تاجىكستانداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى ورتالىق ازياعا قاۋىپ توندىرەدى

ايماقتىڭ نەگىزگى سۋ قورى شوعىرلانعان تاجىكستان مۇزدىقتارىنىڭ سارقىلۋى قانداي سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن جانە ىقتيمال داعدارىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولعا الىندى؟ ساۋالدارعا Kazinform اگەنتتىگىنىڭ دۋشانبەدەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى جاۋاپ ىزدەپ كوردى.

جاھاندىق جىلىنۋ- تۇشى سۋدىڭ سارقىلۋىنا سەبەپ

جاھاندىق كليمات بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۇراقسىزدىق كەزەڭىنە ءوتتى. پارنيكتىك گازداردىڭ شوعىرلانۋى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ، مۇحيتتار جىلدام جىلىنۋدا، ال جەر شارىنداعى مۇز جامىلعىلارى قارقىندى تۇردە قىسقارىپ بارادى.

دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ (دمۇ) سوڭعى ەسەبىنە سايكەس، 2015-2025-جىلدار باقىلاۋ تاريحىنداعى ەڭ ىستىق كەزەڭ بولدى. ال وتكەن جىل تەمپەراتۋرا كورسەتكىشى بويىنشا ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى ورىنعا شىعۋى ىقتيمال. وتكەن جىلى جەر بەتىندەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1850-1900-جىلدارداعى يندۋسترياعا دەيىنگى دەڭگەيدەن 1,43 گرادۋس سەلسيگە جوعارى تىركەلدى.

- كليماتتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە. تاريح قاتارىنان ون ءبىر رەت قايتالانسا، بۇل جاي سايكەستىك ەمەس. ول ارەكەت ەتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى، - دەدى ب ۇ ۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش.

جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ەڭ ايقىن سالدارى مۇزدىقتاردىڭ جەدەل ازايۋىنان كورىنىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا الەمدە جالپى اۋماعى شامامەن 700 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قامتيتىن 275 مىڭنان استام مۇزدىق بار. ولار الەمدەگى تۇشى سۋ قورىنىڭ 70 پايىزىن ساقتاپ وتىر. سوعان قاراماستان، مۇز قاباتتارى جىلدان-جىلعا جۇقارىپ، كولەمى قىسقارىپ كەلەدى.

وتكەن جىلى اركتيكاداعى مۇز ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن ازايسا، انتاركتيدا سپۋتنيكتىك باقىلاۋلار تاريحىنداعى ءۇشىنشى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتى كورسەتتى. يسلانديادا جانە سولتۇستىك امەريكانىڭ تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىندا مۇزدىقتاردىڭ جاپپاي جويىلۋى تىركەلدى. بۇل قۇبىلىس جەكەلەگەن وڭىرلەرمەن شەكتەلمەي، جاھاندىق سيپات الىپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى.

- نەپال جاقىندا لانگتانگ ايماعىنداعى يالا مۇزدىعىنىڭ جويىلعانىن جاريالادى. ۆەنەسۋەلا سلوۆەنيادان كەيىن الەمدە بارلىق مۇزدىقتارىنان تولىق ايىرىلعان ەكىنشى ەلگە اينالدى. مۇزدىقتىڭ جويىلۋى تەك مۇزدىڭ جوعالۋى ەمەس. بۇل - ءبىزدىڭ ەكوجۇيەلەرىمىزگە، ەكونوميكامىزعا جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمىمىزعا اۋىر سوققى، - دەدى دمۇ باس حاتشىسى سەلەستە ساۋلو تاجىكستانداعى مۇزدىقتاردى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا.

تاجىكستان مۇزدىقتارىنا تونگەن قاۋىپ

تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇزدىقتار مەن كريوسفەرانى زەرتتەۋ ورتالىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى انۆار حوميدوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەل اۋماعىنىڭ 93 پايىزىن تاۋلى جىنىستار الىپ جاتىر. ونىڭ قاتارىندا الەمگە ايگىلى پامير تاۋ جۇيەسى دە بار.

- تاجىكستانداعى مۇزدىقتار 11146 شارشى شاقىرىم اۋماقتى قامتيدى، ولاردىڭ جالپى كولەمى 845 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى. باتىستاعى بيىك تاۋلى ايماقتاردا ماڭگى قار شەكاراسى 3500-3600 مەتر بيىكتىكتە بولسا، شىعىس بولىگىندە ول 5800 مەترگە دەيىن كوتەرىلەدى. ال بۇكىل ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى مۇزدىق - ۇزىندىعى 70 شاقىرىمنان اساتىن ۆانچياح (فەدچەنكو) مۇزدىعى، - دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەر تاجىكستاندى ورتالىق ازيانىڭ سۋ جۇيەسىندە شەشۋشى رولگە شىعارىپ وتىر. ويتكەنى ەل اۋماعىنداعى مۇزدىقتار ايماقتىڭ تۇشى سۋ قورىنىڭ 60 پايىزدان استامىن قالىپتاستىرادى. ءامۋداريا مەن سىرداريا سياقتى ءىرى وزەندەر، سونداي-اق وزگە دە سۋ ارتەريالارى نەگىزىنەن وسى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى مەن قىسقى قار قورىنىڭ ەسەبىنەن تولىعىپ وتىرادى.

الايدا تابيعي الەۋەتكە قاراماستان، كليماتتىق وزگەرىستەر جۇيەگە ايتارلىقتاي قىسىم ءتۇسىرىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، ورتالىق ازيادا مۇزدىقتاردىڭ جاپپاي ازايۋ قارقىنى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن جوعارى، ال وڭىرگە جاھاندىق مۇزدىق ماسساسى جوعالۋىنىڭ شامامەن 8,5 پايىزى تيەسىلى. بۇل - الەمدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. بۇعان دەيىن تاجىكستان پرەزيدەنتى سوڭعى جارتى عاسىردا ەلدەگى 14 مىڭ مۇزدىقتىڭ 1,3 مىڭى تولىق جويىلعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

بۇل ءۇردىستىڭ ۇدەۋىنە تەك تابيعي ەمەس، انتروپوگەندىك فاكتورلار دا اسەر ەتۋدە. ولاردىڭ قاتارىندا ورمان القاپتارىنىڭ كەسىلۋى، اۋانىڭ لاستانۋى، شاڭدى داۋىلداردىڭ جيىلەۋى جانە جەردى پايدالانۋ قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى بار.

عىلىمي دەرەكتەر بۇل جاعدايدىڭ ۇزاق مەرزىمدى سيپات العانىن كورسەتەدى. سوڭعى جيىرما جىلدا تاجىكستانداعى ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرا 1,0-1,3 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ال كليماتتىق مودەلدەر ۇدەرىستىڭ جالعاساتىنىن بولجايدى. XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي تەمپەراتۋرا 1,5-2,0 گرادۋسقا دەيىن وسسە، عاسىر سوڭىنا قاراي قولايسىز ستسەنارييدە 3-4 گرادۋستان اسۋى مۇمكىن.

وسى تەندەنتسيالار ساقتالعان جاعدايدا مۇزدىقتاردىڭ قىسقارۋى دا جالعاسا بەرمەك. بولجام بويىنشا، 2050-جىلعا قاراي مۇزدىقتار تاعى 20 پايىزعا دەيىن ازايۋى ىقتيمال. ال 2100-جىلعا قاراي ءوڭىر 2020-جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا مۇزدىق كولەمىنىڭ 85 پايىزىنا دەيىن جوعالتۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە تابيعي اپاتتاردىڭ جيىلەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

قازىردىڭ وزىندە سالدار ايقىن بايقالۋدا. تەك 2020-2025-جىلدار ارالىعىندا تاجىكستاندا 2 مىڭنان استام توتەنشە تابيعي قۇبىلىس تىركەلسە، سوڭعى ون جىلدا ولاردىڭ جالپى سانى 4 مىڭنان اسقان. سونىڭ اسەرىنەن ەكونوميكالىق شىعىن كولەمى 500 ميلليون دوللارعا جەتكەن.

جاڭا مونيتورينگ جۇيەسى

2018-جىلى تاجىكستاندا گلياتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەردى جۇيەلى تۇردە قايتا جانداندىرۋ ماقساتىندا ت ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇزدىقتاردى زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. بۇل قادام مۇزدىقتاردى تەك باقىلاۋمەن شەكتەلمەي، ولاردى كەشەندى عىلىمي تالداۋعا كوشىرۋگە جول اشتى. نەگىزگى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا قاشىقتان زوندتاۋ جانە گاج تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ مۇزدىقتاردىڭ اتلاس- كاتالوگىن جاساۋ، سونداي- اق مۇزدىقتار مەن سەل ۇدەرىستەرىن مودەلدەۋ بار. قازىرگى تاڭدا ورتالىقتا 50 دەن استام مامان جۇمىس ىستەپ، مۇزدىقتاردى باقىلاۋ، گيدرومەتەورولوگيا، كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە سۋ ساپاسى باعىتتارىندا زەرتحانالار قىزمەت اتقارادى.

عىلىمي بازاعا سۇيەنە وتىرىپ، ەل اۋماعىندا باقىلاۋ ينفراقۇرىلىمى دا كەڭەيتىلگەن. ەلدە مۇزدىقتاردى باقىلايتىن تاعى بەس ستانتسيا جۇمىس ىستەيدى. ولار شىعىس پاميردە، زەراۆشان وڭىرىندە جانە سۋرحوب وزەنى الابىندا ورنالاسقان. جىل سايىنعى ەكسپەديتسيالار بارىسىندا قاشىقتان زوندتاۋ ادىستەرى ارقىلى مۇزدىقتاردىڭ ماسسالىق بالانسى زەرتتەلىپ، شۋرفتار قازۋ ارقىلى قار جينالاتىن ايماقتار مەن ەرۋ كولەمى ناقتى تىركەلەدى.

جيناقتالعان دەرەكتەر ۇزاق مەرزىمدى وزگەرىستەردىڭ اۋقىمىن ايقىن كورسەتىپ وتىر.

- ەڭ ءىرى ۆانچياح (فەدچەنكو) مۇزدىعى 100 جىل ىشىندە 1 شاقىرىمعا شەگىنگەن. مۇزدىڭ جالپى اۋماعى 45 شارشى شاقىرىمعا ازايىپ، كولەمى 16 تەكشە شاقىرىمعا كەمىدى. سوڭعى جىلدارى ونىڭ شەگىنۋ جىلدامدىعى جىلىنا 16-18 مەتردى قۇراپ وتىر، - دەدى انۆار حوميدوۆ.

بۇل زەرتتەۋلەر تەك ۇلتتىق دەڭگەيدە شەكتەلمەي، حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقپەن دە ۇشتاسىپ وتىر. ورتالىققا مۇزدىقتاردى زەرتتەۋدە شۆەيتساريا، گەرمانيا، فرانسيا، قىتاي جانە جاپونيانى قوسا العاندا، 10 نان استام ەلدىڭ عالىمدارى قولداۋ كورسەتەدى. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە اياقتالعان ەڭ ءىرى حالىقارالىق ەكسپەديتسيالاردىڭ ءبىرى قالايي كابۋد («كوك تاۋ» ) مۇزدىعىن زەرتتەۋگە ارنالدى. زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە بيىكتىگى 5811 مەترلىك كون-چۋكۋرباشي شىڭىنداعى مۇز جامىلعىسى تاڭدالدى.

بۇل تاڭداۋ دا عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن ەدى. كوپتەگەن مۇزدىقتار كەرى شەگىنىپ جاتقاندا، اتالعان ماسسيۆ ۇزاق ۋاقىت بويى كەرىسىنشە ءوسۋ ءۇردىسىن كورسەتكەن. قۇبىلىس اتموسفەرالىق اينالىم ەرەكشەلىكتەرىمەن جانە جاۋىن- شاشىننىڭ جينالۋىمەن بايلانىستىرىلعانىمەن، ناقتى مەحانيزمى تولىق انىقتالماعان بولاتىن. سوندىقتان عالىمدار شىڭعا كوتەرىلىپ، ۇزىندىعى 100 مەتردەن اساتىن ەكى مۇز وزەگىن الدى. بۇل ۇلگىلەر جەردىڭ سوڭعى 30 مىڭ جىلدىق كليماتتىق تاريحىن - اتموسفەرا قۇرامىنان باستاپ شاڭدى داۋىلداردىڭ قارقىندىلىعىنا دەيىن ساقتاپ تۇرعان قۇندى دەرەككوز.

- ۇلگىلەردىڭ ءبىرى جاپونياداعى حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تومەن تەمپەراتۋرالاردى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جىبەرىلدى. وندا ماماندار مۇزدىقتىڭ تۇراقتىلىعىن تۇسىنۋگە تالپىنىپ جاتىر. زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر مۇزدىقتاردىڭ بولاشاعىن بولجاۋعا، كليمات وزگەرىسىنە بەيىمدەلۋ شارالارىن ازىرلەۋگە جانە سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە نەگىز بولادى. ەكىنشى وزەك حالىقارالىق Ice Memory قورىنا بەرىلىپ، ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋ ءۇشىن انتاركتيداعا جىبەرىلدى. بۇل - تاجىكستاننىڭ جەر شارىنىڭ «كليماتتىق جادىن» ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسى، - دەپ ءتۇسىندىردى انۆار حوميدوۆ.

مۇزدىقتاردى قالاي قورعاۋعا بولادى؟

مۇزدىقتاردىڭ ەرۋ ۇدەرىسىن باياۋلاتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى تاسىلدەر عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ نازارىندا. بۇل باعىتتا فيزيكالىق، بيولوگيالىق جانە حيميالىق ادىستەر ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن كەشەندى شەشىم رەتىندە قاراستىرىلادى.

فيزيكالىق تاسىلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە مۇزدىقتار ماڭىندا جاساندى كولدەر قۇرۋ ۇسىنىلادى.

- مۇزدىقتار بوساتقان اۋماقتاردا شاعىن كول جاساۋعا بولادى. وندا جينالعان سۋ قىستا قاتىپ، كوكتەمدە تيىسىنشە 15-30 كۇن كەش ەريدى، بۇل رەتتەلەتىن سۋ اعىنىن قامتاماسىز ەتەدى. جاز مەزگىلىندە كولدەردەن بۋلانعان ىلعال قوسىمشا سۋ كوزىنە اينالىپ، مۇزدىقتاردى قورەكتەندىرۋگە ىقپال ەتەدى. ال بيىك تاۋلى ايماقتارداعى ورمان القاپتارى تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىن تەجەپ، شاڭدى داۋىلداردىڭ اسەرىن ازايتادى، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

وسى تاجىريبەلەرمەن قاتار حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلگىلەر دە زەرتتەلىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا شۆەيتساريا تاجىريبەسى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ەلدە شاعىن مۇزدىقتار ارنايى جابىن ماتەريالدارىمەن قاپتالىپ، كۇن رادياتسياسىنىڭ اسەرى بارىنشا ازايتىلادى.

سونىمەن بىرگە تاجىكستاندا دا جاڭا تەحنولوگيالىق تاسىلدەر قاراستىرىلۋدا. گلياتسيولوگتار مۇزدىق بەتىندە قورعانىش قابات قالىپتاستىرۋ ءۇشىن حيميالىق اەروزولدەردى قولدانۋ مۇمكىندىگى زەرتتەلىپ جاتىر.

كليماتتىق ديپلوماتيا

جاھاندىق كليمات وزگەرىستەرى جاعدايىندا مۇزدىقتاردى ساقتاۋ ماسەلەسى حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى باعىتتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. پروبلەمانىڭ اۋقىمى كەڭەيگەن سايىن، ونى جەكە مەملەكەت دەڭگەيىندە ەمەس، وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدە ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگى ايقىندالا ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق ىنتىماقتاستىعى دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، بىرلەسكەن باستامالار كۇشەيە باستادى.

وسى ءۇردىستىڭ جالعاسى رەتىندە ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسى 2025-جىلدى مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاپ، 2025-2034-جىلدارعا ارنالعان «كريوسفەرا عىلىمدارىن قولداۋعا باعىتتالعان ءىس- قيمىل ونجىلدىعىن» باستادى. باستاما مۇزدىقتاردى قورعاۋدى تەك عىلىمي ماسەلە ەمەس، جاھاندىق ساياساتتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە بەكىتتى. سونىمەن قاتار مامىر ايىندا ب ۇ ۇ- نىڭ 2028-جىلعى سۋ كونفەرەنسياسىنا دايىندىق اياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق جيىن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ايماقتىق دەڭگەيدە دە ناقتى قادامدار جاسالۋدا. ءساۋىر ايىندا قازاقستاندا وتكەن العاشقى وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميتكە (RES) ورتالىق ازيا، ەۋرووداق، شىۇ جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن 1500 دەن استام وكىل جينالدى. بۇل الاڭ وڭىرلىك ەكولوگيالىق كۇن ءتارتىبىن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالدى. وسى قاتاردا قىرعىزستان 2027-جىلى وتەتىن تاۋلى ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا ارنالعان «بىشكەك+25» سامميتىنە شاقىرۋ جاساسا، وزبەكستان سۋ ۇنەمدەۋ جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك فورۋمعا دايىندىقتى باستاپ، سۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ بويىنشا «جول كارتاسىن» ازىرلەۋدە.

وسىلايشا، اتالعان باستامالار كليمات وزگەرىسىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. وڭىردە سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەداۋىر بولىگى تاجىكستان مۇزدىقتارىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان، ولاردىڭ جەدەل ەرۋى، تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى جانە تابيعي اپاتتاردىڭ جيىلەۋى ايقىن قاۋىپ رەتىندە قالىپتاسىپ وتىر.

مۇنداي جاعدايدا نەگىزگى باسىمدىق عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ، تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ بولىپ سانالادى. الايدا قازىرگى سىن-قاتەرلەردىڭ قارقىنى بۇل شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە كورسەتەدى. سوندىقتان مۇزدىقتاردى ساقتاۋ ماسەلەسى ورتالىق ازيانىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكولوگيالىق ءارى ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ شەشۋشى فاكتورى رەتىندە كۇن تارتىبىندە قالا بەرمەك.