سەرىك مۇقىش: فوتونىڭ «ءتاتتىسى» مەن «اشىسى» بار
استانا. KAZINFORM - دەرەكتى فوتوگراف سەرىك مۇقىش - قازاق مالشىلارىنىڭ كوشپەلى ءومىرىن، ءداستۇرلى مادەنيەتىن، التاي قازاقتارىنىڭ شىنايى تۇرمىسىن فوتوقۇجاتتاۋمەن تانىلعان تۇلعا. ول ب ۇ ۇ مەن «قىتاي ەتنوفوتوگرافيا قوعامى» بىرلەسىپ وتكىزگەن حالىقارالىق بايقاۋدىڭ «دەرەكتى فوتو» اتالىمىنىڭ جۇلدەگەرى (2014)، «Sente Antu Cup» حالىقارالىق فوتوبايقاۋىنداعى (2017) ۇزدىك 10 فوتوسۋرەتشىنىڭ ءبىرى.
بۇگىندە اتامەكەنىنە ورالعان فوتوگرافپەن ءبىز ەرەيمەنتاۋداعى جاۋشوقى مەن سۇڭقارتاستىڭ ماڭىندا سەيىلدەپ ءجۇرىپ اڭگىمەلەستىك. كەشقۇرىم ۋاقىت ەدى. كۇن باتار شاقتىڭ القىزىل شۋاعى اينالانى ادەمى بوياۋعا مالىپ، تابيعاتقا ەرەكشە رەڭك بەرە قالعانى. ساناۋلى مينۋتقا سوزىلاتىن مۇنداي ءسات - فوتوگراف ءۇشىن ناعىز ولجا.
فوتواپپاراتىمدى بىردەن سەرىك مۇقىش ۇلىنا ۇسىندىم: بۇل جاققا العاش رەت اياق باسىپ وتىر عوي، ءبىر-ەكى كادر ءتۇسىرىپ العىسى كەلەر، بالكىم؟ «جوق، - دەدى سەرىك مۇقىش ۇلى ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ، - مەن مۇنداي ءتاتتى سۋرەت ءتۇسىرۋدى الدەقاشان قويعانمىن». ەرىكسىز جىميدىم. كوز تويدىرار تابيعات نەمەسە باسقا دا ادەمىلىكتى ايشىقتايتىن فوتو تۇسىرمەيتىنىن بۇدان بۇرىن دا ەستىگەن ەدىم. سەبەبىن وزىنەن ەستۋدىڭ ءساتى ەندى كەلگەندەي. ءبىراق باتار كۇننىڭ شۋاعىنا شومىلعان كەڭ دالاعا قاراپ ويعا باتىپ تۇرعانىن كورىپ، سۇراعىم ءتىل ۇشىندا قالدى. اڭگىمەنىڭ تيەگى ءسال كەيىنىرەك اعىتىلدى. سۇراعىمىز دا ءداستۇرلى ساۋالدان باستالدى.
«ءتاتتى سۋرەتتەن» باستالعان فوتواۋەستىك
- فوتو تۇسىرۋگە دەگەن اۋەستىك قاشان باستالدى؟ فوتواپپاراتتى نەشە جاسىڭىزدا قولعا الىپ ەدىڭىز؟
- مەن بۇل ونەرگە ءسال كەشىرەك، وتىز جاسىمدا بەت بۇردىم. وعان دەيىن ارا-تۇرا فوتو تۇسىرگەنىم بولماسا، اجەپتاۋىر تابىسىم بار، بانكتە قىزمەت ىستەپ ءجۇردىم. سول جۇمىستى تاستاپ، فوتواپپاراتتى سەرىگىم ەتكەلى بەرى دە وتىز جىلدان استى. العاشىندا مەن دە وسى كۇنگى جۇرت سەكىلدى ادەمى، سۇلۋ سۋرەتتىڭ سوڭىندا ءجۇردىم. تاۋ-تاستى كەزدىم، تابيعاتتىڭ اسەم كورىنىستەرىن ءتۇسىردىم. مۇنداي سۋرەتتەردى قازىر «ءتاتتى سۋرەت» دەپ اتايمىن.
- نەلىكتەن ولاي دەدىڭىز؟
- ويتكەنى ول ءتاتتى كامپيت سياقتى. ىلعي دا ادەمى، اسەم، سۇلۋ كورىنىستەر بولادى. عاجايىپ كوركەم تابيعات، سۇيكىمدى جانۋارلار، ادامداردىڭ قايتالانباس ەرەكشە ساتتەرى - بارلىعى دا كوڭىلىڭدى كوتەرەدى. الەمدى، اينالاڭدى قىزىلدى-جاسىلدى رەڭكتە، جارقىن بوياۋلارىمەن كورسەتەدى. تامساندىرادى، تاڭداندىرادى ءارى قىزىقتىرادى. ءوزىڭ دە سونداي سۋرەت تۇسىرگىڭ كەلدى. سوندىقتان بولار، مەن دە 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتىمدى «ءتاتتى سۋرەتكە» ارناپ ءجۇرىپ قالدىم. مۇنىڭ وتكىنشى دۇنيە ەكەنىن، ونىڭ سوڭىنا ەشقاشان جەتپەيتىنىمدى، ودان وزىمە دە، وزگەگە دە پايدا جوعىن كەشىرەك ءتۇسىندىم.
قۇشاعىنا ءسابيىن العان مالشىنىڭ ايەلى تۇيەلى كوشتى باستاپ كەلەدى
دەرەكتى فوتوعا الىپ كەلگەن قاتە جازۋ
- ويىڭىزدى وزگەرتۋگە نە سەبەپ بولدى؟
- مەن قىتايدا «الەم فوتوگرافياسى» جۋرنالى سياقتى فوتوونەرگە ارنالعان كوپتەگەن باسىلىمدى جازدىرىپ الاتىنمىن. ءبىر كۇنى سونداي جۋرنالداردى قاراپ وتىرعان ەدىم: قولىنا قىران قوندىرعان قازاق بۇركىتشىنىڭ فوتوسى شىعا كەلدى. ءدال ءبىزدىڭ جاقتا بۇركىتشى قازاقتار وتە سيرەك ەدى، سوندىقتان دا بولار كوزىمە وتتاي باسىلدى. كىم ەكەن دەپ ءۇڭىلىپ قاراسام، موڭعول بۇركىتشىسى دەپ جازىپ قويىپتى. ءبىراق سۋرەتتەگى ادام - قازاق. قازاقتى موڭعول دەپ شاتاستىرىپ جازىپ قويعانى نامىسىما ءتيدى. بۇلاي قاتە جازۋعا بولا ما ەكەن؟ دەرەۋ رەداكتسياسىنا حابارلاسىپ، ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىم. ءبىراق ولار اۆتوردى تاۋىپ بەرە المايتىندارىن ايتتى. ول ءبىر شەتەلدىك ازامات ەكەن. اعىلشىنشا بىلمەگەن سوڭ، ونى شەتەلدەن ىندەتىپ ىزدەۋگە شامام جەتپەسى انىق. سوندىقتان ءبىر ويعا بەكىدىم: قازاق بۇركىتشىلەرىن تاۋىپ، ولاردىڭ ساياتشىلىعىن ءوزىم تانىستىرايىن دەدىم.
- قىتايداعى قازاق بۇركىتشىلەرىنە ارنالعان سەريالى فوتولارىڭىز وسىلاي تۋدى ما؟
- ءيا، سولاي دەۋگە بولادى. ءبىراق مەن الدىمەن ساياتشىلىق ونەرى كەڭ ءورىس العان موڭعولياعا ارنايى بارىپ، سونداعى بۇركىتشىلەردى فوتوعا ءتۇسىردىم. ويتكەنى قىتايداعى التاي قازاقتارىنىڭ ىشىندە، ءبىزدىڭ شىڭگىل جاقتا قۇس ۇستايتىندار ول كەزدە سيرەك ەدى. كوپشىلىگى جاسى كەلگەن قارت كىسىلەر بولعاندىقتان، قازىرگىدەي سايات قۇرمايتىن. كەيىنىرەك بۇل جاقتا دا بۇركىتشىلەر كوبەيىپ، سايات ونەرى جاقسى دامىدى. ولاردىڭ دا قۇس باپتاۋ، سايات ونەرىن فوتوقۇجاتقا اينالدىردىم. بۇل جۇمىستى يدەيا باسىما كەلگەن 2010 -جىلدان ءىس جۇزىندە 2016 -جىلعا دەيىن جالعاستىردىم. ارينە، اراسىندا باسقا تاقىرىپتاعى جۇمىستارىم دا بولدى.
بيىك اسۋدا كۇن رايى كەز كەلگەن ساتتە بۇزىلۋى مۇمكىن.
- كوپتىڭ كوزىن ءسۇيىنتىپ، تانىمالدىققا تەز جەتكىزەتىن «ءتاتتى فوتودان» جەرىتەتىندەي، ءسىزدى ونىڭ قانداي قۇدىرەتى باۋرادى؟
- دەرەكتى فوتونى زەرتتەدىم. كوپ ىزدەندىم. تاريحىنا ءۇڭىلدىم. ءمانى مەن ماڭىزىنا، ادامزات تاريحىنداعى قىزمەتىنە بويلاۋعا تىرىستىم. تيموتي و’سالليۆان، ليۋيس حاين سىندى ءىزاشارلاردان باستاپ، بەرتىنگە دەيىنگى دەرەكتى فوتو شەبەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىستىم. ءالى دە زەرتتەپ ءجۇرمىن. ەڭ باستىسى، ونىڭ بۇگىن بار، ەرتەڭ جوق بولاتىن جىلتىراق سۋرەت ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىم. دەرەكتى فوتو ەندى ءبىر ءجۇز جىلدان كەيىن دە قۇنىن جوعالتپايدى. كورگەن ادامعا تاريح بولىپ ءتىل قاتادى. ونىڭ ارعى جاعىندا ادامنىڭ ءومىرى، تاعدىرى، باسىنا تۇسكەن قايعىسى، مۇڭ- زارى تۇرادى. ءاربىر دەرەكتى فوتو ءبىر ماسەلەنى ايتىپ تۇرۋى، نازار اۋدارتۋى مۇمكىن. ويتكەن ول سول ساتتەگى اقيقاتتى كورسەتەدى. سول ارقىلى ۇلكەن وزگەرىستەر جاساۋعا، پروبلەمانى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ونىڭ ارتىقشىلىعى دا، قۇندىلىعى دا سوندا.
دەرەكتى فوتونىڭ «اشىسى»: تاريح پەن قوعام الدىنداعى ميسسيا
- ءسىزدىڭ دەرەكتى فوتوعا قۇرىلعان «ءبىز كوشكەندە ءومىر بىرگە كوشەدى» دەگەن اق-قارا ءتۇستى فوتوالبومىڭىزدى قىتاي فوتوسۋرەتشىلەر قوعامى تەوريالىق كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، سىنشى باو كۋن جوعارى باعالاپتى. قازاق مالشىلارىنىڭ ءومىرىن تۇسىرۋگە نە تۇرتكى بولدى؟
- جالپى، قىتايدا ءوز ازاماتتارى بار، شەتەلدەن كەلەتىن تۋريستەرى بار، التاي ايماعىنداعى قازاق مالشىلارىن جىلىنا ەكى رەت سۋرەتكە ءتۇسىرۋ داستۇرگە اينالعان. ۇلتتىق كيىم كيگەن، ءداستۇرلى سالت-جورالعىلاردى ورىنداپ جاتقان، ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن جۇرتتى سۋرەتكە تۇسىرەدى. كەيبىرەۋلەرى ادەمى سۋرەت ىزدەپ جايلاۋلارعا دا بارادى. ءسويتىپ، وزىنە قاجەت «ءتاتتى سۋرەتىن» ءتۇسىرىپ العان سوڭ، قايتىپ كەتەدى. ونىڭ ارعى جاعىنداعى كۇندەلىكتى تىرشىلىك قانداي ەكەنىنە ەشكىم ءۇڭىلىپ جاتپايدى. ال سول ادەمى كورىنىس، سۇلۋ سۋرەتتەردىڭ ارتىندا مالشىلاردىڭ جىل ون ەكى اي قايتالاناتىن مەحناتتى تۇرمىسى تۇر عوي. ولاردىڭ ءومىرى سول «ءتاتتى سۋرەتتەردەگىدەي» جىل بويى ءماز-مەيرام تويدان، جارقىراعان سالتاناتتان تۇرا ما؟ اقيقاتىندا ولاي ەمەس. ءبىراق بۇل سۋرەتتەردى كورگەن بۇكىل قىتاي ەلى، ودان اسىپ الەم جۇرتشىلىعى التاي قازاقتارىنىڭ ءومىرى وسىنداي عاجاپ ەكەن دەپ قالادى. مەن قازاقتارعا قاتىستى وسى قاتە تۇسىنىكتى تۇزەتكىم كەلدى. ءسويتىپ، ولاردىڭ كۇندەلىكتى شىنايى ءومىرىن كورسەتۋدى ماقسات ەتىپ، مالشىلاردىڭ قاسىندا اپتالاپ، ايلاپ بىرگە ءجۇردىم. جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمىنداعى قاۋىپ-قاتەرى مەن قيىندىقتارىن - قار مەن جاڭبىردا قيا-قۇز، تايعاق اسۋلار ارقىلى كوشۋ وڭاي ەمەستىگىن كوردىم. ءتۇرلى وقىس وقيعالارعا كۋا بولدىم. البوم سوندىقتان دا جوعارى باعالاندى دەپ ويلايمىن. بۇل البومدى ەرتەرەك باستاعانىممەن، نەگىزگى بولىگىن 2011- 2012 -جىلدارى ءتۇسىردىم. تولىق اياقتاۋعا باس-اياعى ون جىلداي كەتتى. اقىر سوڭىندا «كوكتەم»، «جاز»، «كۇز» جانە «قىس» دەگەن ءتورت بولىمنەن تۇراتىن 193 بەتتىك فوتوالبوم جارىققا شىقتى.
مالشىلار جۇگىن نەگىزىنەن تۇيەگە ارتىپ كوشەدى. ويلى-قىرلى جەرلەردە تەڭ اۋىپ كەتپەس ءۇشىن مىقتاپ بايلاۋ قاجەت.
- ءالى جارىققا شىقپاعان، دايىندالىپ جاتقان ەڭبەكتەرىڭىز بار ما؟
- ارينە. «زاۋال» دەپ اتالاتىن جوبام، ەرتىس وزەنىمەن بايلانىستى سەريالى جۇمىستارىم بار. قىتايدا جۇرگەنىمدە وسى وزەننىڭ بويىن تولىق دەرەكتى فوتوعا ءتۇسىرىپ شىقتىم. ەندى وزەننىڭ قازاقستانداعى الابىن تۇگەل فوتوقۇجاتتاۋ جۇمىسى كۇتىپ تۇر. ءبىراق بۇعان قاشان كىرىسەرىم ءالى بەلگىسىز.
- قازىر قازاقستان ازاماتىسىز. مۇنداعى فوتوونەردىڭ دامۋىنا قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
- قازاقستاندا دا فوتوونەر جاقسى دامىپ جاتىر. ءبىراق بايقاۋىمشا، كەيىنگى وتىز جىلدىقتا دەرەكتى فوتو كەنجە قالىپ قويعان. ال دەرەكتى فوتونىڭ ماڭىزى، قوعامعا تيگىزەر پايداسى وتە زور. ونى ءسوز باسىندا دا ايتىپ ءوتتىم. مەن وسى دەرەكتى فوتوعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى وياتقىم كەلەدى. سول ماقساتتى كوزدەپ، «فوتوونەر» قوعامدىق بىرلەستىگى ارقىلى ءبىراز ۋاقىت جاستارعا ءدارىس وقىدىم. الايدا بۇل - تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا ارەكەت. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى قادامدار كەرەك. ال ءبىزدىڭ ج و و-لاردا فوتوونەر ماماندىق رەتىندە وقىتىلمايدى ەكەن. مەنى وسى جاعى تولعاندىرادى. فوتوگراف ماماندىعى ارنايى وقىتىلۋى كەرەك. ونىڭ دا كاسىبي تۇرعىدا وقىپ-ۇيرەنەتىن قىر-سىرى كوپ. مەملەكەت وسىعان نازار اۋدارسا دەيمىن.
مالشىلار «قارا قوس» دەپ اتالاتىن ۋاقىتشا باسپانادا كەشكى اس ءىشىپ وتىر. وسى جانە الدىڭعى فوتولار: س. مۇقىشتىڭ «ءبىز كوشكەندە ءومىر بىرگە كوشەدى» فوتوالبومىنان.
سۇحباتتاسقان - ايبىن شاعالاق
