سكروللينگ ءداۋىرى: اقپارات تۇتىنۋ مادەنيەتى قالاي وزگەرىپ جاتىر؟

Brain rot سيفرلىق ءداۋىردىڭ جاڭا سيندرومى ما؟

TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts سياقتى پلاتفورمالار اقپارات تۇتىنۋ مادەنيەتىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ولار كوڭىل كوتەرىپ قانا قويماي، جاڭا ءبىلىم الۋعا، قوعامدىق پىكىر مەن ساياسي ۇردىستەرگە اسەر ەتۋگە ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن ماماندار بۇل وزگەرىستىڭ ەكىنشى جاعىنا نازار اۋدارادى.

عالىمداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ءاربىر قىزىقتى قىسقا ۆيدەو ميدا ءدوفاميننىڭ ءبولىنۋىن كۇشەيتەدى. بۇل - قۋانىش پەن ءلاززات سەزىمىنە جاۋاپ بەرەتىن حيميالىق پروتسەسس. سونىڭ ناتيجەسىندە ادام كەلەسى كونتەنتتى كورۋگە ۇمتىلىپ، لەنتانى قايتا-قايتا جاڭارتىپ، شەكسىز سكروللينگكە تۇسەدى.

قۇبىلىستىڭ كەڭ تاراعانى سونشالىق، 2024 -جىلى وكسفورد سوزدىگى «Brain rot» («ميدىڭ ءشىرۋى») تىركەسىن جىلدىڭ ءسوزى دەپ تانىعان. الايدا بۇل ۇعىم ميدىڭ فيزيكالىق تۇرعىدا زاقىمدانۋىن ەمەس، سيفرلىق كونتەنتتى شامادان تىس تۇتىنۋ سالدارىنان ويلاۋ قابىلەتىنىڭ السىرەۋىن سيپاتتايدى.

زەرتتەۋلەر دە بۇل ۇردىسكە نازار اۋدارتادى. «سيفرلىق امنەزياعا» قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ بىرىندە قىسقا فورماتتاعى بەينەساباقتاردى كورگەن ستۋدەنتتەردىڭ اقپاراتتىڭ شامامەن 40 پايىزىن عانا ەستە ساقتاعانى انىقتالسا، ۇزاق ءارى تەرەڭ تۇسىندىرىلەتىن ۆيدەولاردى كورگەندەر 65 پايىزعا دەيىن مەڭگەرگەن. بۇل قىسقا كونتەنتتىڭ اقپاراتتى تەز قابىلداتقانىمەن، ۇزاق مەرزىمدى ەستە ساقتاۋعا ءاردايىم ءتيىمدى ەمەستىگىن كورسەتەدى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، باستى ماسەلە - اقپاراتتى وي سۇزگىسىنەن وتكىزبەي تۇتىنۋدا. وسى قۇبىلىستى سيپاتتاۋ ءۇشىن بۇگىندە «كليپتىك ويلاۋ» ۇعىمى ءجيى قولدانىلادى.

قازۇۋ- دىڭ PhD دوكتورانتى، پسيحولوگ قازبەك احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى جاستار اقپاراتتى تۇتاس وقيعا رەتىندە ەمەس، فراگمەنت ارقىلى قابىلداۋعا بەيىم.

- قىسقا ۆيدەولار - 30 سەكۋندتىق ءبي، 15 سەكۋندتىق ءازىل، 10 سەكۋندتىق رەتسەپت - ادامنىڭ اقپاراتتى تۇتاس ەمەس، ۇزىك- ۇزىك قابىلداۋىنا اكەلەدى. ادامنان «نە كوردىڭ؟» دەپ سۇراعاندا، ول ناقتى وقيعانى ەمەس، تەك ەستەلىكتەردى ايتادى. بۇل قۇبىلىس كەيدە سوت زالىنداعى كۋاگەرلەردىڭ جادىمەنسالىستىرىلادى. ولاردىڭ ەسىندە «قىزىل كۇرتەشە»، «قاتتى دىبىس»، «بۇلىڭعىر بەينە» سياقتى بولشەكتەر عانا قالادى، - دەيدى ول.

وسىلايشا، باستاپقىدا پوپ- مادەنيەتتەن شىققان «كليپتىك ويلاۋ» ۇعىمى بۇگىندە پسيحولوگيا مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلا باستادى.

بالالار مەن گادجەت: تىيىم با، تاربيە مە؟

كەيبىر پىكىرلەر بويىنشا، «كليپتىك ويلاۋ» ۋاقىت وتە كەلە التسگەيمەر اۋرۋىنا الىپ كەلەدى دەگەن تۇسىنىك بار. الايدا ساراپشىلار مۇنداي تۇجىرىمنىڭ عىلىمي نەگىزى جوق ەكەنىن ايتادى.

- عالىمدار قىسقا ۆيدەولاردىڭ نەيرونداردى بۇزاتىنىنا دالەل تاپپاعان. التسگەيمەر - گەنەتيكا، جاس جانە بيوحيميالىق پروتسەستەرمەن بايلانىستى كۇردەلى نەيرودەگەنەراتيۆتى اۋرۋ. ءبىراق الاڭداۋعا سەبەپ جوق دەگەن ءسوز ەمەس. نەگىزگى ءقاۋىپ جاناما فاكتورلاردا. ول - سوزىلمالى سترەسس پەن ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى. وسىنداي جاعدايلار ميدىڭ كوگنيتيۆتىك رەسۋرسىن السىرەتەدى. ياعني ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ وزىندە ەمەس، سول ورتادا قالىپتاساتىن ءومىر سالتىندا، - دەيدى قازبەك احمەتوۆ.

پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا، قىسقا كونتەنتتىڭ ەڭ ۇلكەن اسەرى الەۋمەتتىك دەڭگەيدە بايقالادى. اقپاراتتى ءۇستىرت قابىلداۋ ادەتى اسىرەسە بالالارعا قاتتى ىقپال ەتەدى. ساراپشى كەلتىرگەن دەرەككە سايكەس، ءقازىر بالالاردىڭ شامامەن 90 پايىزىندا گادجەتكە تاۋەلدىلىكتىڭ بەلگىلەرى بايقالادى.

- ءبىزدىڭ ميىمىز كوپ اقپاراتتى وڭدەپ ۇلگەرمەيدى، اقپاراتتىق شۋدىڭ ىشىندە دۇرىس باعىت تابۋ دا قيىن. ال بالالار تۋعاننان باستاپ وسى اعىننىڭ ىشىندە ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالارعا مۋلتفيلم مەن قىسقا ۆيدەولار كورسەتۋگە بولمايدى. ولار سيۋجەتتى ەمەس، تەك جىلدام اۋىساتىن كادرلاردى قابىلدايدى، - دەيدى مامان.

بالالاردىڭ سيفرلىق ورتاداعى قاۋىپسىزدىگى سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دە تالقىلانىپ ءجۇر. ماسەلەن، ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونوماريەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا 16 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋىنا شەكتەۋ ەنگىزۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل باعىتتاعى شەشىمدەر جان- جاقتى زەرتتەۋگە نەگىزدەلۋى ءتيىس.

- حالىقارالىق تاجىريبەگە نازار اۋدارۋ قاجەت. كەي ەلدەردە 14 جاسقا دەيىن شەكتەۋ قويىلسا، كەيبىرىندە 16 جاسقا دەيىن جەتەدى. بۇل - تىيىم ەمەس، كەرىسىنشە سانالى تۇلعا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قادام، - دەدى دەپۋتات.

دەگەنمەن ماماندار ماسەلەنى تەك شەكتەۋمەن شەشۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى.

- بالاعا تىيىم سالۋدان گورى ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. ول وزىنە قاجەت اقپاراتتى سىرتتان ەمەس، ەڭ الدىمەن اتا- اناسىنان الۋى ءتيىس، - دەيدى الماتى قالالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساپار راحمانشەيەۆ.

سكروللينگ ءداۋىرى مەن كىتاپ مادەنيەتى

ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى ايگەرىم ابدراشيتوۆا الەمدە كىتاپ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن ايتادى. ال بۇل ءۇردىس ءدال وسى سيفرلىق كونتەنتتى ۇزدىكسىز تۇتىنۋ مادەنيەتىنىڭ كۇشەيۋىمەن بايلانىستى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، مۇنى حالىقارالىق دەرەكتەر راستايدى. ماسەلەن، ۇلى بريتانياداعى National Literacy Trust ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 8- 18 جاس ارالىعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ تەك 32,7 پايىزى عانا بوس ۋاقىتىندا كىتاپ وقۋدى ۇناتاتىنىن ايتقان. ال كۇن سايىن كىتاپ وقيتىنداردىڭ ۇلەسى 18,7 پايىزدى قۇراپ، سوڭعى 20 جىلداعى ەڭ تومەن كورسەتكىشكە جەتكەن. ەلىمىزدەگى جاعداي دا وسى تەندەنتسيادان الشاق ەمەس.

- قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 51,2 پايىزى سوڭعى ءبىر جىلدا بىردە-ءبىر كىتاپ وقىماعان. ال 29 پايىزى 1-3 كىتاپ قانا وقىعان. تەك 19,2 پايىزى عانا جىلىنا 4 جانە ودان دا كوپ كىتاپ وقيتىنىن كورسەتكەن، - دەدى سپيكەر.

دەگەنمەن كىتاپ وقۋ مادەنيەتىندە ترانسفورماتسيا بار. ياعني وقۋ مادەنيەتى جاڭا سيفرلىق فورماتتارعا بەيىمدەلىپ كەلەدى.

ماسەلەن، سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلى مەن سيفرلىق كەڭىستىكتە كىتاپ توڭىرەگىندە جاڭا وقىرمان قاۋىمداستىقتارى قالىپتاستى. كىتاپ كلۋبتارى، وقىرمان كەزدەسۋلەرى، Telegram ارنالارى مەن بلوگتار وقۋ مادەنيەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، بۇگىندە كىتاپتار تالقىلانادى، كەيىپكەرلەرگە تالداۋ جاسالادى، جاڭا اۆتورلار تانىستىرىلادى. سونىمەن قاتار فان- ادەبيەت تە جەكە مادەني قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر.

بۇل وزگەرىستەر حالىقارالىق زەرتتەۋلەرمەن راستالعان. HarperCollins دەرەكتەرىنە سايكەس، الەۋمەتتىك جەلىلەر جاسوسپىرىمدەردىڭ كىتاپپەن تانىسۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ وتىر.

- ماسەلەن، 14- 17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ ىشىندە BookTok ارقىلى كىتاپ تۋرالى بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 2024 -جىلعى 23 پايىزدان 2025 -جىلى 27 پايىزعا دەيىن وسكەن. ال YouTube ارقىلى كىتاپ تۋرالى اقپارات الاتىن جاستاردىڭ ۇلەسى 25 پايىزدان 30 پايىزعا جەتكەن. بۇگىندە وقۋ تەك جەكە ادەت ەمەس، بەلگىلى ءبىر قاۋىمداستىققا قاتىستىلىق فورماسىنا اينالىپ وتىر، - دەدى ول.

سكروللينگ ادەتىنەن شىعۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە ساراپشىلار كىتاپ وقۋعا قايتا بەت بۇرۋدى ۇسىنادى.

- ەرتە جاستان كىتاپ وقۋعا داعدىلانۋ ماڭىزدى. سيفرلىق ورتادا وسكەن بۋىن كوپ تاپسىرمانى قاتار ورىنداي الادى. ولار ءبىر مەزەتتە مۋزىكا تىڭداپ، سويلەسىپ، الەۋمەتتىك جەلى قولدانا وتىرىپ، وقۋ مەن باسقا ىستەردى قاتار الىپ كەتە الادى. بۇل - زاماناۋي داعدىلاردىڭ ءبىر قىرى. تەك تايم-مەنەدجمەنتكە ءمان بەرۋ قاجەت، - دەيدى ايگەرىم ابدراشيتوۆا.

جالپى العاندا، كىتاپ وقۋ دا، اقپارات تۇتىنۋ مادەنيەتى دە جوعالىپ جاتقان جوق. ولار تەك سيفرلىق ءداۋىردىڭ ىقپالىمەن جاڭا فورماعا بەيىمدەلىپ كەلەدى. ەندىگى نەگىزگى مىندەت - شەكسىز سكروللينگ پەن سانالى اقپارات تۇتىنۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي ءبىلۋ.

اۆتور

ءمولدىر سنادين