تەڭىزدەگى پلاستيك زياندى حيميالىق زاتتاردى جيناپ، تاسىمالدايدى - عالىمدار
استانا. KAZINFORM - تۇرىك عالىمدارى قارا تەڭىزدەگى ءارتۇرلى پلاستماسسا تۇرلەرىنىڭ لاستاۋشى زاتتارمەن ارەكەتتەسۋىن زەرتتەپ، ونىڭ فيزيكالىق قوقىس ەمەس، زياندى حيميالىق زاتتاردىڭ جىلجىمالى تاسىمالداۋشىسى ەكەنىن انىقتادى. بۇل تۋرالى انادولى اگەنتتىگى جازدى.
ريزەدەگى رەجەپ تايىپ ەردوعان ۋنيۆەرسيتەتى سۋ بيورەسۋرستارى فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋلگەن ايتان قارا تەڭىزدەگى شەكتەۋلى سۋ الماسۋى لاستانۋدىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى جينالۋ قاۋپىن ارتتىراتىنىن ايتتى.
- ءبىز قارا تەڭىزدىڭ جارتىلاي تۇيىق جۇيەسىندە پلاستيكتىڭ قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردى تاسىمالداپ، ساقتاۋعا ىقپال ەتەتىنىن دالەلدەدىك، - دەدى ول.
پروفەسسور ايتان مەن ونىڭ كومانداسى پلاستيك پەن حيميالىق زاتتاردىڭ ءوزارا اسەرىنىڭ تەڭىز ەكوجۇيەسىنە ىقپالىن TـBİTAK مارمارا زەرتتەۋ ورتالىعى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەگەن.
زەرتتەۋ اياسىندا قارا تەڭىزدە كەڭ تارالعان پلاستيك تۇرلەرى تەڭىز ورتاسىندا ءبىر جىل بولعاننان كەيىن تالدانىپ، ولاردىڭ قانداي حيميالىق زاتتاردى تاسىمالدايتىنى انىقتالدى.
عالىمداردى پلاستيكتىڭ زياندى زاتتاردىڭ ەكى ءتۇرىن قالاي سىڭىرەتىنى قىزىقتىردى. ءبىرىنشىسى - وندىرۋشىلەر پلاستيككە يكەمدىلىك، بەرىكتىك نەمەسە ءتۇس بەرۋ ءۇشىن ارنايى قوساتىن قوسپالار (پحب، پەستيتسيدتەر جانە پاۋ) . ەكىنشىسى - تابيعاتتا وتە باياۋ ىدىرايتىن ءارى ءتىرى اعزالاردا وڭاي جينالاتىن ۋلى تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىشتار.
زەرتتەۋدە پلاستيك قالدىقتارىنىڭ ءۇش ساناتى قاراستىرىلدى: بىررەتتىك بۇيىمدار (پاكەتتەر، بوتەلكەلەر، ستاقاندار)، COVID-19 پاندەمياسى كەزىندەگى ماسكالار مەن قولعاپتار، سونداي-اق بالىق اۋلاۋ تورلارى. پلاستيكتىڭ ءار ءتۇرىنىڭ لاستاۋشى زاتتاردى جيناقتاۋ قابىلەتى باعالاندى.
ۇلگىلەر قارا تەڭىزدىڭ وڭتۇستىك- شىعىس بولىگىندەگى ريزە جاعالاۋىنان الىندى. بۇل ايماقتان بالىق كوپ اۋلانادى، الايدا سۋداعى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ىشىندە ميكروپلاستيك ءجيى كەزدەسەدى.
«كەيبىر حيميالىق زاتتاردى سۋدان انىقتاي المايمىز، ءبىراق پلاستيكتەن تابامىز»
ۋلگەن ايتان تەڭىزدەردەگى پلاستيك لاستانۋى اۋقىمدى ءارى تىزبەكتى ەكوجۇيەلىك ماسەلە تۋعىزاتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، بۇل لاستانۋ ازىق- تۇلىك تىزبەگى ارقىلى - پلانكتوننان باستاپ ءىرى تەڭىز جانۋارلارىنا دەيىن تارالىپ، ولاردىڭ قورەكتەنۋىنە، وسۋىنە، كوبەيۋىنە جانە يممۋندىق جۇيەسىنە تەرىس اسەر ەتەدى.
پروفەسسور قارا تەڭىزدىڭ ەرەكشە گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، گيدروگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە انتروپوگەندىك قىسىمنىڭ كۇشەيۋى سالدارىنان پلاستيكپەن لاستانۋ دەڭگەيى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
- ءبىز پلاستيكتىڭ تەڭىز ورتاسىندا دا، ءتىرى اعزالاردا دا كەڭ تارالعانىن انىقتاعانىمىزبەن، ونىڭ لاستاۋشى زاتتارمەن بايلانىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن زەرتتەلمەگەن ەدى. بۇل - تۇركيا تەڭىزدەرى مەن قارا تەڭىزدەگى العاشقى جوبا، - دەدى ايتان.
ونىڭ ايتۋىنشا، زەرتتەۋدىڭ ادام دەنساۋلىعى تۇرعىسىنان ەڭ ماڭىزدى قىرى - تەڭىز ونىمدەرى ارقىلى اسەر ەتۋى. پلاستيك تاسىمالدايتىن جانە بيواككۋمۋلياتسيا قاسيەتىنە يە حيميالىق زاتتار تەڭىزدەگى ازىق-تۇلىك تىزبەگىنە ەنىپ، تەڭىز ونىمدەرى ارقىلى داستارحانعا جەتەدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ كونتسەنتراتسياسى تىزبەك بويىمەن جوعارىلاي بەرەدى.
- كەيبىر حيميالىق زاتتاردى ءبىز تەڭىز سۋىنان انىقتاي المايمىز، ءبىراق پلاستيكتەن تابامىز. بۇل پلاستيكتىڭ قانشالىقتى بولجاۋعا كەلمەيتىن ءارى باسقارۋى قيىن كەشەندى لاستاۋشى ەكەنىن دالەلدەيدى. سۋ الماسۋى شەكتەۋلى قارا تەڭىزدىڭ جارتىلاي تۇيىق جۇيەسىندە ۇزاق مەرزىمدى جيناقتالۋ قاۋپى ودان سايىن ارتادى، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، پلاستيك قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ تاسىمالدانىپ، ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى.
زەرتتەۋشى قارا تەڭىزدەگى پلاستيك جاي عانا تەڭىز قوقىسى ەمەس، قورشاعان ورتادا زياندى حيميكاتتاردى تاسىمالداپ، ۇستاپ تۇرا الاتىن قوزعالمالى لاستاۋشى ەكەنىن ايتتى.
«قولعاپ، ماسكا جانە توقىما تالشىعىنان جاسالعان پلاستيك جوعارى حيميالىق جۇكتەمە تاسىمالدايدى»
وسى قورىتىندىلارعا سۇيەنە وتىرىپ، ۋلگەن ايتان پلاستيكپەن لاستانۋدىڭ الدىن الۋ جانە قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ تەڭىز ەكوجۇيەلەرى مەن ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
ول ءارتۇرلى پوليمەر تۇرلەرىنىڭ لاستاۋشى زاتتاردى ۇستاپ تۇرۋ قابىلەتى دە ارقالاي بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
- زەرتتەۋدەگى تاڭعالارلىق ناتيجەلەردىڭ ءبىرى - كوپ ۇلگىلەردە پلاستيك قوسپالارىنىڭ، ياعني وندىرىستىك حيميالىق زاتتاردىڭ كونتسەنتراتسياسى تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىشتاردان جوعارى بولىپ شىقتى. اسىرەسە قولعاپتار، ماسكالار جانە توقىما تالشىعىنان جاسالعان پلاستيك جوعارى حيميالىق جۇكتەمەگە يە بولدى، - دەدى پروفەسسور.
بيولوگتىڭ ايتۋىنشا، بۇل حيميكاتتار گيدروفوبتى، ياعني ىلعالدانبايدى.
- پلاستيك تەڭىز ورتاسىنا تۇسكەن ساتتەن باستاپ ونىڭ بەتى توزىپ، كەدىر- بۇدىر بولا باستايدى جانە وندا بيوقابىقشا پايدا بولادى. بۇل مۇنداي لاستاۋشى زاتتاردىڭ پلاستيك بەتىنە وڭاي جابىسۋىنا جاعداي جاسايدى. ءبىر جاعىنان، پلاستيك تەڭىزگە تۇسكەن بويدا قۇرامىنداعى قوسپالاردى بولە باستاسا، ەكىنشى جاعىنان، ادام ارەكەتىنىڭ ءارتۇرلى ناتيجەسىندە تەڭىز ورتاسىنا تۇسكەن تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىشتار ونىڭ بەتىندە جينالادى، - دەپ ءتۇسىندىردى ايتان.
«ءبىزدىڭ تۇتىنۋ ادەتتەرىمىز تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەلىك قىزمەتىنە اسەر ەتەدى»
پروفەسسور پلاستيكتىڭ ەڭ تومەنگى تروفيكالىق دەڭگەيدەن ەڭ جوعارعىسىنا دەيىن كۇشەيە تۇسەتىن «دومينو اسەرى» بار قاۋىپ ەكەنىن ايتتى.
- كۇندەلىكتى ومىردە ويلانباستان پايدالاناتىن قاراپايىم پلاستيك بوتەلكەنىڭ ءوزى ەكوجۇيە دەنساۋلىعىنا دا، ادام دەنساۋلىعىنا دا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ تۇتىنۋ ادەتتەرىمىز تەڭىز جانۋارلارىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى، - دەدى ول.
پروفەسسوردىڭ سوزىنشە، اسىرەسە قارا تەڭىز سياقتى جارتىلاي جابىق سۋ ارنالارىندا پلاستيكالىق لاستانۋدان ەكوجۇيەگە قىسىم كۇشەيىپ، ازىق-تۇلىك تىزبەگىنە قاۋىپ-قاتەر تونەدى. سوندىقتان لاستانۋدىڭ الدىن الىپ، قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋ قاجەت.
ايتا كەتەيىك، ەرتىس وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن 6,3 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەدى.
