تۇيە ادامزاتتى جاھاندىق جىلۋدان قۇتقارادى
استانا. قازاقپارات - شۇباتتى ءتاۋىر كورەتىن ءبىز عانا ەمەس. جاھاندىق تۇيە ءسۇتى يندۋسترياسىنىڭ اينالىمى الداعى 4 جىلدا 24 ميلليارد ا ق ش دوللارىنان اسۋى مۇمكىن. بۇل كورسەتكىش 2 جىل بۇرىن 14 ميلليارد كولەمىندە ەدى.
جالپى ءوتىمدىسى - سيىر ءسۇتى. جەر جۇزىندەگى اقتىڭ 80 پايىزى زەڭگى بابا تۇقىمىنا تيەسىلى. الايدا كەيىن دە كليمات وزگەرىسى ءىرى قاراعا جايسىز ءتيىپ تۇر. قوڭىرسالقىن ەۋروپانىڭ وزىندە ءولىم-ءجىتىم كوپ، سوسىن كليماتتىڭ اسەرىنەن ءسۇتتى از بەرەتىن بولعان. سوعان قاراعاندا جەر بەتىندە كۇن ىسي بەرسە، ويسىلقارا تۇقىمىن كوبەيتەتىن ءتۇرىمىز بار ما قالاي؟! وسى تۇستا عالىمدار تۇيە ءسۇتىنىڭ پايداسىن تەرەڭنەن زەرتتەۋگە كوشكەن. جاھاندىق جىلۋدان ادامزاتتى تۇيە قۇتقارادى. بريتانيالىق ەكولوگتار وسىنداي پىكىردە. ادەتتە افريكا، اراب جەرلەرىندە، موڭعوليا، قازاقستاندى مەكەندەيتىن تۇلىككە ا ق ش، قىتاي، ەۋروپالىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى.
ماماندار بولاشاقتا تۇيەلەر سيىرلاردى تولىقتاي ىعىستىرىپ شىعاراتىنىنا سەنىمدى. تەك ەكولوگيالىق جاعىنان عانا ەمەس، سيىر سۇتىنە قاراعاندا ساپالىراق ءسۇت بەرەدى. قۇرامى مايلى ءارى دارۋمەندەرگە باي. تۇيەنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسى وزگەشە قۇرىلعان. ولاردىڭ اسقازانىنداعى باكتەريالار مەتابوليزم ۇدەرىسىندە مەتاندى وتە از مولشەردە بولەدى.
«بۇل -جاھاندىق جىلۋمەن كۇرەستە تۇيەنىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى»، - دەيدى ماماندار.
دينا سەليگسون، زەرتتەۋشى:
- تۇيە ءسۇتى - بۇل جاي عانا سۋسىن ەمەس، تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن ەڭ كەمەلدى ءدارىحاناسى. كليمات وزگەرگەن سايىن، سيىر سۇتىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ، توزىمدىرەك ءارى پايدالىراق بالامالاردى ىزدەۋىمىز كەرەك. تۇيە ءسۇتى قۇرامى جاعىنان وتە پايدالى ءارى بولاشاقتا تاپتىرماس تاعام تۇرىنە اينالارى ءسوزسىز.
ەۋروپا قارا مالعا جايسىز بولىپ بارادى اپتاپ ىستىقتان كەيىنگى 2-3 جىلدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سيىرلار قىرىلىپ جاتىر. اسىرەسە ەۋروپادا. فرانسيا مەن يسپانيادا قاتالاپ ولگەن مال سانى %30 عا ارتقان. 10 مىڭ سيىردىڭ قىرىلۋى فەرمەرلەر ءۇشىن قىپ-قىزىل شىعىن. ءتىرى قالعان قارا مالدىڭ ءوزى بۇزاۋلاي الماي قالادى نەمەسە ءسۇت بەرمەۋى مۇمكىن. جالپى زەڭگى بابا تۇقىمى فيزيولوگيالىق تۇرعىدان سۋىققا ءتوزىمدى. الايدا ىستىققا ءالسىز. ويتكەنى تەر شىعارا المايدى. دەنەسىن اۋزىمەن دەمالۋ ارقىلى سالقىنداتادى. ەگەر تۇندە تەمپەراتۋرا + 21°C- تان تومەن تۇسپەسە، سيىردىڭ كۇندىز جيناعان قىزۋى سىرتقا شىقپايدى. مۇنداي جاعداي 3-4 كۇن قايتالانسا، جانۋاردىڭ اعزاسى شىدامايدى. ءسويتىپ ونىمدىلىك %15-30 عا كەميدى. ويتكەنى مال ىستىقتا سۋدى كوپ ءىشىپ، جەمدى از جەيدى جانە از قوزعالادى. سوندىقتان ءسۇت بەرۋى دە ازايادى.
ال تۇيە + 50°C ىستىققا دەيىن شىدايدى. ءتىپتى 10-14 كۇن بويى سۋسىز جۇرە بەرەدى. ال سيىر 1-2 كۇننەن ارتىق سۋ ىشپەسە كۇنى قاراڭ. تۇيەنىڭ دەنە تەمپەراتۋراسى ورتاعا قاراي وزگەرەدى، ياعني كليماتتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە بەيىم. افريكا تۇيەنىڭ ارقاسىندا كۇنەلتىپ وتىر ويسىلقارا تۇقىمى تۇگەل افريكا جۇرتىن اسىراپ وتىر. الەمدە 19 ميلليون تۇيە بولسا، سونىڭ 14,5 ميلليونى افريكادا. ءبىر عانا سوماليدە 7 ميلليون، سۋداندا 3,3 ميلليون باس بار. سوماليدەگى جۇرت تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىر. ءار تۇيە كۇنىنە 10 ليتر ءسۇت بەرەدى. سوسىن ونى وڭدەپ، يوگۋرت ءوندىرىسىن جولعا قويعاندار بار.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تۇيە سۇتىندە سيىرعا قاراعاندا قانت از. بۇل لاكتوزانى كوتەرە المايتىن ادامدارعا جاقسى. سونداي-اق س دارۋمەنى، تەمىر جانە سينك مولشەرى جوعارى. ونىمدەگى ماگني مەن كالتسي سۇيەكتى نىعايتسا، پروبيوتيكتەر ىشەك ساۋلىعىنا پايدالى. ونىمدىلىكتىڭ ەكى ەسە ارتۋى ۆەتەرينارلىق قىزمەتكە، ساپالى جەمگە جانە زاماناۋي ساۋۋ ادىستەرىنە سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ناتيجەسى.
تۇيەلەردى ۇنەمى مال دارىگەرلەرى تەكسەرىپ، ولارعا ارنايى تاعامدىق قوسپالار بەرىلەدى. ءتىپتى مۇنى ۇكىمەت تە قولداپ، ءسۇت ونەركاسىبى تۋرالى زاڭ قابىلداعان.
ياحە شوللە، ديەتولوگ:
- تۇيە سۇتىنەن جاسالعان يوگۋرت الەمدە سيرەك كەزدەسەدى. ونىڭ پايدالى تۇسى وتە كوپ. سۇيەكتىڭ ساۋلىعىن نىعايتاتىن ماگنيي مەن كالتسيگە باي. سونىمەن قاتار ونىڭ قۇرامىندا B12, C جانە D دارۋمەندەرى بار. بۇعان قوسا، ءونىم ىشەك جۇمىسىنا وڭ اسەر ەتەتىن پروبيوتيكتەر دەپ اتالاتىن پايدالى باكتەريالارعا يە.
ەسپرەسسو، امەريكانو، كاپۋچينو تىزە بەرسەك، كوفەنىڭ ءتۇرى كوپ. جاقىندا بۇل تىزىمگە كامەلچينو قوسىلسا تاڭ قالماڭىز. بولاشاقتا تۇيە ءسۇتى قوسىلعان بۇل كوفە ءتۇرى كاپۋچينونىڭ ورنىن باساتىن ءتۇرى بار. قازىردە بۇل سۋسىن ءبىرقاتار ەلدە تانىمال. لاكتوزانى كوتەرە المايتىن جاندار كوبىنە سيىر سۇتىنەن باس تارتادى. وسى تۇستا تۇيە سۇتىنە بولاشاقتا سۇرانىس ارتۋى ابدەن مۇمكىن.
