تيبەت الەمىنىڭ قاقپاسى: گانسۋداعى گاننان قىتايدىڭ جاڭا تۋريستىك باعىتىنا اينالىپ كەلەدى

بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا، جاستاردى تۋعان ولكەسىندە تۇراقتاندىرۋعا جانە تۋريستىك اعىندى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل تاجىريبە قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى. ويتكەنى ەلىمىز دە كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا، ىشكى تۋريزم الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە تاريحي-مادەني مۇرانى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدىرۋعا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. Kazinform ءتىلشىسى ءوڭىردىڭ تۋريستىك جەتىستىكتەرىنە شولۋ ۇسىنادى.

ۇلى جىبەك جولى ىزىمەن

گانناندى ءداستۇرلى تۋريستىك باعىتتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋ قيىن. بۇل - شينحاي- تيبەت ءۇستىرتىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان بيىك تاۋلى ءوڭىر. مۇندا كونە موناستىرلار، كوشپەلى مادەنيەت جانە تيبەت حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ساقتالعان داستۇرلەرى توعىسقان. ءوڭىردى دامىتۋدا جاپپاي قۇرىلىس سالۋعا ەمەس، تاريحي جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. كونە كۆارتالدار قالپىنا كەلتىرىلىپ، موناستىرلار رۋحاني قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى، ءال داستۇرلى قولونەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. نەگىزگى ماقسات - تۋريستەرگە تەك كورىكتى جەرلەردى كورسەتۋ ەمەس، ولاردى ءوڭىردىڭ ءتول مادەنيەتىمەن، تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن جانە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرلەرىمەن جاقىن تانىستىرۋ.

گاننان - ۇلى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى تارماقتارىنىڭ ءبىرى وتكەن تاريحي ءوڭىر. بۇل ايماق ەجەلدەن قىتايدىڭ ورتالىق وڭىرلەرىن تيبەتپەن، ورتالىق ازيامەن جانە باتىس ەلدەرىمەن جالعاعان ساۋدا ءارى مادەني بايلانىستاردىڭ تورابى بولعان. وسى جولدار ارقىلى جىبەك، شاي، جىلقى، دارىلىك شوپتەر عانا ەمەس، ءتۇرلى حالىقتاردىڭ مادەنيەتى، ءدىنى مەن ونەرى دە تاراعان.

گاننان عاسىرلار بويى تيبەت، حان، حۋەي، موڭعول جانە باسقا دا ەتنوستاردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى قالىپتاسقان مەكەن رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭىردە تيبەت بۋدديزمى، كوشپەلى مادەنيەت پەن قىتاي وركەنيەتىنىڭ داستۇرلەرى توعىسىپ، وزىندىك تاريحي-مادەني كەلبەت قالىپتاستى. بۇگىندە بۇل مۇرا كونە عيباداتحانالاردان، ەجەلگى كەرۋەن جولدارىنىڭ ىزىنەن، ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنەن جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-داستۇرىنەن ايقىن كورىنەدى.

قازىرگى تاڭدا گاننان تاريحي مۇراسىن تابيعي تۋريزممەن ۇشتاستىرىپ، حالىقارالىق تۋريستەردى تارتاتىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ايماققا كەلگەن ساياحاتشىلار ءبىر ساپاردا-اق تيبەت مادەنيەتىمەن تانىسىپ، شينحاي-تيبەت ءۇستىرتىنىڭ قايتالانباس تابيعاتىن تاماشالاي الادى. تۋريستەر تيبەت بۋدديزمى ءىلىمىن زەرتتەيتىن ءىرى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ايگىلى لابرانگ موناستىر كەشەنىن ارالاپ، ساڭكە جايلاۋى مەن گانتسزيا ۇلتتىق گەوپاركىنىڭ كوركەم تابيعاتىن تاماشالايدى.

لابرانگ- تيبەت بۋدديزمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى

گانناننىڭ عاسىرلار بويعى مادەني مۇراسىن ايشىقتايتىن باستى ورىنداردىڭ ءبىرى - سياحە اۋدانىندا ورنالاسقان لابرانگ موناستىر كەشەنى. XVIII عاسىردىڭ باسىندا نەگىزى قالانعان بۇل قاسيەتتى مەكەن - تيبەت بۋدديزمىنىڭ گەلۋگ مەكتەبىندەگى 6 ءىرى رۋحاني ورتالىقتىڭ ءبىرى. لابرانگ قىتايداعى عانا ەمەس، الەمدەگى تيبەتتانۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى مادەني جانە عىلىمي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى سانالادى. مۇندا جىل سايىن مىڭداعان زەرتتەۋشى مەن تۋريست كەلىپ، تيبەت وركەنيەتىنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن تانىسادى.

عاسىرلار بويى لابرانگ عيبادات ورنى عانا ەمەس، ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، مادەنيەت پەن رۋحانياتتىڭ وشاعى بولىپ كەلەدى. ونىڭ قابىرعاسىندا بۋدديستىك فيلوسوفيا، مەديتسينا، استرونوميا، ءتىل ءبىلىمى مەن ءدىني ىلىمدەر زەرتتەلىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان كونە ءبىلىم جۇيەسى ساقتالعان. موناستىر كىتاپحانالارىندا تيبەت تىلىندەگى سيرەك قولجازبالار مەن ءدىني ەڭبەكتەر جيناقتالعان. كەشەننىڭ ساۋلەتى دە ەرەكشە اسەر قالدىرادى. قىزىل جانە التىن تۇستەرمەن كومكەرىلگەن عيماراتتار، تاۋ بوكتەرىنە ۇيلەسكەن عيباداتحانالار، موناحتاردىڭ تىنىش ىرعاقپەن وتەتىن كۇندەلىكتى راسىمدەرى كەلۋشىلەرگە تيبەت مادەنيەتىنىڭ تابيعي بولمىسىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

اسىرەسە، لابرانگتىڭ ەڭ اسەرلى نىساندارىنىڭ ءبىرى - الىپ دۇعا باراباندارى ورنالاسقان زال. تيبەت بۋدديزمىندە بۇل باراباندارعا قاسيەتتى مانترالار جازىلادى. سەنىم بويىنشا، باراباندى ءار اينالدىرعان سايىن جازىلعان مانترانى ءبىر رەت وقىعانمەن تەڭ رۋحاني ساۋاپقا يە بولادى. سوندىقتان كەلۋشىلەر ۇلكەن بارابانداردى باياۋ اينالدىرىپ، ىزگى تىلەك تىلەپ، جان تىنىشتىعىن ىزدەيدى. ۇنەمى قوزعالىستاعى بۇل باراباندار لابرانگتىڭ رۋحاني تىنىسىن سەزدىرەتىن ەرەكشە نىشانعا اينالعان.

موناستىر اۋماعىندا كەڭ تارالعان تاعى ءبىر ءداستۇر - عيباداتحانانى اينالىپ، دۇعا ەتۋ ءراسىمى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن موناحتار قاسيەتتى ورىنداردى اينالا ءجۇرىپ، ويلارىن جيناقتاپ، رۋحاني تازارۋعا ۇمتىلادى. بۇل ءداستۇر لابرانگتىڭ تەك تاريحي ەسكەرتكىش ەمەس، بۇگىنگە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان رۋحاني مەكەن ەكەنىن كورسەتەدى.

تيبەت جايلاۋىنداعى مالشىلار ءومىرى

گانان اۋماعىندا ازياداعى ءىرى تابيعي جايىلىمداردىڭ ءبىرى ورنالاسقان. العاش قاراعاندا تيبەت جايىلىمدارى قازاقستاننان تىم الىس جاتقانداي كورىنەدى. الايدا مۇنداعى مالشىلاردىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىمەن قاتتى ۇقساس. ۇشى-قيىرى كورىنبەيتىن جايلاۋ، ماۋسىمدىق كوشىپ-قونۋ، ادام مەن تابيعاتتىڭ جانە ءتورت تۇلىكتىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىم - ءبارى دە قازاق دالاسىنىڭ تىنىسىن ەسكە سالادى.

گانان اۋماعىنداعى ساڭكە جايلاۋى - عاسىرلار بويى تيبەت حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن كوشپەلى ءومىر سالتى ساقتالعان، ءدىني جانە ەتنومادەني شارالار وتكىزىلەتىن ماڭىزدى مەكەن بولىپ كەلەدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 3 مىڭ مەتردەن استام بيىكتىكتە جاتقان بۇل مەكەندى تاۋلار قورشاپ جاتىر. مۇندا كليمات سالقىن ءارى ىلعالدى، ال تابيعي جايىلىمدار مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى.

جايلاۋدا ءتورت مىڭنان استام مالشى ءداستۇرلى ءومىر سالتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ولار نەگىزىنەن سارلىق، قوي جانە جىلقى وسىرەدى. اسىرەسە سارلىق - تاۋلى ءوڭىر حالقىنىڭ تۇرمىسىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تۇلىك. ونىڭ ءسۇتى مەن ەتىنەن ۇلتتىق تاعامدار دايىندالادى، ءجۇنى مەن تۇگى تۇرمىستىق بۇيىم جاساۋعا پايدالانىلادى. بيىك تاۋلى، قاتال كليماتقا جاقسى بەيىمدەلگەندىكتەن، سارلىق تسينحاي- تيبەت ۇستىرتىندەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى تۇلىكتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. جەرگىلىكتى حالىق ونى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى دەپ قابىلدايدى.

سوڭعى جىلدارى ساڭكە جايلاۋىندا ءداستۇرلى شارۋاشىلىق تۋريزممەن ۇشتاسىپ كەلەدى. 2024 -جىلى بۇل ايماق قىتايداعى AAA دەڭگەيلى ۇلتتىق تۋريستىك ورىن مارتەبەسىن الدى. بۇگىندە كەي وتباسىلار ەتنو-قوناقۇيلەر اشىپ، ۇلتتىق تاعامدار ۇسىنىپ، تۋريستەرگە كوشپەلى ءومىر سالتىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ساياحاتشىلار اتقا ءمىنىپ، تيبەت شايىنان ءدام تاتىپ، سارلىق سۇتىنەن جاسالعان ونىمدەردى جەپ، جەرگىلىكتى مالشىلاردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن تانىسا الادى. وسىلايشا ساڭكە جايلاۋى تابيعي مۇرا مەن ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتى ۇشتاستىرىپ، تۋريزمدى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن ماڭىزدى باعىتقا اينالدىرىپ كەلەدى.

ءوڭىر تەك جازعى ماۋسىممەن شەكتەلمەي، قىسقى تۋريزمدى دە دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى بيلىك «مۇزدى گاننان» اتتى قىسقى تۋريستىك باعىتتى قالىپتاستىرىپ كەلەدى. قىس مەزگىلىندە تۋريستەر تاۋ شاڭعىسىمەن سىرعاناپ، تابيعات اياسىندا فوتوساياحات جاساپ، ەتنوقوناق ۇيلەردە تيبەت حالقىنىڭ تۇرمىسىمەن جانە داستۇرلەرىمەن تانىسا الادى. وسىلايشا گاننان جازعى ەكوتۋريزممەن قاتار، قىسقى دەمالىسقا دا قولايلى كوپقىرلى تۋريستىك باعىتقا اينالىپ كەلەدى.

21 اۋىلعا جان بىتىرگەن جول

بۇگىندە گانناندا ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلىپ، ەكونوميكا، تۋريزم، ەكولوگيا جانە الەۋمەتتىك سالانى قاتار دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى بيلىك ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا، زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جانە تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى.

ماسەلەن، گاننان-تيبەت اۆتونوميالىق وكرۋگىنىڭ جوۋچيۋي اۋدانىنداعى تۋريستىك جول 21 كونە اۋىلدى، 8 تابيعي ەكولوگيالىق ايماقتى جانە ونداعان مادەني مۇرا نىساندارىن بايلانىستىرادى. بۇرىن تاۋ اراسىنداعى بۇل ەلدى مەكەندەر كوپشىلىككە بەلگىسىز بولىپ، تۋريستەر دە سيرەك كەلەتىن. سوندىقتان كوپتەگەن تۇرعىن تابىس تابۋ ءۇشىن تۋعان جەرىن تاستاپ، سىرتتان جۇمىس ىزدەۋگە ءماجبۇر بولعان. جەرگىلىكتى بيلىك جولدى جاڭعىرتىپ، اۆتوتۋريزمگە ارنالعان كوركەم مارشرۋتقا اينالدىرعاننان كەيىن وڭىرگە كەلەتىن تۋريستەر سانى كۇرت ارتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل تۇرعىندارى قوناقۇيلەر، اگروتۋريزم نىساندارى مەن قولونەر شەبەرحانالارىن اشىپ، جاستار تۋعان جەرىنە قايتا ورالا باستادى.

جيىرمادان استام اۋىلدىڭ ءومىرىن وزگەرتكەن بۇل باعىت «گۇلدى شاش قىستىرعىش جولى» (Zānhuā Zhīlù) دەپ اتالادى. ونىڭ اتاۋى تيبەت ايەلدەرىنىڭ شاشىن تاۋ گۇلدەرىمەن بەزەندىرۋ داستۇرىمەن بايلانىستى. ۇزىندىعى 137 شاقىرىم بولاتىن مارشرۋت بويىندا تۋريستەر تابيعاتتىڭ ءتورت مەزگىلدەگى كورىنىسىن تاماشالاپ، تيبەت اۋىلدارىنىڭ تۇرمىسىمەن تانىسىپ، حالىقتىق فەستيۆالدەرگە قاتىسىپ، جەرگىلىكتى تاعامداردان ءدام تاتا الادى. بۇگىندە «گۇلدى شاش قىستىرعىش جولى» تۋرالى ينتەرنەتتەگى جاريالانىمدار مەن بەينەماتەريالداردىڭ قارالىمى 100 ميلليوننان اسىپ، بۇل باعىت گانسۋ پروۆينسياسىنداعى جاڭا مادەني-تۋريستىك نىسانداردىڭ بىرىنە اينالعان. ونىڭ باستى جەتىستىگى - شالعايداعى اۋىلدارعا جاڭا تىنىس بەرىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋى بولىپ وتىر.

سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى وتباسىلىق قوناقۇيلەر، قولونەر شەبەرحانالارى، گاسترونوميالىق جوبالار مەن مادەني فەستيۆالدەر دامىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۋريستىك پروتسەستىڭ سىرتقى باقىلاۋشىسى ەمەس، تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالىپ وتىر. بۇل ءداستۇرلى كاسىپتەردىڭ ساقتالۋىنا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

قىتاي تاجىريبەسى مادەني تۋريزمدى دامىتۋ تەك قوناق ۇيلەر مەن جول سالۋمەن شەكتەلمەيتىنىن كورسەتەدى. بۇل باعىتتا تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ، قولونەرشىلەردى قولداۋ، ماماندار دايارلاۋ، سيفرلىق سەرۆيستەردى ەنگىزۋ جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ سەكىلدى شارالار كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسۋى ماڭىزدى. ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ باي تاريحى مەن بىرەگەي مۇراسىنا يە قازاقستان ءۇشىن بۇل تاجىريبە ءداستۇردى ساقتاپ، زاماناۋي تۋريستىك كلاستەرلەردى قالىپتاستىرۋدىڭ ءتيىمدى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولا الادى.

بۇعان دەيىن شىعىس قازاقستانداعى تابيعاتى ەرەكشە اۋدانداردىڭ ءبىرى - قاتونقاراعايعا ساياحات جونىندە جازعان ەدىك.

اۆتور

ايجان سەرىكجان قىزى