىرمان دا جىلى قابىلدادى. سوڭىندا سول ەسسەلەر جۇقالاۋ ءبىر كىتاپ بولىپ، قازىرگە دەيىن التى-جەتى رەت باسىلىپ شىقتى. پروزاعا ءبىرجولا بەت بۇردىم...
قازىر جۇماباي اعانى ەسكە الىپ، وسى ەستەلىكتى جازىپ وتىرعاندا ءوزىم دە ءبىر باسپانىڭ رەداكتورىمىن. گازەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ول كىسى:
- گازەتتىڭ ايلىعى ازىن دا از، ءبىراق ەرتەڭ كوپ ايلىق بەرەتىن جەرگە دە باراسىڭدار، - دەيتىن. ول كەزدە «ۇيرەتكەن نارسەمدى ۇيرەنىپ الىڭدار، ماتىنمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ سىرىن مەڭگەرىڭدەر» دەگەنىندە ۇلكەن ۇستازدىق جاناشىرلىق جاتقانىن قايدان بىلەيىك.
ءبىر اڭىزدا ءبۇي دەپ ايتىلاتىن: باياعىدا قۇس بىتكەن سامۇرىقتان ۇيا سالۋدى ۇيرەنۋگە بارىپتى. سامۇرىق ءسوز الىپ، ەندىگىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا شەبەرلىك ساعاتىن باستاعاندا قۇستىڭ ءبىرى باسىندا، ءبىرى ورتاسىندا، ءبىرى سوڭىنا تامان: «ۇيا سالۋدىڭ تۇك تە قۇپياسى، قيىندىعى جوق ەكەن عوي، ۇقتىق، بىلدىك!» - دەپ الدى-الدىنا ۇشا جونەلىپتى. تەك قارلىعاش عانا سامۇرىقتىڭ ساباعىن سوڭىنا دەيىن تىڭداپتى. قارلىعاش قۇس ۇياسىن قىل- قىبىر قوسىپ بالشىقتان يلەپ، مىقتى قىلىپ سالاتىنى سودان ەكەن. العان ساباعىنا قاراي قۇستاردىڭ ۇياسى دا ءارتۇرلى بولىپتى، ءبىرى مىقتى، ساۋلەتتى، ءبىرى قۋىس-قۋىسقا ءشوپ-شالاڭ، ءجۇن-جۇرقا تىعىپ، ۇيا قىپ مەكەندەي بەرەتىن بولىپتى.
كەيدە ول كىسىنىڭ شاراپاتىمەن قولىمىز جەتكەن باسپانادا شاڭىراققا قاراپ جاتىپ، سامۇرىقتىڭ ساباعى تۋرالى اڭىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزەمىن. ءبىز ۇستازدىڭ ساباعى قاي تۇسقا كەلگەندە قالعىپ كەتتىك نەمەسە نازار اۋدارمادىق؟.. ونى ءبىر قۇداي ءبىلسىن.
ىرىسبەك دابەي،
جازۋشى- رەداكتور