سالاۋاتتى ءومىر سالتى: ميلليونداعان قارجى ناتيجە بەردى مە
استانا. KAZINFORM - سوڭعى جىلدارى سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ەلدىڭ باستى مەملەكەتتىك باسىمدىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل باعىتقا ميلليونداعان قارجى بولىنگەنىمەن، باستى سۇراق - وزگەرىس ناقتى سەزىلە مە؟ Kazinform ءتىلشىسى حالىق دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ساراپتاپ، سالانىڭ قازىرگى احۋالىنا ءۇڭىلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ شارالارى: ساندار مەن ناتيجە
2021- 2025 -جىلدار ارالىعىندا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ مەن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا بولىنگەن قاراجات 134,5 ميلليون تەڭگەدەن 211,2 ميلليون تەڭگەگە جەتىپ، شامامەن 65 پايىزعا ارتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بولىنگەن قاراجات تولىق يگەرىلىپ، بۇل حالىقتى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا شاقىراتىن اۋقىمدى اقپاراتتىق جانە ءتۇسىندىرۋ شارالارىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.
باعدارلامالار اياسىندا 123 مىڭنان استام تاقىرىپتىق اكسيا ۇيىمداستىرىلىپ، ولار 2,3 ميلليون ادامدى قامتىعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاقىرىپتىق بەينەروليكتەر مەن ماقالالار بەلسەندى تۇردە تارالىپ، كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى. بۇل شارالار حالىق اراسىندا سالاۋاتتى ءومىر سالتى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جانە اقپاراتتىق قولداۋدى كەڭەيتۋگە قىزمەت ەتتى.
- الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەينەروليكتەر مەن ماقالالاردى جاريالاۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزدىك. بۇل حالىق اراسىندا سالاۋاتتى ءومىر سالتى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى جانە ۆەدومستۆولىق ۇيىمدار ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قولداۋ بەرەدى، - دەيدى س. قايىربەكوۆا اتىنداعى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ورتالىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سامال لەپەسوۆا.
2025 -جىلى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ شارالارىن ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ مەن باقىلاۋعا 41,2 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. ال ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تالداۋعا تاعى 9,1 ميلليون تەڭگە جۇمسالدى.
- وسىلايشا، قاراجاتتىڭ ەلەۋلى بولىگى الدىن الۋ شارالارىنا باعىتتالادى. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى جانە پريەۆەنتيۆتىك مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسادى، - دەپ اتاپ ءوتتى سامال لەپەسوۆا.
دەگەنمەن ساندار مەن قارجىلىق كورسەتكىشتەر اسەرلى بولعانىمەن، باستى ماسەلە - ولار ازاماتتاردىڭ ناقتى ومىرىندە قالاي كورىنىس تاباتىنى. دۇرىس تاماقتانۋ، بەلسەندى قوزعالىس، زياندى ادەتتەردەن باس تارتۋ - وسى شارالاردىڭ نەگىزگى ناتيجەسى بولۋى ءتيىس. وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جىل سايىن ۇلتتىق سالاۋاتتى ءومىر سالتىن زەرتتەۋىن جۇرگىزەدى. بۇل زەرتتەۋ حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى وزگەرىستەردى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدا العا وزعاندار مەن ارتتا قالعاندار
2025 -جىلعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي، رەسپوندەنتتەردىڭ 35 پايىزى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدا جوعارى نەمەسە قاناعاتتانارلىق دەڭگەي كورسەتكەن. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا، ال 2021 -جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 11 پايىزعا وسكەن.
ايەلدەر اراسىندا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ ايتارلىقتاي جوعارى: 39,5 پايىزى سالاۋاتتى ادەتتەردى ساقتايدى، ال ەر ادامداردا بۇل كورسەتكىش 28,7 پايىزدى عانا قۇرايدى. قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى ايىرماشىلىق وتە از: قالادا - 34,4 پايىز، اۋىلدا - 33,9 پايىز.
- بۇل كورسەتكىشتەر سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتايتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار بىرتىندەپ بۇكىل ەلدى قامتىپ وتىرعانىن دالەلدەيدى، - دەيدى سامال لەپەسوۆا.
زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن قازاقستاندىقتاردىڭ پورترەتىندە جاس ەرەكشەلىگى مەن ءبىلىم دەڭگەيى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار ءوز دەنساۋلىعىنا ءجيى كوڭىل ءبولىپ، سالاۋاتتى ادەتتەردى ۇستانۋدا (37,3 پايىز) الدىڭعى قاتاردا. ال 30- 44 جاس ارالىعىنداعى ادامدار - بەلسەندى ەڭبەك پەن وتباسى قامىمەن شۇعىلداناتىن كەزەڭدە - سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدا ەڭ تومەن كورسەتكىشتى كورسەتكەن.
ايماقتار بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇركىستان، جامبىل، قوستاناي جانە قاراعاندى وبلىستارى تۇر. ال اباي مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ دەڭگەيى تومەن.
- بۇل مالىمەتتەر ۇلتتىق دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ستراتەگيالارىنىڭ تيىمدىلىگىن راستايدى جانە سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ ءقاۋىپ فاكتورلارى ودان ءارى دە تومەندەي بەرەدى دەپ بولجاۋعا نەگىز بەرەدى، - دەپ حابارلادى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ورتالىعىندا.
اۋرۋ قالسا دا، ادەت قالمايدى...
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا بىرتىندەپ كوبىرەك كوڭىل بولە باستاعانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن ماماندار سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋ تەك ءبىر رەتتىك اكسيا نەمەسە ۋاقىتشا شارامەن شەكتەلمەۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتەدى. بۇل اسىرەسە 30-44 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن از ۇستاناتىن وڭىرلەر ءۇشىن وزەكتى ماسەلە.
حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، ەگەر ادام تەمەكى شەكپەسە، جەتكىلىكتى مولشەردە كوكونىس پەن جەمىس- جيدەك جەپ تۇرسا، فيزيكالىق بەلسەندىلىكتى ساقتاسا جانە الكوگولدى شەكتەۋلى قولدانسا، ءوزىن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانادى دەپ ەسەپتەي الادى. سوڭعى جىلدارداعى ستاتيستيكا بويىنشا، قازاقستاندىقتاردىڭ وسى ادەتتەرى بىرتىندەپ جاقسارا باستادى.
- اسىرەسە جاستار اراسىندا جەتىستىكتەر ايقىن بايقالادى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورتپەن ءجيى اينالىسىپ، تەمەكى مەن فاستفۋدتى از تۇتىنىپ كەلەدى، - دەيدى س. قايىربەكوۆا اتىنداعى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ باسقارما باسشىسى سامال لەپەسوۆا.
2026 -جىلعا دەيىنگى دەنساۋلىق ساقتاۋ دامۋى تۇجىرىمداماسى بويىنشا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن باعالاۋ ءۇشىن ەكى نەگىزگى ينديكاتور بەلگىلەنگەن: ازاماتتاردىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە 15 جاستان جوعارى حالىق اراسىندا تەمەكى شەگۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ (ۇلتتىق GATS زەرتتەۋى بويىنشا).
2025 -جىلى ەكىنشى ينديكاتور بويىنشا ماقساتتىق كورسەتكىش 19 پايىز دەڭگەيىندە بەلگىلەنسە، ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى سوڭعى بەس جىلدا تەمەكى شەگۋ كورسەتكىشىنىڭ 21,9 پايىزدان 17,5 پايىزقا دەيىن تومەندەگەنىن كورسەتتى. بۇل - سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ شارالارىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن دالەلدەيتىن ايقىن وڭ ديناميكا.
الايدا، كورسەتكىشتەرگە قاراماستان، ەلىمىزدە ءالى دە 3,4 ميلليون قازاقستاندىق تەمەكى شەگۋدى جالعاستىرىپ وتىر. بۇل - ەل تۇرعىندارىنىڭ شامامەن ءار التىنشىسى دەگەن ءسوز. ەلىمىزدە زياندى ادەتتەرگە قارسى جۇزدەگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى. مىسالى، Esbol Qory قورى قوعامنىڭ بارلىق توپتارىن ەڭ كەڭ تاراعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردەن قورعاۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرادى.
قوردىڭ باسشىسى جاندوس اقتايەۆ ەلدە سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋعا كوپتەگەن شارالار وتكىزىلسە دە، ولاردىڭ كوبى ءبىر رەتتىك، اكسيالىق سيپاتتا ەكەنىن جانە تاۋەلدىلىكتىڭ تەرەڭ سەبەپتەرىن تولىق قامتىمايتىنىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن، قوعامدىق ۇيىمدار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى ءبىر ويدا: تاۋەلدىلىكتەن شىعۋدىڭ جالعىز ءتيىمدى جولى - سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ.
- ءبىز ءۇشىن سالاۋاتتى ءومىر سالتى تەك سپورت پەن اكسيا ەمەس، ەڭ الدىمەن - سانالى تاڭداۋ مادەنيەتى، پسيحولوگيالىق تۇراقتىلىق پەن قۇندىلىقتار. ىشكى سەبەپتەرمەن - الاڭداۋشىلىق، ومىرلىك باعداردىڭ جوقتىعى، الەۋمەتتىك جالعىزدىقپەن جۇمىس جاسالماسا، الدىن الۋ شارالارى تەك بەتكى دەڭگەيدە قالادى، - دەيدى جاندوس اقتايەۆ.
قور باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە، جۇيەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - شىن مانىندە كاسىبي پسيحولوگتەر جەتىسپەيدى، اسىرەسە وڭىرلەردە بۇل پروبلەما وزەكتى.
- كوپتەگەن ادامدار قايدا جۇگىنۋ كەرەگىن بىلمەيدى نەمەسە بىلىكتى كومەكتى قالتاسى كوتەرمەيدى. ەل دەڭگەيىندە بۇل ماسەلە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى جانە ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى، سەبەبى پسيحولوگيالىق قولداۋسىز تاۋەلدىلىكپەن كۇرەس ءارقاشان تولىق بولمايدى، - دەدى ول.
فوتو: Kazinform
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ تەك اكسيالار مەن ستاتيستيكامەن شەكتەلمەيدى. بۇل ءۇشىن جۇيەلى قولداۋ قاجەت: قولجەتىمدى پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ، تۇراقتى قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى دەنساۋلىقتى مەملەكەت پەن ءاربىر ازاماتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە اينالدىرۋ ماڭىزدى.
سپورت پەن بەلسەندىلىك - باقىت كەپىلى
پسيحولوگتەر مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، دەنساۋلىق پەن فيزيكالىق بەلسەندىلىك ادامنىڭ ومىرگە قاناعاتتانۋ دەڭگەيى مەن پسيحولوگيالىق جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
- سالاۋاتتى ءومىر سالتى شىنىمەن دە ادامنىڭ باقىت سەزىمىنە اسەر ەتەدى، ءبىراق بۇل تەك «قۋانىش گورموندارىنىڭ» ءبولىنۋى مەن سترەستى ازايتۋمەن شەكتەلمەيدى. ادام ءوز دەنەسىنە، كۇن تارتىبىنە، دەمالىسىنا تۇراقتى كوڭىل بولگەندە ىشكى تۇراقتىلىق پەن سەنىمدىلىك سەزىمى قالىپتاسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە سۋبەكتيۆتى ءال-اۋقاتقا تىكەلەي اسەر ەتەدى، - دەيدى رەسپۋبليكالىق العاشقى مەديتسينالىق- سانيتارلىق كومەك ورتالىعى جانىنداعى جاستار دەنساۋلىعى ورتالىعىنىڭ پسيحولوگى جاننا ساتىبالديەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، ادامنىڭ باقىت سەزىمى تەك فيزيكالىق بەلسەندىلىككە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاقىن ادامدارمەن قارىم- قاتىناسقا، ءومىرىنىڭ ءمانىن سەزىنۋىنە، ماقساتتارى مەن نەگاتيۆتى ەموتسيالارمەن كۇرەسۋ قابىلەتىنە دە بايلانىستى.
- باقىت - بۇل تۇراقتى جاقسى كوڭىل-كۇي ەمەس، ول ىشكى تەڭگەرىم مەن ءوز ءومىرىن قابىلداۋ كۇيى، - دەپ ناقتىلادى پسيحولوگ.
قازاقستاندا ازىرگە سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن فيزيكالىق بەلسەندىلىككە بايلانىستى ۇلتتىق دەڭگەيدە باقىت دەڭگەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەگەن. دەگەنمەن جەرگىلىكتى ساۋالناما بەلسەندى ازاماتتاردىڭ وزدەرىن جاقسى سەزىنەتىنىن، ەنەرگياسى مول، ءپوزيتيۆتى ەموتسياسى كوپ ەكەنىن كورسەتەدى.
بۇقارالىق سپورت تا ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، 2024 -جىلى ەرەسەكتەردىڭ 41,4 پايىزى، ال بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ 30,4 پايىزى تۇراقتى تۇردە فيزيكالىق جاتتىعۋلارمەن اينالىسقان.
- بۇقارالىق سپورتتى ناسيحاتتاۋ - ساۋ ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ باستى قۇرالى. باستاپقى كەزەڭدە پيلوتتىق «ءبىرىڭعاي ۆاۋچەر» جوباسى ءىرى قالالاردى قامتيدى، ول مەملەكەتتىك جانە جەكە سپورت سەكسيالارىن، شىعارماشىلىق ۇيىرمەلەر مەن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن بىرىكتىرەدى، - دەيدى تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەرىك جاراسبايەۆ.
بۇگىنگى تاڭدا 7 مىڭنان استام سپورت سەكسياسىندا 240 مىڭنان استام بالا تەگىن سپورتپەن اينالىسىپ وتىر. بۇل ماقساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 50 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سپورت نۇسقاۋشىلارىنىڭ سانى 4000 نان 5625 كە دەيىن وسكەن، سپورت ينفراقۇرىلىمى ءار 1000 تۇرعىنعا 55,1 پايىز دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتىلگەن. 2023- 2029 -جىلدارعا ارنالعان فيزيكالىق مادەنيەت پەن سپورتتى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس بۇل كورسەتكىش 65 پايىزكە جەتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
مامانداردىڭ باعالاۋى بويىنشا، مەملەكەتتىك باعدارلامالار حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ، دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدا ناقتى ناتيجە كورسەتىپ وتىر. دەگەنمەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدىڭ تولىق تيىمدىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن فيزيكالىق جاعداي، بەلسەندىلىك دەڭگەيى جانە پسيحولوگيالىق ءال- اۋقات كورسەتكىشتەرىن بىرىكتىرەتىن كەشەندى زەرتتەۋ قاجەت. ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعى - بۇل تەك جەكە جاۋاپكەرشىلىك ەمەس، مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى. مەملەكەتتىك قولداۋ مەن جەكە تاڭداۋ ۇيلەسكەن كەزدە عانا حالىقتىڭ ءال- اۋقاتى مەن ومىرگە قاناعاتتانۋ دەڭگەيى شىنىمەن ارتادى.
ايتا كەتەيىك، استاناداعى بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىقتارىندا 25 ءتۇرلى باعىت بويىنشا ۇيىرمەلەر مەن سەكسيالار تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. 17 مىڭنان استام زەينەتكەر ورتالىقتىڭ قىزمەتىن تۇراقتى تۇردە پايدالانىپ كەلەدى.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى
