ياساۋي كەسەنەسى قابىرعاسىنداعى ەپيگرافيكالىق جازۋلار قۇپياسى
استانا. KAZINFORM - قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى - تۇركى دۇنيەسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنىڭ رۋحاني- مادەني قازىناسىنا اينالعان بىرەگەي ساۋلەت تۋىندىسى.
XIV عاسىردىڭ سوڭىندا ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن بوي كوتەرگەن بۇل الىپ كەشەن عاسىرلار بويى سوپىلىق ءىلىمنىڭ، رۋحاني تاربيەنىڭ جانە يسلامدىق دۇنيەتانىمنىڭ ورتالىعى بولىپ كەلەدى. الايدا كوپشىلىك كەسەنەنى تاريحي ەسكەرتكىش نەمەسە ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە عانا تانيدى. ال ونىڭ قابىرعالارىنا قاشالعان ەپيگرافيكالىق جازۋلاردىڭ استارىندا تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمان مەن تۇتاس رۋحاني باعدارلاما جاتقانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
شىعىس تانۋشى عالىم، «ياساۋي تانۋ عىلىمي ورتالىعىنىڭ» باسشىسى سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ياساۋي كەسەنەسىندەگى جازۋلاردىڭ جاي عانا ساندىك ورنەك ەمەس ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، كەسەنە الىستان باتىس قاپتالىنان قاراعاندا «اللا» سوزىنە ۇقساس سيلۋەت قالىپتاستىرادى. بۇل - ساۋلەت پەن جازۋدىڭ استاسقان ەرەكشە ۇيلەسىمى. جالپى، نىساننىڭ ىشكى- سىرتقى بولىگىندە اراب جانە پارسى تىلدەرىندە جازىلعان كوپتەگەن ءماتىن بار. ولاردى شارتتى تۇردە تومەنگى، ورتا جانە جوعارعى بەلدەۋ دەپ ءۇش قاباتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل - ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن، رۋحاني جەتىلۋ جولىن جانە يسلام فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن بەينەلەيتىن تۇتاس جۇيە.
- كوپ ادام كەسەنەگە كەلگەندە ونىڭ بيىك كۇمبەزىنە، كوگىلدىر قىشتارىنا، ساۋلەتتىك اسەمدىگىنە نازار اۋدارادى. ءبىراق قابىرعاداعى جازۋلاردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر ماعىنامەن ورنالاستىرىلعانىن اڭعارا بەرمەيدى. بۇل - تاسقا قاشالعان ءىلىم. ەگەر ادام وسى جازۋلاردىڭ مازمۇنىن تۇسىنە السا، وندا كەسەنەنىڭ شىنايى رۋحاني قۇندىلىعىن دا تاني باستايدى، - دەيدى عالىم.
كەسەنە ۇزىندىعى 65 مەتر، ەنى 46,5 مەتر بولاتىن، 35 بولمەدەن تۇراتىن اسا كۇردەلى ارحيتەكتۋرالىق كەشەن. ونىڭ قۇرامىندا قازاندىق، مەشىت، كىتاپحانا، كورحانا، اسحانا، قۇدىقحانا سەكىلدى ارنايى بولمەلەر ورنالاسقان. عالىمنىڭ سوزىنشە، بۇل بولمەلەردىڭ ءوزى كەزدەيسوق جوسپارلانباعان. ءار كەڭىستىكتىڭ وزىندىك رۋحاني جانە تاربيەلىك قىزمەتى بار.
- كەسەنەنىڭ قۇرىلىمىنا قاراساڭىز، مۇندا ادامنىڭ ءتانى مەن جانى قاتار قامتىلعانىن بايقايسىز. مىسالى، اسحانا - ءتان ازىعىنىڭ بەلگىسى بولسا، مەشىت پەن كىتاپحانا - جان ازىعىنىڭ نىشانى. ادام تەك فيزيكالىق تۇرعىدان ەمەس، رۋحاني جاعىنان دا تولىسۋى كەرەك دەگەن يدەيا بەرىلگەن، - دەيدى سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا، كەسەنە قۇرىلىمى تۇتاس ءبىر رۋحاني ساتىعا قۇرىلعان. تومەنگى بولىك ماتەريالدىق الەمدى بىلدىرسە، ورتاڭعى بولىك يمان مەن رۋحاني تاربيەنى مەڭزەيدى، ال جوعارعى قابات جاراتۋشىعا جاقىنداۋ يدەياسىن بەينەلەيدى.
كەسەنەنىڭ تومەنگى بولىگىندە جۇلدىز پىشىندەس گەومەتريالىق ورنەكتەر وتە كوپ كەزدەسەدى. سىرت قاراعاندا ولار قاراپايىم ويۋ سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق زەرتتەۋشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بۇل ورنەكتەردىڭ استارىندا تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمان جاتىر.
- جۇلدىز - فيزيكالىق الەمدەگى ەڭ بيىك نىشانداردىڭ ءبىرى. ءبىراق سونىڭ تومەنگى بولىكتە ورنالاسۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل ادامنىڭ رۋحاني جولى الدىمەن ماتەريالدىق دۇنيەدەن باستالاتىنىن كورسەتەدى. ادام اۋەلى ءومىردىڭ قيىندىقتارىن، تىرشىلىكتىڭ زاڭدىلىقتارىن تانيدى، سودان كەيىن عانا رۋحاني ىزدەنىسكە بەت بۇرادى، - دەيدى ول.
عالىم مۇنداي سيمۆولداردىڭ سوپىلىق دۇنيەتانىممەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. سوپىلىق ىلىمدە ادام ءناپسىسىن تاربيەلەۋ ارقىلى عانا رۋحاني كەمەلدىككە جەتەدى. سوندىقتان كەسەنەدەگى ءاربىر ورنەك ادامنىڭ ىشكى تاربيەسىنە باعىتتالعان استارلى ماعىنا بەرەدى.
ورتاڭعى قاباتتا ورنالاسقان جازۋلار كەسەنەنىڭ نەگىزگى يدەيالىق وزەگىن قۇرايدى. مۇندا كۋفي جازۋىمەن «اللا - راببىم»، «مۇحاممەد - پايعامبارىم»، «اللاھۋ اكبار» سەكىلدى سوزدەر جۇزدەن استام رەت قايتالانىپ بەرىلگەن.
سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى بۇل قايتالاۋلاردىڭ دا وزىندىك ءمانى بار ەكەنىن ايتادى.
- يسلامدا زىكىر دەگەن ۇعىم بار. بەلگىلى ءبىر ءسوزدى قايتا-قايتا ايتۋ ادامنىڭ جۇرەگىنە اسەر ەتەدى. بۇرىنعى عۇلامالار «ءسوزدى ءجۇز رەت قايتالاۋ - ونىڭ جۇرەككە ءبىر رەت ورنىعۋىنا سەبەپ بولادى» دەپ ايتقان. سوندىقتان مۇنداعى قايتالاۋلار - جاي كوركەمدىك ءتاسىل ەمەس، رۋحاني تاربيە قۇرالى، - دەيدى ول.
ورتاڭعى بولىكتەگى х ءتارىزدى كومپوزيتسيالار دا ەرەكشە نازار اۋدارادى. عالىمنىڭ سوزىنشە، بۇل بەلگىلەر شەكسىزدىك ۇعىمىن بىلدىرەدى.
- مۇندا اللانىڭ ماڭگىلىگى مەن ادامنىڭ رۋحاني ىزدەنىسىنىڭ شەكسىزدىگى بەينەلەنگەن. ادام ءومىر بويى ىزدەنەدى، ءوزىن تاربيەلەيدى، رۋحاني تۇرعىدان وسۋگە ۇمتىلادى. بۇل جولدا ادام ەشقاشان توقتامايدى دەگەن ماعىنا بەرەدى، - دەيدى زەرتتەۋشى.
كەسەنەنىڭ جوعارعى بولىگىندە قۇران كارىم اياتتارى جازىلعان. اسىرەسە ءانام سۇرەسىنەن الىنعان ۇزىندىلەر ءجيى كەزدەسەدى. بۇل اياتتاردا جاراتۋشىنىڭ شەكسىز ءىلىمى مەن ادام ارەكەتىنىڭ تولىق باقىلاۋدا ەكەنى باياندالادى.
عالىم بۇل جازۋلاردىڭ ادامعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ايتادى.
- اياتتاردىڭ مازمۇنىنا قاراساڭىز، «ءبىر جاپىراقتىڭ ءتۇسۋى دە اللاعا ءمالىم» دەگەن وي ايتىلادى. بۇلايشا ادامنىڭ ءاربىر ارەكەتى، ءاربىر ءىسى ەسەپتەۋلى دەگەن تۇسىنىك بەرىلەدى. بۇل - وتە ۇلكەن تاربيە، - دەيدى سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى.
ونىڭ پىكىرىنشە، كەسەنەدەگى جازۋلاردىڭ باستى ماقساتى - ادامدى قورقىتۋ ەمەس، جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرۋ.
- ادام ءوز ءومىرىنىڭ، ءار ارەكەتىنىڭ ءمانىن تۇسىنسە، ول جاماندىق جاساۋدان دا، ادىلەتسىزدىكتەن دە اۋلاق بولادى. كەسەنەدەگى اياتتاردىڭ تاربيەلىك ءمانى وسىندا، - دەيدى ول.
باتىس قابىرعا ەپيگرافيكالىق جۇيەنىڭ باستاۋ نۇكتەسى سانالادى. مۇندا ءانام سۇرەسىنىڭ 59- 63-اياتتارى جازىلعان. سونىمەن قاتار كەسەنەنىڭ سالىنۋ كەزەڭى، قۇرىلىسقا قاتىسقان شەبەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر دە كەزدەسەدى.
- بۇل قابىرعا تەك ءدىني مازمۇن عانا ەمەس، تاريحي اقپارات تا بەرەدى. كەسەنە قابىرعالارى ءبىر جاعىنان رۋحاني ءماتىن بولسا، ەكىنشى جاعىنان سول ءداۋىردىڭ تاريحي قۇجاتى ىسپەتتى، - دەيدى عالىم.
سولتۇستىك قاسبەتتەگى جازۋلار ءوزىن-ءوزى تانۋ فيلوسوفياسىنا ارنالعان. مۇندا «يا اللا، يا راحمان، يا راحيم» دەگەن دۇعالىق سوزدەرمەن قاتار، «پەندە جوسپارلايدى، اللا شەشەدى»، «كىم ءوزىن تانىسا، راببىسىن تانيدى» دەگەن مازمۇنداعى حاديستەر مەن ناقىلدار جازىلعان.
سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى بۇل سوزدەردىڭ سوپىلىق دۇنيەتانىمداعى ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى.
- سوپىلىق ىلىمدە ادامنىڭ ءوزىن تانۋى - ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. ادام ءوز السىزدىگىن، ءوز شەكتەۋلىلىگىن تۇسىنگەن كەزدە عانا اللانىڭ شەكسىز قۇدىرەتىن ۇعىنا باستايدى. سوندىقتان «كىم ءوزىن تانىسا، راببىسىن تانيدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان، - دەيدى ول.
عالىمنىڭ سوزىنشە، «پەندە جوسپارلايدى، اللا شەشەدى» دەگەن تىركەس تە ادامدى ارەكەتسىزدىككە ەمەس، كەرىسىنشە ەڭبەك ەتۋگە شاقىرادى.
- بۇل جەردە ادام ارەكەت ەتۋى كەرەك، ىزدەنۋى كەرەك، تالپىنۋى كەرەك دەگەن وي بار. ءبىراق ناتيجەنى تولىق باقىلاۋ ادامنىڭ قولىندا ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاۋ قاجەت، - دەيدى زەرتتەۋشى.
شىعىس قاسبەتتە يسلام سەنىمىنىڭ نەگىزگى ۇعىمدارى بەرىلگەن. مۇندا «اللا - جاراتۋشى»، «اللا - ۇلىق ، «مۇحاممەد - ەلشى» سەكىلدى تىركەستەر ءتۇرلى ەپيگرافيكالىق ستيلدە ورنەكتەلگەن.
- كوپ ادام مۇنى جاي ورنەك دەپ ويلايدى. ءبىراق ونىڭ ءارقايسىسى ناقتى ءماتىن. مۇندا يسلام دۇنيەتانىمىنىڭ قىسقاشا فورمۋلاسى بەرىلگەن دەۋگە بولادى، - دەيدى عالىم.
كەسەنە كۇمبەزدەرىندەگى جازۋلاردىڭ اراسىندا «دۇنيە وتكىنشى» دەگەن ماعىناداعى سوزدەر ەرەكشە ورىن الادى. بۇل سوزدەردىڭ ەڭ بيىك جەرگە جازىلۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن سيمۆوليكالىق مانگە يە.
- مۇنىڭ ماعىناسى - دۇنيەدەن بەزۋ ەمەس. يسلامدا باي بولۋعا تىيىم سالىنبايدى. ءبىراق بايلىق ادامنىڭ جۇرەگىن بيلەپ الماۋى كەرەك. بايلىق قولدا بولۋى مۇمكىن، ءبىراق جۇرەكتە بولماۋى ءتيىس دەگەن وي ايتىلعان، - دەيدى سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى.
كەسەنەدەگى اعاش جانە مەتالل ەسىكتەردىڭ ءوزى جەكە ونەر تۋىندىسى سانالادى. ولاردىڭ بەتىنە «اۋليەنىڭ ەسىگى - باقىتتىڭ كىلتى»، «ءبىلىم الۋ - ءاربىر مۇسىلمانعا پارىز»، «تاۋبەگە كەلۋگە اسىعىڭىزدار» دەگەن حاديستەر مەن ناقىل سوزدەر جازىلعان.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە، بۇل جازۋلار ادامدى ىزگىلىككە، بىلىمگە، ۋاقىتتىڭ قادىرىن تۇسىنۋگە شاقىرادى.
- ياساۋي ءىلىمىنىڭ نەگىزىندە تاربيە جاتىر. ادامنىڭ جۇرەگىن تازارتۋ، ءناپسىنى تاربيەلەۋ، بىلىمگە ۇمتىلۋ، قوعامعا پايدالى بولۋ سەكىلدى ۇعىمدار كەسەنەنىڭ ءار بولىگىندە كورىنىس تاپقان، - دەيدى ول.
كەسەنەنىڭ ورتالىق بولىگى سانالاتىن قازاندىقتا ورنالاسقان تايقازان دا ەرەكشە رۋحاني مانگە يە. ونىڭ اينالاسىنداعى جازۋلاردا «ۇكىم اللاعا ءتان»، «دۇرىس جول كورسەتۋشى - اللا» دەگەن سوزدەر بەرىلگەن.
- تايقازان - بىرلىكتىڭ سيمۆولى. بۇرىن مۇندا جينالعان ادامدارعا سۋ تاراتىلعان. بۇل ادامداردىڭ تەڭدىگىن، ورتاق رۋحاني كەڭىستىكتە بىرىگۋىن بىلدىرەدى، - دەيدى زەرتتەۋشى.
سايپۋللا موللاقاناعات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ياساۋي كەسەنەسى - تەك وتكەننىڭ مۇراسى ەمەس. ول بۇگىنگى ادامعا دا باعىت-باعدار بەرەتىن رۋحاني مەكتەپ.
- كەسەنەدەگى بارلىق جازۋدى ءبىر جۇيە رەتىندە قاراۋ كەرەك. تومەنگى قابات - ماتەريالدىق الەم، ورتاڭعى قابات - يمان مەن رۋحاني تاربيە، جوعارعى قابات - جاراتۋشىعا جاقىنداۋ يدەياسىن بىلدىرەدى. بۇل - ادام ءومىرىنىڭ تولىق مودەلى. سوندىقتان ياساۋي كەسەنەسى جاي عانا ارحيتەكتۋرالىق نىسان ەمەس، تاسقا قاشالعان رۋحاني باعدارلاما، - دەيدى عالىم.
وسىلايشا، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ەپيگرافيكالىق جازۋلارى عاسىرلار بويى ساقتالعان قۇپيا ءىلىمنىڭ كورىنىسى رەتىندە باعالانادى. ول جازۋلار وتكەن ءداۋىردىڭ ءۇنىن عانا جەتكىزبەيدى. ولار بۇگىنگى ادامعا دا ءوزىن تانۋدى، رۋحاني تازالىقتى ساقتاۋدى، بىلىمگە ۇمتىلۋدى، جاۋاپكەرشىلىكپەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتەتىن ماڭگىلىك تاعىلىم كوزى بولىپ قالا بەرەدى.
ايتا كەتەيىك، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تاييپ ەردوعاندى «Qoja Ahmet Yasaui» وردەنىمەن ماراپاتتاپ، «Qoja Ahmet Yasaui» وردەنى ازىرەت سۇلتاننىڭ ۇلاعاتى مەن تاعىلىمىن دارىپتەيتىن ماراپات ەكەنىن ايتقان ەدى.
اۆتورلار
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
