ەسبولات ايدابوسىن: قازاق پروزاسىندا رومانيزم ءداۋىرى باستالدى

- ەسبولات، بۇل بايقاۋعا قاتىسۋ كوپتەن بەرى ويىڭىزدا بولدى ما؟ ابدەن دايىندالىپ قاتىستىڭىز با؟ 

- «مەسەنات» بايقاۋىنىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمىندا شارحان قازىعۇل اعامىز جەڭىمپاز بولعاندا، مەنىڭ دە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. وسى بايقاۋعا ءتۇبى ءبىر قاتىسارمىن دەپ ويلايدىم. ءبىراق مەن «بۇكىردى» بۇل بايقاۋعا ارناپ جازعان جوقپىن. «مەسەنات» ءۇشىن جازىپ جاتقان شىعارمام ءالى اياقتالعان جوق. مەن بۇل بايقاۋعا شامامەن 2-3 جىلدان كەيىن، الگى رومانىم اياقتالعان كەزدە قاتىسام دەپ جوسپارلاعان ەدىم. ال «بۇكىردى» باستاپقىدا «ايبوز» بايقاۋىنا ۇسىندىم. ونىڭ جاقسى جازىلعان شىعارما ەكەنىن ىشتەي ءبىلدىم. ءبىراق «ايبوزدان» جۇلدە بۇيىرمادى. سوسىن «مەسەنات» بايقاۋىنىڭ شارتىمەن تانىستىم. «بۇكىردىڭ» كولەمى بايقاۋ شارتىنا ساي ەكەن. «ايبوز» سىيلىعىنان جۇلدە بۇيىرماعان سوڭ وسى دوداعا قوسىپ جىبەردىم. بايقاۋعا 33 شىعارما ۇسىنىلىپتى. قازىلار سونىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ، التى شىعارمانى فينالعا وتكىزدى. ۇشەۋى قازاقشا، ۇشەۋى ورىسشا. وسى التى رومان جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋگە شىعارىلدى.

- سول ءبىر اي ناۋقان كەزىندە ءسىزدىڭ شىعارماڭىز تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردە پىكىر كوپ جازىلدى. بۇنىڭ قانداي دا ءبىر ىقپالى بولدى ما؟

- ءيا، داۋىس بەرۋ ءتورت اپتاعا سوزىلدى. بۇل بايقاۋدىڭ ەڭ ءبىر پايدالى تۇسى - شىعارمانىڭ وقىلۋىنا جاعداي جاسايدى ەكەن. ويتكەنى داۋىس بەرۋگە ىقىلاستى ادام 1600 تاڭبادان تۇراتىن پىكىر جازىپ، ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىسىندە ونى جاريالاۋى شارت. سودان كەيىن بارىپ mecenatkz.com سايتىنا تىركەلىپ، داۋىس بەرە الادى. ياعني، وندا كولەمدەگى پىكىردى شىعارمانى وقىماعان ادام جازا المايدى. سوندىقتان دا بايقاۋدىڭ وسى ءبىر داۋىس بەرۋ مەحانيزمىنىڭ ءوزى رومانداردىڭ وقىلۋىنا جەتەلەپ تۇردى. بىزدە كوپ بايقاۋلاردا جۇلدە العان شىعارمالاردى كوپشىلىك وقي المايدى. ونى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ تا جاريالامايدى، كىتاپ بولىپ شىققاندا عانا كورەمىز. ال مۇندا باسقا ەكەن.

مىسالى، «بۇكىر» ءالى كىتاپ بولىپ شىقپاعان، ەل-جۇرت ونى ەلەكتروندى نۇسقاسى ارقىلى وقىدى. ءبىر قىزىعى، وقىلۋى جاعىنان قازىردىڭ وزىندە ءوز شىعارمالارىمنىڭ اراسىندا رەكورد ورناتتى. ياعني، بۇرىن جازىلعان اڭگىمە، حيكاياتتارىمنىڭ بارىنەن وزىپ كەتتى. روماننىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىمەن بىرگە اۋديونۇسقاسىن دا جاسادىق. قۋات احمەتجانوۆ پەن ريزا تۇرداقىن قىزى دەيتىن ديكتورلار وزدەرى سۇراپ الىپ، وقىپ، ارنالارىنا جۇكتەدى. ءبىر ايدىڭ ىشىندە 40-50 مىڭداي ادام تىڭداپتى. سوندىقتان بۇل بايقاۋ شىعارمامنىڭ دا، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مەنىڭ دە جارنامامدى جاسادى. ادەبي ورتادان الىستا، تالدىقورعان سياقتى قالالىق ايماقتا تۇرامىز عوي. مۇمكىن، مەنى بىرەۋلەر ۇمىتا دا باستاعان شىعار، سول كەزدە ادامداردىڭ ەسىنە قايتا تۇسكەندەي بولدىم. الەۋمەتتىك جەلىدە پاراقشاما جازىلۋشىلار سانى كوبەيدى.

- «بۇكىردىڭ» كەيىپكەرلەرىنىڭ پروتاتيپتەرى ومىردە بولعان با؟

- بۇكىر دەگەن جۇيرىك ومىردە بولعان، الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى «دەگەرەس» جىلقى زاۋىتىنان شىققان جىلقى. ەنەدەن بۇكىر بوپ تۋعان. كۇزگى جاباعى ءبولۋ ناۋقانىندا ونى «مۇگەدەك» دەپ تانىپ، اسىلتۇقىمدىلاردىڭ ساناتىنان سىزىپ، ءمىنىس اتتارىنىڭ قاتارىنا قوسىپ جىبەرەدى. ول كەيىننەن ءبىر قويشىنىڭ قولىنا تۇسەدى. قويشى ونىمەن ارا-تۇرا كوكپارعا شابادى، ات جەتكىزبەيدى. كۇندەردىڭ كۇنى بايگەگە دە قوسىلادى. 30 شاقتى بايگەدە توپ جارادى. بۇل جىلقىنىڭ ەرەكشەلىگى، ەشقانداي باپ تىلەمەيتىنىندە. قويعا ءمىنىپ ءجۇرىپ، بايگەگە قوسسا، جۇلدەلى ورىن الادى ەكەن. مەن سول اتتى بالا كۇنىمدە كوردىم.

بۇل شامامەن 1992-1993 -جىلدار بولۋى كەرەك. ۇلكەن قاراگەر ات ەكەن. كەيىننەن ادەبيەتپەن اينالىسا باستاعان جىلدارى «بۇل ات تۋرالى جازام دەپ» شىعارماشىلىق جوسپارىما ەنگىزدىم. ال شىعارماداعى ەكىنشى كەييىپكەر قوسپا تۋرالى وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن ەستىدىم. ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا وسكەن جەتىم بالا. ناعاشىلارى ءوز اتىن ۇمىتتىرىپ، «قوسپا» دەگەن جاناما ەسىم قويعان. قوسپا دەپ ادەتتە مالدى ايتامىز عوي، قوسپا مال، بوتەننىڭ مالى دەگەندەي. وسى ءبىر جايت كوڭىلىمدى الاي-دۇلەي قىلدى دا، ونى جازۋدى ويلاپ، شىعارماشىلىق جوسپارعا ەنگىزگەن بولاتىنمىن. قىسقاسى، ەكەۋى دە ومىردە بولعان تىرشىلىك يەلەرى. ءبىراق ءبىر-ءبىرىن كورمەگەن. ولار مەنىڭ شىعارمامدا عانا جولىقتى. ءبىراق ەكەۋىنىڭ تاعدىرىندا ۇقساستىق بار ەكەن. ەكەۋى دە جەتىم، ەكەۋى دە بۇكىر، ەكەۋى دە قوعام تەپەرىشىن كورەدى، مازاعىنا ۇشىرايدى.

- وسى شىعارما ارقىلى قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك- پسيحولوگيالىق ماسەلەلەردى كوتەرۋدى ويلادىڭىز با؟ الدە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنداعى ەرەكشەلىكتەردى كورسەتكىڭىز كەلدى مە؟

- شىنى كەرەك، مەن بۇل جەردە «مىناداي ءبىر وي ايتايىنشى» دەپ سيۋجەتتى ويعا قۇرعان جوقپىن. ەكى بىردەي قوعامنان تەپەرىش كورگەن، شىققان تەگى بەلگىسىز جانە ەشكىم ءۇمىت كۇتپەگەن جاراتىلىس يەلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ، ءبىر-ءبىرىنىڭ باعىن اشقانىن كورسەتكىم كەلدى. ءوز باسىم قانداي شىعارما جازسام دا، سيۋجەتتى ءبىر يدەياعا بايلامايمىن، تەك تاعدىرلاردى كورسەتكىم كەلەدى. ونىڭ ار جاعىن ادەبيەتتانۋشىلار وزدەرى تالداپ، تارازىلاپ الادى.

- جىلقى تۋرالى ءجيى جازاسىز. جىلقى تاقىرىبى قالاي نىسانىڭىزعا اينالدى؟

- جىلقى تۋرالى جازعاندى جانىم سۇيەدى. مەنىڭ تۋعان جەرىمدە بايگە كوپ وتەتىن. بالا كۇنىمدە مەن دە بايگەگە شاپتىم. بالالىق شاعىمدا كورگەن سول جۇيرىكتەردى «سۇلىكقارادا» جازدىم. ودان كەيىن «تۇلپار سەرتى» دەگەن اڭگىمەم بار. ول جەردە راكەتا جانە بەكجاننىڭ كوك اتى دەگەن جۇيرىكتەردىڭ تاعدىرىن توعىستىرا وتىرىپ، ءبىر تۇلپاردىڭ بويىنا جيىپ سۋرەتتەدىم. بۇكىردى جەكە جازامىن دەگەن جوسپارىم بولدى. سوعان جەتتىم. وسىمەن جادىمداعى جىلقى تۋرالى اقپاراتتاردى سارقىپ بەرىپ، بۇل تاقىرىپتىڭ ەسىگىن جاقسىلاپ جاپتىم دەپ ويلايمىن.

- ايتپاقشى، جاقىندا وتباسىڭىز تولىعىپ جاتىر ەكەن، پەرزەنتتى بولىپسىز. مىنا جەڭىسىڭىز سول بالانىڭ ىرزىعى بولدى عوي.

- قىز بالا ءناسىپتى بولادى ەكەن. وعان ءوز مىسالىمدا كوزىم جەتتى. 2015 -جىلدىڭ قاراشاسىندا ەكى ۇلدان كەيىن قىزىم ومىرگە كەلدى. سول ۋاقىتتا مەن «التىن توبىلعى» مەن «التىن قالام» دەپ اتالاتىن ەكى بايقاۋدا جەڭىمپاز اتاندىم. سول كەزدە العان قاراجات ماعان كادىمگىدەي قولداۋ بولدى. مىنە، وسى جولى دا بايقاۋعا قاتىسىپ، فينالعا شىققانىمدا، تاعى دا پەرزەنتتى بولدىق. بۇل جولى دا قىز. سوندىقتان «مەسەناتتى» مەن ەمەس، سول قىزىم ۇتىپ العان سەكىلدى، بۇل سونىڭ نەسىبەسى.

- سوڭعى كەزدە ءبىز بايقاپ جۇرگەن ءبىر دۇنيە بار. مەتا-رومان، شاعىن رومان دەگەن جانرمەن قالامگەرلەر روماندى كوپ جازىپ جاتىر. رومانعا قويىلاتىن تالاپتار دا ساقتالمايتىن سياقتى كورىنەدى ماعان. ءسىز قالاي ويلايسىز، بۇل ۋاقىت سۇرانىسى ما، الدە ءبىز بۇرىنعى جوعارى دەڭگەيدى تومەن ءتۇسىرىپ الدىق پا؟

- مەنىڭشە، الەمدىك ستاندارت ءبىزدى دە وسىعان الىپ كەلگەن سياقتى. بۇرىنعىداي تريلوگيا، ديلوگياعا قاراعاندا وسىنداي 100-150 بەت ارالىعىنداعى دۇنيەلەر ءوتىمدى. ءوزىڭىز بىلەسىز، باتىستا بىزدەگىدەي رومان مەن اڭگىمە اراسىنداعى پوۆەست دەگەن جانر جوق. ولار نە رومان، نە اڭگىمە دەپ ەن تاعادى. مەن «بۇكىردى» 15-20 بەتتىك اڭگىمە قىلىپ جازامىن دەگەنمىن ءاۋ باستا، ءبىراق جازۋ بارىسىندا كولەمى كوبەيىپ كەتتى.

بۇل ەندى شاعىن رومان با، پوۆەست پە، الدە ۇزاق اڭگىمە مە، ونى ادەبيەت تەورياسىن جاقسى بىلەتىن ماماندار اجىراتا جاتار. مەن ءۇشىن شىعارمانىڭ كولەمى مەن جانرى ماڭىزدى ەمەس. ەڭ باستىسى، جاقسى جازىلعانى كەرەك. سودان كەيىن قانداي كولەمدەگى دۇنيە جازسام دا، كەيىپكەرلەردى ازايتقىم كەلىپ تۇرادى. كەيىپكەردىڭ كوپتىگى، قاپتاعان ادام اتى وقىرماندى شاتاستىراتىن سياقتى. كەيبىر كىتاپتاردىڭ سوڭعى جاعىندا «مىناۋ كىم ەدى» دەپ باستاپقى تاراۋلاردى پاراقتاپ وتىراتىنىمىز بار. سول ءۇشىن شىعارمادا كەيىپكەرگە ساراڭداۋمىن. ءبىر-ەكى وقيعادا عانا كورىنەتىن ادامداردى مارات، سامات دەپ جاتقانشا، سول ساتتەگى وقيعاعا وراي، نەمەسى ءتۇر-تۇلعاسىنا قاراي «بوجبان قارا»، موتوسيكل مىنگەن بالا دەگەندەي سيپاتتاي سالسا جەتكىلىكتى.

جالپى، مەنىڭ باعالاۋىمدا قازىر قازاق پروزاسىندا رومانيزم ءداۋىرى باستالدى. ۇلكەن بۋىن دا، ورتا بۋىن مەن كىشى بۋىن دا رومان جازىپ جاتىر. ءتىپتى، اڭگىمە جازباي-اق، ادەبيەتكە رومانمەن كەلىپ جاتقاندار بار. سوندىقتان بۇل قۇبىلىس ءبىر جەمىسىن بەرەدى. وتكەن قىستا ماسكەۋدە وتكەن كىتاپ جارمەڭكەسىنە قاتىستىم. سوندا ءبىر باسپاگەر جىگىتتىڭ اڭگىمەسىن ەستىدىم. ءبىر جاس جىگىت اڭگىمە جازىپ اكەلدى دەيدى. وقىدىم دا، «مۇنى ەندى رومانعا اينالدىر» دەپ تاپسىردىم دەيدى. سودان جارتى جىلدان سوڭ الگى جىگىت رومان جازىپ اكەلگەن. سول روماندى قازىر كىتاپ قىپ شىعارىپ، ساتىپ جاتقانىن ايتتى. ول باسپاگەردىڭ ويىنشا، بىرىنشىدەن، رومانعا تاتيتىن سيۋجەتتى اڭگىمەگە قور قىلماۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، وقىرماندار اڭگىمەلەر جيناعىنان گورى تۇتاس روماندى وقىعاندى قالايدى. ياعني، ءبىر كىتاپتان ءبىر وقيعانى ەگجەي-تەگجەيلى وقىعاندى قالايدى. بىزگە دە شيكىزاتىڭىز رومانعا تاتيتىنداي بولسا، ونى اڭگىمەگە پايدالانۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن كەڭەس ايتتى.

- سىزدىڭشە قازىر قالامگەر مەن وقىرمان اراسىندا قانداي ماسەلە بار؟

- وسىدان 10-15 جىل بۇرىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتابىن شىعارۋ ۇلكەن ماسەلە ەدى. قازىر ول ماسەلە كۇن تارتىبىندە ەمەس. مەملەكەتتىڭ باعدارلامالارى بار، جەكە باسپالار بار، كىتاپتار شىعىپ جاتىر. ەندىگى ماسەلە - سول كىتاپتاردى وقىتۋ. جەكەلەگەن باسپالار شىعارعان ونىمدەرىنىڭ جارناماسىن جاسايدى، ايتەۋىر كىتاپتارىنىڭ وقىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتاردىڭ جارناماسى از، سول سەبەپتى وقىلىمى دا از. كىتاپحاناعا بارساڭىز، وقىلماعان كىتاپتار تۇرادى.

بۇل - كىتاپتىڭ قاسىرەتى. بۇل ورايدا مەملەكەت ءوزى وندىرگەن تاۋاردى ساتا الماي، قويماعا ءۇيىپ قويىپ وتىرعان كاسىپكەر سياقتى كورىنەدى. سوندىقتان كىتاپ وقىتۋدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا السا دەگەن ۇسىنىسىم بار. وقۋشىلار اراسىندا، ستۋدەنتتەر اراسىندا وقىرماندار سايىسى وتكىزىلسە... ول سايىس جەڭىمپازدارىنا ج و و گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ماماندىقتار بويىنشا گرانتتار تاعايىندالسا... ودان باسقا دا ەلدى ىنتالاندىراتىن قوماقتى جۇلدەلەر تىگىلسە... سول كەزدە كىتاپ وقيتىن جاستار قازىرگىدەن كوبەيەتىن ەدى، كىتاپ وقۋ ارقىلى جەتىستىككە جەتۋگە بولاتىنىن كورگەن جاستاردىڭ ادەبيەتكە دەگەن ىقىلاسى ويانار ەدى. وسى ارقىلى تۇتاس كىتاپ وقيتىن بۋىن قالىپتاسار ەدى. 10-20 جىلدا-اق وقىرمانى كوپ ۇلتقا اينالار ەدىك.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان

ايگۇل سەيىل

«ايقىن» گازەتى