سۇلتان بەيبارىس كەلە جاتىر: شەگەن ونەرلى نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ شەرلى تاعدىرىن بىلەسىز بە؟

كەيبىر اكتەرلەر بولادى، ۋاقىت وتكەن سايىن ولاردىڭ ەسىمى سيرەي بەرمەيدى، كەرىسىنشە قايتا-قايتا ەسكە تۇسەدى. سەبەبى ولار ءبىر كەزەڭنىڭ عانا ەمەس، كەيىنگى ۋاقىتتىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرا الادى. مۇنداي جاعدايدا اڭگىمە تەك ويناعان رولدەر تۋرالى ەمەس، سول رولدەردەن قالعان اسەر تۋرالى جۇرەدى. ياعني، اكتەردىڭ ءوزى ساحنادان (كادردان) كەتسە دە، ونىڭ بەينەسى كورەرمەن جادىندا ساقتالىپ قالادى. نۇرمۇحان ءجانتورين - قانشا ۋاقىت وتسە دە ۇمىتپاۋعا ءتيىس اكتەرلەردىڭ ءبىرى.

نۇرمۇحان ءجانتورين 1928 -جىلى اتىراۋ وبلىسى، ماحامبەت اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ونەرگە كەلۋى بىردەن قالىپتاسقان جول ەمەس. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن الماتىعا كەلىپ، الدىمەن كينومەحانيكتەر دايىندايتىن وقۋ ورنىنا ءتۇسىپتى. كەيىن ونىڭ بويىنداعى اكتەرلىك قابىلەتتى بايقاعان ۇستازداردىڭ ىقپالىمەن باعىتىن وزگەرتىپ، اكتەرلەر دايارلايتىن مەكتەپكە اۋىسادى. وسىدان كەيىن تاشكەنتتەگى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىنە قابىلدانىپ، كاسىبي ءبىلىم الادى.

1952 -جىلى وقۋىن اياقتاپ، سول جىلى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. وسى كەزەڭنەن باستاپ ونىڭ ساحناداعى تۇراقتى قىزمەتى باستالادى. 1952-1967 -جىلدار ارالىعىندا ول تەاتر ساحناسىندا جۇمىس ىستەپ، اكتەر رەتىندە قالىپتاسادى. بۇل ۋاقىتتا ول ءارتۇرلى درامالىق رولدەردى ورىنداپ، تاجىريبە جيناقتايدى. كەيىن 1967 -جىلدان باستاپ كينو سالاسىنا اۋىسىپ، «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىندا اكتەر رەتىندە قىزمەت ەتەدى. بۇل كەزەڭدە ول كوپتەگەن كوركەم فيلمدەرگە ءتۇسىپ، ەكران ارقىلى كەڭ اۋديتورياعا تانىلادى.

بۇل ەكى ونەر تۋرالى نۇراعاڭنىڭ قىزىقتى ويى بار. مىسالى، ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «ونەر ولكەسى» (نۇر-سۇلتان، 2019) ەڭبەگىندە نۇرمۇحان جانتورينمەن 1979 -جىلعى سۇحباتى بەرىلگەن. «سوتسياليستىك قازاقستان» باسىلىمىنىڭ 8 اقپان كۇنگى شىعارىلىمىندا ويىن كەلەسىدەي ايتقان ەكەن:

… تەاتردان اۋىسقالى بەرى دە ون ەكى-ون ءۇش جىل ءوتىپ كەتتى، بۇل كەزەڭدە كينوعا ءتۇستىم، كينو ءتۇسىردىم، ويتكەنى بىردە-ءبىر رەت ساحناعا شىققان ەمەسپىن. كينەماتوگراف تا، تەاتر دا جۇرتشىلىق جۇرەگىنە تۇپتەپ كەلگەندە اكتەر ونەرى ارقىلى جەتەدى دەسەك تە، ءتۇسىرۋ الاڭى مەن ساحنانىڭ ايىرماشىلىقتارى كوپ-اق: كينودا ءار كورىنىستى تالاي رەت قايتالاي ويناۋعا، كەمىس تۇسىن تولىقتىرۋعا بولادى، ال ساحنادا ولاي ەتە المايسىز، ءبارى دە سول ساتىندە، سول كۇيىندە قابىلدانادى؛ ءبىراق ونىڭ ەسەسىنە فيلم لەنتاسى اكتەردى ءبىر قالىپتا قالدىرادى دا، تەاتر ساحناسى سپەكتاكل سايىن ىسىلۋعا، وبراز تراكتوۆكاسىن تەرەڭدەتە، تۇرلەنتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ن. ءجانتوريننىڭ كينوداعى العاشقى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى - 1950 -جىلعى «اليتەت تاۋعا كەتەدى» فيلمى. كەيىنگى جىلدارى «دالا قىزى»، «سالتانات»، «ەرتىس جاعاسىندا»، «اپتاپ»، «ءجاميلا»، «قۇلاگەر»، «اتاماننىڭ اقىرى»، «قۇرمانعازى»، «سۇلتان بەيبارىس» سياقتى فيلمدەردە وينايدى. بۇل ونىڭ كينو سالاسىندا دا تۇراقتى جۇمىس ىستەگەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ول تەاتر ساحناسىندا قودار، كەبەك، ياگو، مولەر، دون جۋان سياقتى كۇردەلى وبرازداردى سومداعان. بۇل رولدەر ونىڭ ۇلتتىق دراماتۋرگيامەن قاتار الەمدىك كلاسسيكاعا دا بارعانىن كورسەتەدى. ول تەك اكتەرلىكپەن شەكتەلمەي، رەجيسسەرلىك قىزمەتكە دە قاتىسقان. ول سوي گۋك ينمەن بىرگە «ورمان باللاداسى» (1972)، ن. جايناقوۆپەن بىرگە «مەدالدىڭ ءۇشىنشى جاعى» (1976) فيلمدەرىن قويعان.

كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا، تۆەر قالاسىندا وتكەن «سوزۆەزديە-90» فەستيۆالىندە ارنايى ماراپات العاننان كەيىن، قاراپايىم كورەرمەن ونى «سۇلتان بەيبارىس كەلە جاتىر» دەپ قارسى الىپ، دۋ قول شاپالاقتاعان ەكەن.

1988 -جىلى قايتادان تەاترعا ورالىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سول جەردە جۇمىس ىستەيدى. نۇرمۇحان ءجانتورين 1990 -جىلى الماتى قالاسىندا قايتىس بولادى.

ساحنا مەن تيپاج. نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ شىعارماشىلىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ ورىنداعان رولدەرىنە قاراۋ جەتكىلىكتى. دەرەكتەر ونىڭ تەك ءبىر باعىتپەن شەكتەلمەگەنىن كورسەتەدى. تەاتر ساحناسىندا ول ۇلتتىق دراماتۋرگيا مەن الەمدىك كلاسسيكاعا قاتار بارعان، كۇردەلى پسيحولوگيالىق وبرازداردى ورىنداعان اكتەر بولدى. كينو سالاسىندا دا تاريحي تۇلعالار مەن زامانداس كەيىپكەرلەردى سومداپ، ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى وبرازدارعا بارعانى كورىنەدى. وسى رولدەرگە قاراپ، ونىڭ ساحناداعى جانە ەكرانداعى تيپاجى دا ايقىندالادى.

تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ءوزىنىڭ «شەر (شىمىلدىقتىڭ ار جاعى مەن بەر جاعى)» ەڭبەگىندە (الماتى، 2013) نۇراعاڭنىڭ ساحناداعى بولمىسىن بىلاي سيپاتتايدى:

«قازاق اكتەرلەرىنىڭ مارقاسقا وكىلى، تۇرمىسى مەن تابيعاتى بولەك، شەگەن ونەرلى، شەرلى تاعدىرلى نۇرمۇحان ءجانتورين جايلى سىر شەرتەردە ساناعا شىم- شىمداپ الدىمەن وسى ويلار ورالادى. شەگەن ونەرلى دەيتىنىم، ءجانتورين - جاراتۋشىنىڭ نازارى تۇسكەن تۋما تالانت، ارقالى، ارلى اكتەر. اكتەر ونەرى ۇلت پەن ونىڭ قاناتتى تابيعاتىنىڭ قاناتتى رۋحىنىڭ مىسالى دەسەك، بۇل كىسىنىڭ ونەردەگى ورنى حالقىمىزدىڭ قانى سۇيىلمەگەن قايماقتى مەنتاليتەتىمەن تىعىز بايلانىستى، تار جول، تايعاقتى تاعدىرىمەن تۋرا پروپورتسيونالدى.

سوندىقتان دا ونەردە باقىتتى دەگەن ۇعىم بولسا، بۇل كىسى اكتەر رەتىندە وسى ۇعىمعا تولىق ساي، ساحنا مەن ەكراندا جولى بولعان، ونەر الەمىندە باعى جانعان، ەلىنىڭ كوزايىمىنا اينالعان. ويتكەنى ءاربىر ءرولى حالىق جادىندا، سول حالىقتىڭ وتكەنى مەن كەتكەنىنىڭ، بارى مەن جوعىنىڭ، تاپقاندارى مەن جوعالتۋلارىنىڭ ىزدەرى اكتەردىڭ ازيادان باسقا قۇرلىقپەن ەش شاتىستىرمايتىن بەت-الپەتى مەن سول قۇرلىقتى مەكەندەگەن تەك ۇلىلاردىڭ تۇگەل قاسيەتىن اڭعارتىپ تۇراتىن مۇڭدى كوزقاراسىندا، عاسىرلار استىنان ەستىلىپ تۇرعانداي كورىنەتىن شۇرايلى، قازاقي قوڭىر ۇنىندە جاتقانداي. ول ويناعان كەيىپكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك كورەرمەن كوڭىلىنە تايعاقتاماي قوناقتاعان كوك كەپتەرلەر سياقتى، ويتكەنى ولاردى ۇلت تابيعاتىنان اجىراتا المايسىڭ، ىزدەگەنىڭ، جوعىڭ تابىلىپ، جانى جاي تاپقان، الاڭ جۇرەكتىڭ ەڭ اسىل تۇكپىرىنە بارىپ ورنىققان، ءشولىڭ قاندىرعان مامىراجاي ماۋىق ىسپەتتى».

بۇل ءۇزىندى جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەردى ناقتىلاي تۇسەدى. ياعني، اكتەردىڭ تيپاجى تەك ورىنداعان رولدەرىمەن ەمەس، ونىڭ سىرتقى كەلبەتى، داۋىس مانەرى جانە كورەرمەنگە قالدىرعان اسەرى ارقىلى قالىپتاسقان.

دەرەكتەردى قاراپ وتىرساق، نۇراعاڭنىڭ ءوز ۇستانىمىن دا ايقىن كورسەتە بىلگەن. جوعارىدا دەرەكتەرىن كەلتىرگەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جاساعان سۇحباتتا كەلەسىدەي ايتقان ەكەن:

«ايتپاعىم: دەكوراتسيا دا، جارىق تا، مۋزىكا دا، ءتىپتى رەجيسسۋرا دا - تەك اكتەرلىك انسامبلدىڭ كومەكشى قۇرالدارى عانا. ساحنادا ەڭ باستىسى - اكتەر، دۇرىسىراق - ادام، سونىڭ وي-سەزىمى، تولعانىس- تەبىرەنىسى، قينالىس- قۋانىشى. ساحنا - رەجيسسەردىكى دە، سۋرەتشىنىكى دە، كومپوزيتوردىكى دە، جارىق تۇسىرۋشىنىكى دە ەمەس، اكتەردىكى».

بۇل سوزدەردەن نۇراعاڭنىڭ تەاتردى قالاي تۇسىنگەنى انىق كورىنەدى. ول ساحنانى سىرتقى فورماعا ەمەس، ادامنىڭ ىشكى كۇيىنە قۇرىلعان كەڭىستىك دەپ قابىلداعان. ياعني، ونىڭ تۇسىنىگىندە اكتەر جاي ءماتىندى ورىنداۋشى ەمەس، ساحناداعى نەگىزگى تۇلعا. وسى ۇستانىم ونىڭ شىعارماشىلىق جولىمەن دە سايكەس كەلەدى. ول تاڭداعان رولدەر دە، كوبىنە بارعان وبرازدار دا ادام مىنەزىن، ىشكى تارتىستى، سالماقتى بولمىستى اشۋعا قۇرىلعان. سوندىقتان بۇل پىكىردى جاي سۇحباتتاعى ءبىر وي ەمەس، ن. ءجانتوريننىڭ اكتەرلىك كوزقاراسىن جيناقتاپ تۇرعان تۇجىرىم دەۋگە بولادى.

نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ ومىردەن وتكەنىنە 36 جىل وتسە دە، ونىڭ ەسىمى قايتا-قايتا ايتىلىپ، رولدەرى ەسكە الىنا بەرەدى. بۇل كەز كەلگەن اكتەرگە بۇيىرا بەرمەيتىن نارسە. ۋاقىت وتكەن سايىن ۇمىتىلماي، كەرىسىنشە قايتا ورالىپ وتىرۋى ونىڭ ونەرىنىڭ ۇزاققا جەتەتىنىن كورسەتەدى.

وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ەڭ ءىرى ەكراندىق جۇمىستارىنىڭ ءبىرى - «سۇلتان بەيبارىس» وبرازى. بۇل ءرول ونىڭ اكتەرلىك مۇمكىندىگىن تولىق اشقان جۇمىستاردىڭ قاتارىندا اتالادى. ءبىراق وسى تۇستا ءبىر سۇراق تۋىندايدى: نۇرمۇحان اتا، سۇلتان بەيبارىس ءسىزدىڭ ەڭ بيىك شىڭىڭىز بولدى ما، الدە ءالى دە الدا تۇرعان بەلەستەر بار ما ەدى؟

رۇستەم نۇركەنوۆ

«ايقىن» گازەتى