ەرتايەۆ سحەمالارى: ەل تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى قارجىلىق الاياقتىق
استانا. KAZINFORM - قوماقتى قارجى مەن داۋلى امنيستيانىڭ ارعى جاعىندا ودان دا كۇردەلى وقيعا جاتىر. Jibek Joly تەلەارناسىنىڭ «پراۆدا ۆ دەتالياح» باعدارلاماسى بۇرىنعى قازاقستاندىق بانكير جومارت ەرتايەۆتىڭ اقشانى شەتەلدىك بانكتەر ارقىلى قالاي جىمقىرىپ، زاڭداستىرعانىن زەرتتەدى.
باعدارلامانىڭ كەزەكتى سانىندا ساراپشىلار مەن كۋاگەرلەر قىلمىسكەر جاساعان ايلا-شارعىلاردى ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ كورسەتەدى، دەپ حابارلايدى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى.
ەرتايەۆ رەسەيدە قارجىنى قالاي زاڭداستىردى؟
قازىرگى تەرگەۋدىڭ باستى تاقىرىبى - بۇرىنعى بانكير جومارت ەرتايەۆتىڭ ءىسى. سوت ماتەريالدارى بويىنشا ول ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى، ءبىراق قاراپايىم قارجىلىق جۇيەلەردىڭ ءبىرىن جاساپ، جۇزەگە اسىرعان.
الدىڭعى شىعارىلىمدا ونىڭ بانك سالاسىنداعى مانسابى تالقىلانىپ، باقىلاۋدىڭ السىزدىگى مەن اشىقتىقتىڭ بولماۋى ونىڭ سحەمالارىن ىسكە اسىرۋعا قالاي مۇمكىندىك بەرگەنى ايتىلعان ەدى.
بۇل جولى ءتۇسىرىلىم توبى بانكتەن قاراجاتتىڭ قالاي ۇرلانعانىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەيدى. ولار اقشا قايدان، قالاي وتكەنىن انىقتاپ، بۇل سحەماعا قانداي تانىمال كومپانيالاردىڭ تارتىلعانىن جانە نەگە كەيبىر قارجى قازاقستاننان تىس كەتكەنىن بىلۋگە تىرىسادى. وسى ماقساتتا قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارى، ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىلارى، كۋاگەرلەردىڭ ايعاقتارى زەرتتەلىپ، سۇحباتتار جۇرگىزىلدى.
باستى نازار جومارت ەرتايەۆتىڭ رەسەيدە جاسىرىن تۇرعان ۋاقىتىنا اۋدى. 2018-جىلى ول رەسەيدەگى تەرگەۋگە رازى ەكەنىن ايتىپ، قازاقستانعا ورالمايتىنىن، سوندا ءومىر ءسۇرىپ، جۇمىس ىستەيتىنىن جاريالاعان. سول كەزدە ول رەسەيدە جىلجىمايتىن مۇلىك ساتىپ العان، بيزنەس قۇرعان جانە تۇرۋعا رۇقسات العان. قازاقستان ونى ەلگە قايتارۋعا تىرىسقانىمەن، ونىڭ بوسقىن مارتەبەسىن العانى بەلگىلى بولعان سوڭ بۇل ارەكەت ناتيجەسىز قالدى.
باعدارلاماعا سۇحبات بەرگەن سپيكەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ەرتايەۆ رەسەيدەگى جوبالارعا بەلسەندى ينۆەستيتسيا جاساپ، ءوز بيزنەسىن ءارتاراپتاندىرعان. ماسكەۋ وعان تەك قاۋىپسىز ورىن عانا ەمەس، اكتيۆتەرىن باقىلاۋعا ىڭعايلى مەكەن بولدى. قازاقستاندا قالعان Rbk-بانكتىڭ جاعدايى ونى اسا الاڭداتپادى، باستى ماقساتى ءوزىنىڭ قارجىلىق مۇددەلەرى ەدى.
2017-جىلدىڭ مامىرىندا ول «ترويكا-د-بانك» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولدى. اكسيانىڭ 5 پايىزىن يەلەندى. سونداي-اق، «ۆولگو-وكسكي» كوممەرتسيالىق بانكىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىن باسقاردى. كەيىن شاعىن نارسەمەن شەكتەلمەي، ءوز قارجى ۇيىمى الما-بانكتى قۇردى.
قازاقستان تاراپىنان تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقان كەزدە، ماسكەۋدەگى پرەسنيا سوتى ەرتايەۆتى ءوز پاتەرىندە ءۇي قاماققا الدى. كەيىن ونىڭ رەسەيدە تۇرۋعا رۇقساتى مەن بوسقىن مارتەبەسى جويىلدى. 2019-جىلعى 11-قاڭتاردا بۇرىنعى بانكيردى قازاقستانعا قايتارۋ شەشىمى قابىلداندى. قازاقستاندا ەرتايەۆ قاراجاتتى جىمقىرىپ، نەگىزسىز جاراتقانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ، باستاپقىدا 11 جىلعا سوتتالعان، كەيىن اپەللياتسيادا جازاسى 9 جىلعا قىسقارتىلدى. ال الما-بانك اتاۋى نە ۇشىن تاڭدالدى؟ شىن مانىندە ول وڭتۇستىك استانانى قۇرمەتتەۋ ءۇشىن قويىلعان جوق. ول بۇرىنعى ايگىلى الما-ت ۆ كومپانياسىنىڭ تاريحىن جالعاستىرۋ رەتىندە تاڭدالعان.
2014-جىلى ەرتايەۆ الما-ت ۆ- نى وزىنە سەنىمدى ادامداردىڭ اتىنا تىركەلگەن جالعان ج ش س ارقىلى ساتىپ العان. وسى ساۋدانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ول بانك باسقارماسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارىنا 16 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە نەسيە الۋدى تاپسىرعان. سونىمەن قاتار، سەرىكتەستەرىنە كومپانيانىڭ بارلىق اكتسياسىن باعالاۋ تۋرالى جالعان ەسەپ دايىنداعان. سول ەسەپ بويىنشا الما-ت ۆ- نىڭ قۇنى 42 ميلليارد تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن.
كەپىلدى قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرى ءوتىنىشتىڭ شۇعىلدىعى تۋرالى نۇسقاۋ العاننان كەيىن، قۇجاتتاردى ناقتى تەكسەرمەي-اق كەپىلدىڭ قۇنىنا سايكەس ەكەنىن راستاي سالعان. نەسيەگە ءوتىنىش نەسيە كوميتەتىنەن، بانك باسقارماسىنىڭ وتىرىسىنان جانە ديرەكتورلار كەڭەسىنەن ەكى كۇن ىشىندە وتكەن.
بانك سالاسىندا ىستەيتىن ادامدار مۇنى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. اسىرەسە ول كەزدە ونلاين-وتىرىستار جوق ەدى. ال بارلىق جوبانى مەنەدجەرلەر قورعاپ، ۇسىناتىن.
ودان بولەك، جوباعا قيسىنسىز ارنايى جەڭىلدىكتەر جاسالعان. نەگىزگى قارىزدى قايتارۋعا 24 ايلىق جەڭىلدىك جانە التى ايلىق سىياقى بەرىلگەن. بانك بولىمشەلەرىندە جانە شەشىم قابىلدايتىن ورگانداردا ەرتايەۆتىڭ ادامدارى جۇمىس ىستەگەن، ولار قاراپايىم قىزمەتكەرلەرگە قۇجاتتاردى قالاي دايىنداۋ كەرەگىن كورسەتىپ، بۇل نەسيە اكسيونەرلەرگە ءتيىمدى دەپ سەندىرگەن.
- قاراپايىم قىزمەتكەرلەر ادەتتەگىدەي ارەكەت ەتەدى. ولارعا ءبىر فيرماعا قۇجاتتاردى تەز دايىنداۋ كەرەك دەپ نۇسقاۋ كەلەدى، ولار ورىنداپ جىبەرەدى. نەگە؟ سەبەبى باسشىلىق سولاي دەدى. ەشكىم «مەن قول قويمايمىن، بۇل زاڭسىز» دەپ قارسى شىقپايدى. بارلىعى كەپىلدەر جالعان ەكەنىن، سحەما كۇماندى ەكەنىن بىلەدى، ءبىراق اشىق ايتۋعا قورقادى. ادامدار جۇمىسىنان ايىرىلۋدان قورقىپ، تاپسىرمانى ورىندايدى. تەرگەۋ كەزىندە ءبىرىنشى سۇراق ادەتتە تومەنگى قىزمەتكەرلەردەن باستالادى: جوبانى نەگە دايىندادىڭ، كىم نۇسقاۋ بەردى، نەگە وڭ شەشىم بەرىلدى. ال كوميتەتكە جىبەرىلگەن وڭ قورىتىندى - بۇل ادەتتەگى پراكتيكا. مەنەدجەر ەشقاشان تەرىس ۇسىنىس بەرمەيدى. سوڭعى شەشىمدى نەسيە كوميتەتى قابىلدايدى. ماقۇلداۋ، باس تارتۋ نەمەسە بەلگىلى شارت قويۋ سولاردىڭ جۇمىسى، - دەيدى تاۋەلسىز بانك ساراپشىسى نۇرجان بياقايەۆ.
سپيكەر اتاپ وتكەندەي، مەنەدجەردىڭ مىندەتى - جوبانى قورعاپ، ءبارى دۇرىس ەكەنىن كورسەتۋ. ال ەگەر جوعارىدان «جەدەل دايىنداپ، وڭ قورىتىندى بەرىڭدەر، ءبىز قولدايمىز» دەگەن بۇيرىق كەلسە، وندا پروتسەسس تەك فورمالدى ىسكە اينالادى. بۇرىن وسىلاي بولعان، قازىر دە سولاي بولۋى مۇمكىن. تەك XXI عاسىردا سكورينگ، ەلەكتروندىق جۇيەلەر بار، كوپتەگەن شەشىم ونلاين قابىلدانادى. سول ءۇشىن ءبارى جەدەل بىتەتىن بولدى. ال بۇرىن ءبارى الدەقايدا كۇردەلى ءارى باياۋ جۇرگەن ەدى.
- جوبانىڭ بارلىق دەرەگىن، ەسەپتەرى مەن ماتەريالدارىن، پرەزەنتاتسيالارىن دايىندايدى، اسىرەسە ءىرى جوبالار مەن بانك ارقىلى وتەتىندەرىن. ادەتتە مەنەدجەر كوميتەتكە بىردەڭەنى دالەلدەۋى كەرەك. ءبىراق ەگەر كوميتەت مۇشەلەرى الدىن الا كەلىسىپ قويعان بولسا، دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. قۇجاتتار تەكسەرىلىپ، ءبارى «ماقۇل» دەپ داۋىس بەرەدى، قول قويادى، سولايشا اقشا شىعىپ كەتەدى، - دەيدى نۇرجان بياقايەۆ.
ەرتايەۆ نەسيە الىپ، الما-ت ۆ- نى باقىلاۋعا العاننان كەيىن، اقشانى رەسەيگە جىبەرۋ ءۇشىن سەنىمدى ادامدارىن پايدالانعان. ول كومپانيانىڭ ماسكەۋدەگى وكىلدىگىن اشىپ، ءۇش جىل ىشىندەگى شىعىندارىن پايدالانىپ شامامەن 306 ميلليون تەڭگە اۋدارعان. ءبىر ميلليارد تەڭگەدەن استام اقشا نەگىزسىز رەسەيلىك كومپانيالارعا جىبەرىلگەن. تاعى 70 ميلليون تەڭگە دە دال وسىلاي الما-ت ۆ ارقىلى وتكىزىلگەن.
ءبىراق بۇل تەك باسى عانا. اقشانى زاڭداستىرۋ ءۇشىن ەرتايەۆ ءوز ادامدارىمەن بىرگە «رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك - ۇلتتىق قۇقىق يەلەرى وداعى» دەگەن ۇيىمدى تىركەگەن. سول ۇيىم ارقىلى الما-ت ۆ- دا كورسەتىلگەن ونىمدەر ءۇشىن اقشا بولىنگەن سياقتى ەتىپ جالعان تولەمدەر جاسالعان.
ەسەپتەر جالعان بولعان. ال اۆتورلىق تولەم الۋشىلار تولتىرىلماعان قۇجاتتارعا قول قويعان. كەي كەزدەرى ولار ازداپ اقشا العان بولۋى مۇمكىن، ءبىراق قالعان قاراجات سحەمانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قولىنا ءوتىپ وتىرعان. تەرگەۋ دەرەكتەرى بويىنشا ەرتايەۆقا زاڭسىز تۇردە شامامەن 270 ميلليون تەڭگە اقشا بەرىلگەن. قاراپايىم قىزمەتكەرلەر بانكتىڭ ىشكى ەرەجەلەرىن بۇزىپ جاتقانىن تۇسىنگەن، ءبىراق كوپتەگەن ساراپشى ولاردى جاعدايدىڭ قۇربانى دەپ سانايدى.
جۇمىسىن جوعالتپاۋ ءۇشىن ولار قوسىمشا سۇراق قويماي، باسشىلىقتىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداعان. دەگەنمەن، مۇنداي مامىلە ءوز ار-ۇجدانىنىڭ الدىندا قانشالىقتى زاڭدى بولدى؟ ال سوت بۇل ارەكەتتەردى باسقا قىلمىستار سەكىلدى زاڭسىز دەپ تاپتى.
- ەگەر توپ-مەنەدجمەنت ەمەس، وسى ىستەگى قاراپايىم قىزمەتكەرلەر تۋرالى ايتساق، ولاردىڭ كوپشىلىگى ءىس پروتسەسىنىڭ قۇربانى بولعانى ايقىن كورىنەدى. ولاردىڭ ناقتى ءرولى ەسكەرىلمەگەن جانە ولار كىناسىزدىگىن دالەلدەي المادى. سولاي، ولاردى كورسەتىلگەن ايىپتار بويىنشا قاماپ قويدى. كەيىنىرەك كەيبىرەۋىنە ايىپ جەڭىلدەتىلدى: قاراجاتتى جىمقىرۋ نەمەسە نەگىزسىز جاراتۋدىڭ ورنىنا، ولارعا قايتارىلمايتىن نەسيەلەر بەرۋ تۋرالى ايىپ تاعىلدى. بۇل باپ بويىنشا جازا ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەيدى. بۇل اسىرەسە قاماۋدا وتىرعان ادامدار ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە جەڭىل بولىپ كورىندى، سەبەبى ولار بۇرىن وتكىزگەن ۋاقىت جازاسىنا ەسەپتەلدى، - دەيدى ادۆوكات رۋسلان قوجاحمەت.
ءبىراق ساراپشى قىزمەتكەرلەردىڭ باسقا ءبىر توبى بولعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ولار ۇنەمى كەپىلمەن نەمەسە قولحاتپەن باقىلاۋدا جۇرگەندەر. ولار ۇنەمى اقىرى سوڭىندا جازاسىن الۋدان قورقىپ جۇرگەن دەيدى.
- تەرگەۋ كەزىندە ءار قىزمەتكەر وزگە مامانداردىڭ جۇمىسىنا تولىق قانىق ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تىرىستى. ءبىرى نەسيە مەنەدجەرىندەگى اقپاراتقا قول جەتكىزە المايتىنىن ايتسا، ەكىنشىسى جوبانى كەپىل جاعىنان باعالاۋ ءوز مىندەتىنە كىرمەيتىنىن ايتتى. ويتكەنى ولار ءارتۇرلى بولىمدەردە ىستەيدى: بىرەۋ جوبانى ازىرلەيدى، بىرەۋ تاۋەكەلدى ەسەپتەيدى، تاعى بىرەۋى قۇجاتتاردى شەشىم قابىلدايتىن ورگانعا جولدايدى. نەسيە جوباسى وسىلاي بىرنەشە ساتىدان وتەدى. ءال دال وسى كوپ دەڭگەيلى پروتسەسس ايىپتاۋشى تاراپقا «بارلىق قىزمەتكەر الدىن الا كەلىسىپ ارەكەت ەتتى» دەگەن قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى، - دەيدى ادۆوكات.
كوپ قورعاۋشىنىڭ دالەلدەرى سوتتا قولداۋ تاپپادى، ويتكەنى لوگيكالىق تۇرعىدان كوپتەگەن مامىلەنىڭ زاڭسىز ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. پروتسەدۋرالاردىڭ ناقتى بۇزىلۋى دا ايقىن بايقالادى.
- ەڭ وكىنىشتىسى، بانك قىزمەتكەرلەرى مەن ديرەكتورلار كەڭەسى وسىنىڭ ءبارىن «بايقاماي» قالعان. كەيىن ءبىز بۇل جايدى پروكۋرورعا، تەرگەۋشىلەرگە جانە سوتقا كورسەتكەندە، ءبىزدىڭ دالەلدەرىمىز ەسكەرىلمەدى دە، قايتا تەكسەرىلمەدى دە. ءبىز كەزدەسكەن نەگىزگى جاعداي - وسى ادامدار ءوز ايعاقتارىن بۇرىن كۇتپەگەن سياقتى. جالپى، وسى ءىستى تالداعاندا، بۇل جاعدايعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارالاسقانىن اڭعاردىق. ەگەر باستاپقىدا بۇكىل قۇرىلىم دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان بولسا جانە جوعارىداعى ادامدار ءوز مىندەتىن ادال ورىنداسا، مۇنداي جاعداي بولماس ەدى، - دەيدى رۋسلان قوجاحمەت.
جاۋاپ بەرۋ كەزىندە كوپتەگەن قىزمەتكەر كرەديتتىك جوبالارعا وڭ قورىتىندى شىعارعانى ءۇشىن ەشقانداي پايدا كورمەگەندەرىن ايتقان. مەنەدجەرلەر دە، كەپىل ءبولىمىنىڭ ماماندارى دا، قاۋىپسىزدىك قىزمەتى مەن زاڭگەرلەر دە بۇنىڭ ءبارىن جوعارى باسشىلىقتىڭ بۇيرىقتارى بويىنشا جاساعاندارىن، ال كەي جاعدايدا تاپسىرما ورىندالماسا جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى بولعانىن جەتكىزدى. سوعان قاراماستان، قاراجات جىمقىرۋ فاكتىسى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك بارلىعىنا بىردەي جۇكتەلدى.
- بۇل ءىستىڭ نەگىزگى ايىبى سايكەس باپتىڭ 4-ءبولىمى بويىنشا اسا اۋىر كاتەگورياداعى قاراجاتتى جىمقىرۋ جانە نەگىزسىز جاراتۋ. وسى باپ باستى ايىپ رەتىندە ەسەپتەلدى، كەيىنگى بانكتىك ىستەر دە وسى نورمامەن قارالدى. دەگەنمەن، بۇل باپقا قاتىستى كۇماندار بار. شىندىعىندا، بۇل اسىرا سىلتەۋ. نەسيە جوبالارىن قاراعان قىزمەتكەرلەر اقشانى جىمقىردى نەمەسە ىسىراپ ەتتى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ولار بانكتىڭ ىشكى ەرەجەلەرىن نەمەسە پروتسەدۋرالارىن بۇزعان بولۋى مۇمكىن، ءبىراق بۇل قاراجاتتى وزدەرىنە الدى نەمەسە ىسىراپ ەتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. قىلمىستىق زاڭناما بويىنشا، جىمقىرۋ - ادامنىڭ اقشانى ءوز يەلىگىنە الىپ، كەيىن ونى وزىنە قالدىرۋى. ال ىسىراپ ەتۋ - اقشانى نەگىزسىز جۇمساۋ. بۇل جاعدايدا قىزمەتكەرلەردىڭ قولىندا اقشا فيزيكالىق تۇردە بولعان جوق. اقشا تەك قۇجاتتاعى تسيفرلار تۇرىندە بولعان، ولاردى الىپ، وزدەرى پايدالانا المادى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ اراسىندا شامامەن ون پايىز قاتىسۋشىنىڭ جاعداي وزگەشە. بۇل ادامدار شىنىمەن دە پايدا كورىپ، اقشا جۇمساپ، قىمبات جابدىقتار مەن مۇلىك ساتىپ العان. ال ورتا دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەر مەن كەيبىر جوعارعى مەنەدجەرلەردىڭ جاعدايى ونداي ەمەس. بۇل قىزمەتكەرلەر اقشا كورمەگەن، قولىمەن ۇستاماعان، الايدا قازىر ولار زاڭسىز الىنعان قاراجاتتى ناقتى پايدالانعان ادامدارمەن بىردەي جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋعا ءماجبۇر، - دەپ قوستى رۋسلان قوجاحمەت.
ەرتايەۆ تاعى قانداي جۇيەلەردى قولداندى؟
تاعى ءبىر سحەما «اليبي» كومپانيالار توبىنىڭ جالعان استىق كۆيتانتسيالارىنا نەگىزدەلگەن. بۇل جۇيە بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت قولدانىلعان ەدى. كومپانيانىڭ سەرىكتەستەرى بانكتەن نەسيە الۋ ءۇشىن ءوز اتتارىنا كرەديتتىك جەلى اشىپ، ەليەۆاتورداعى استىق كۆيتانتسيالارىنىڭ بوس بلانكتەرىنە استىقتىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى جالعان مالىمەت ەنگىزگەن. وندا بىرنەشە ونداعان ميلليون توننا بيداي بار دەپ جازىلعان، ول قارىز الۋ ءۇشىن كەپىلگە قويىلعان دەپ كورسەتىلگەن. الايدا بانك نەسيەسىن وتەۋ مەرزىمى كەلگەندە، نە اقشاسى، نە استىقتىڭ ءوزى جوق بولىپ شىققان.
- نەسيە كەپىلى رەتىندە استىق كۆيتانتسيالارى بەرىلگەندە، ولار قارىز الۋشىنىڭ قولىندا بولسا دا، ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بىرنەشە بانكتى ارالاپ، كۆيتانتسيانى قابىلدايتىن بارلىق جەردە رۇقسات الا الدى. ءتىپتى كەيبىر بانكتەر ءتۇپنۇسقانى ەمەس، كوشىرمەسىن دە قابىلداعان. وسىنداي جاعدايدا نەسيە قاراجاتتارى ارقىلى قوماقتى بايلىققا كەنەلۋگە بولادى. اسىرەسە «قاجەت بولسا بولىسەمىز، قايتارامىز، ەشكىم سۇرامايدى» دەگەن جاسىرىن كەلىسىم بولسا، بۇل ناعىز التىن كەن ورنىنا اينالادى. ءتىپتى ءبىر عانا نەسيە قارجىلاندىرۋىمەن Forbes تىزىمىنە كىرىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بار ەدى.
استىق كۆيتانتسيالارى مەن ولاردىڭ تەكسەرىسى وتە قاراپايىم بولدى. قاعازداعى قۇجاتتا بەلگىلى ءبىر ەليەۆاتوردا 50 مىڭ توننا استىق ساقتالعانى كورسەتىلگەن. ءبىراق وسى كولەمنىڭ ىشىندە ناقتى كومپانيانىڭ استىعى بار-جوعىن كوزبەن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ونى تەك ارنايى كوميسسيا عانا تەكسەرەدى. ال كىم كوميسسيانى شاقىرادى؟ بارلىعى فورمالدى تۇردە دۇرىس بولسا، نەگە ۇزاق ءارى كۇردەلى پروتسەستى باستاۋ كەرەك؟ كوميسسيانى تەك تەكسەرىس باستالعاندا نەمەسە قىلمىستىق ءىس قوزعالعاندا عانا شاقىرادى. سول كەزدە عانا ءبارىن ىزدەپ، سالىستىرىپ، تەكسەرۋگە كىرىسەدى، - دەدى نۇرجان بياقايەۆ.
جومارت ەرتايەۆ زاڭسىز بايۋ ءۇشىن جاڭادان كومپانيالار اشىپ، ولاردىڭ اتىنان نەسيە الىپ وتىرعان. ادەتتە مۇنداي فيرمالار كەپىلگە نارىقتاعى باعاسىنان بىرنەشە ەسە جوعارى باعالانعان مۇلىكتى قوياتىن. كومپانيانىڭ باسشىلارى ازعانتاي عانا سىياقى الىپ، بانكتەن الىنعان نەگىزگى قاراجاتتىڭ قالاي جۇمسالعانىن دا بىلمەيتىن.
- بۇل سحەمالارداعى قارجىلاندىرۋ «null فيرمالار» ارقىلى جۇزەگە اسقان. مۇنداي فيرمالار تەك ناقتى جوبا ءۇشىن قۇرىلىپ، رەسمي تۇردە قارىز الۋشى بولىپ كورىنەدى. ءبىراق قاراجات ەشقاشان ناقتى ماقساتقا جۇمسالماعان. اقشا دەرەۋ ۇيىمداستىرۋشىلار قالاعان جاققا اۋدارىلعان. كەيدە بۇل فيرمالار بانكتەن ەرتايەۆتىڭ تەلەفون قوڭىراۋى بويىنشا نە جەكە كەپىلدىگى ارقىلى قارجىلاندىرىلعان. اقشا كەيدە كەپىلدىكسىز- اق جىلدام شىعارىلعان. قاعازدا ءبارى دۇرىس كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ول مۇلدە بولماعان. مۇنداي تاجىريبە بۇرىن وزگە دە بانكتەردە بولدى. الايدا ولار جابىلىپ قالدى. كەپىلگە الىنعان مۇلىك قاعاز جۇزىندە سەنىمدى كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ول بولماعان. مىسالى، جەر ۋچاسكەسى، عيمارات نەمەسە قۇجاتتاعى مۇلىك مۇلدە بولماۋى مۇمكىن. رەسمي تۇردە كەلىسىمدەر جاسالعان، كەپىلدەر راسىمدەلگەن، جەكە تۇلعالاردىڭ قۇجاتتارىنا قول قويىلعان. ءبىراق ءبارى دە جالعان بولعان، - دەيدى نۇرجان بياقايەۆ.
كەپىل ماسەلەسىنە كەلسەك، كەيبىر ەپيزودتاردا ءتىپتى كۇلكىلى جايتتار تىركەلگەن. مىسالى، كەپىل رەتىندە نەبارى 10 مىڭ تەڭگەلىك دەپوزيت ۇسىنىلعان. ءبىر قىزىعى وسىنداي كەپىلگە ميلليونداعان تەڭگە نەسيە بەرىلگەن. الايدا بۇل سحەمالاردىڭ ءبارىن اشكەرەلەۋ تىم قاراپايىم بولدى.
- مۇنداي سحەمالاردىڭ نەگىزگى ءالسىز تۇسى - نەسيە قاراجاتىن ماقساتسىز پايدالانۋ. زاڭدى تۇلعا نەسيەگە ءوتىنىم بەرەدى، رۇقسات الادى، اقشا ترانشپەن نە تولىق سومامەن بەرىلەدى. ەڭ ماڭىزدى ءسات - سول قاراجاتتىڭ ناقتى قايدا كەتكەنى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى وسال تۇسى، ال تەرگەۋ ءۇشىن ءىستى تارقاتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى نۇكتە، - دەدى نۇرجان بياقايەۆ.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، بەرىلگەن قاراجاتتىڭ ەداۋىر بولىگىن دەرەۋ قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ دا ءارقاشان كۇدىك تۋدىرادى.
- تاعى ءبىر ءالسىز تۇسى - نەسيە قاراجاتىن شەتەلگە سىرتقى ەكونوميكالىق كەلىسىم-شارتتار ارقىلى شىعارۋ. تەرگەۋ ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى، ويتكەنى كەلىسىم-شارتتار تەكسەرىلەدى جانە اقشا شىنىمەن كورسەتىلگەن كونتراگەنتتەردىڭ شوتتارىنا تۇسكەنىن انىقتالادى. كوپ جاعدايدا كەلىسىمدەر تەك قاعاز جۇزىندە عانا جاسالادى. ال اقشا باسقا شوتتارعا اۋدارىلعان بولىپ شىعادى. ءتىپتى اقشا شوتتارعا تۇسكەن بولسا دا، تەرگەۋ ونىڭ ءارى قارايعى قوزعالىسىن قاداعالايدى. مۇندايدا كوبىنە قاراجات تەز ارادا جەكە ادامداردىڭ شوتتارىنا اۋدارىلادى، نە بولماسا قولما-قول اقشاعا اينالدىرىلادى، - دەيدى نۇرجان بياقايەۆ.
بارلىعى سول كەزدەگى باقىلاۋ مەن قارجىلىق تەكسەرۋدىڭ ساپاسىنا كەلىپ تىرەلدى. قاداعالاۋشى ورگاندار ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل سحەمالاردان حابارسىز بولعان. مۇنى پايدالانعان الاياقتار ودان سايىن اشكوزدەنە بەرگەن. ءبىراق بانكتەردەگى كەيبىر پروبلەمالار بەلگىلى بولعاننان كەيىن مۇنداي سحەمالار اشكەرەلەنە باستادى.
- ۋاقىت وتە كەلە قما، ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتتەرى، باسقا ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ءتىپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ تاراپىنان بانك سەكتورىندا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزىلەتىن بولدى. جالپى العاندا، باقىلاۋ اكىمشىلىك تاراپىنان دا جۇرگىزىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. دەگەنمەن، سول كەزدە بۇل ءىستىڭ قاتىسۋشىسى، ادەتتەگى سحەمالارى بويىنشا ارەكەت ەتۋىن جالعاستىرعان. بۇل تاجىريبەنىڭ تامىرى «اليانس بانكى» كەزەڭىنەن باستالادى. مەن 2006-جىلى «اليانس بانكى» قۇرىلىمىنا كەلگەندە، ەرتايەۆ سول ۋاقىتتا ۇكىمەتتىڭ وكىلى بولدى. بانك سول كەزدە وتە اگرەسسيۆتى دامىپ كەلە جاتتى. ونىڭ ارتىندا مارعۇلان سەيسەمبايەۆ باسقاراتىن اكتسيونەرلەر توبى تۇردى. «اليانس بانك» قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ۇزدىك قاتارىنا تەز ەندى. سونىمەن قاتار، بانك مەملەكەتتىك قولداۋدى ەداۋىر پايدالاندى. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى جانە باسقا مەحانيزمدەر ارقىلى پروبلەمالىق بانكتەر جۇيەسىنە ۇلكەن قاراجاتتار جىبەرىلدى. «اليانس بانك» تە سولاردىڭ قاتارىنا كىردى، - دەدى نۇرجان بياقايەۆ.
ەرتايەۆتىڭ جازاسى
ايىپتاۋشى تاراپ ءبىرتالاي دالەل ۇسىنسا دا، كۇدىكتىلەردىڭ كوبى كىناسىن مويىنداماي، باعالاۋمەن كەلىسپەدى. كەي ايىپتالۋشىلاردىڭ ادۆوكاتتارى ءىستىڭ كەي ەپيزودتارى بويىنشا تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الا الماعانىن ايتادى. تەرگەۋدەگى كەيبىر جاعدايلاردى ءارتۇرلى باعالاۋعا بولادى. ءبىراق قورعاۋشىلارعا بۇل قورىتىندىلاردى تولىق تەكسەرۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەدى.
ادۆوكاتتار قوسىمشا ساراپتامالار مەن زەرتتەۋلەر تاعايىنداۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەنىمەن قىلمىستىق تەرگەۋ ورگاندارى ونى قابىلداماعان. سول سەبەپتى ولار تەرگەۋ قورىتىندىلارىن تەك ءىستىڭ ماتەريالدارىنا سۇيەنە وتىرىپ تۇسىندىرگەن.
قارجى ماماندارى كەرىسىنشە تەرگەۋگە قاتىسقان ساراپشىلاردى قولدايدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، ءاربىر ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى جەكە جاۋاپكەرشىلىك. ساراپشىلار ءوز ەسەبىندەگى ءاربىر مالىمەتكە قول قويادى. سوت ساراپتامالىق مەكەمەلەر تەك قىلمىستىق ىستەردە ەمەس، ەكونوميكالىق، قارجىلىق جانە نەسيە ماسەلەلەرىندە دە ساراپتاما جۇرگىزەدى. ەگەر سوتتا قانداي دا ءبىر ماڭىزدى قاتەلىك نە قاراما-قايشىلىق انىقتالسا، ساراپشى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن. ماماندار بۇل جاعداي ولاردىڭ جۇمىسى مۇقيات جانە ادال جۇرگىزىلگەنىن كورسەتەدى دەپ وتىر.
بۇل قىلمىستىق ىستەگى باستى ويىنشى - جومارت ەرتايەۆ. ونى زەردەلى، ويلى، ستراتەگ جانە ەرەكشە قارىم-قاتىناس شەبەرى دەپ اتايدى. ول جاعدايدى بىرنەشە قادام العا بولجاۋدى بىلەدى. جۇيەدە كەمشىلىكتەردى تاۋىپ، وزىنە جانە اينالاسىنداعىلارعا سەنىمدىلىك ۇيالاتا الادى. ساراپشىلار مەن ادۆوكاتتار سوتتا ونىڭ ارەكەتتەرىن باقىلاۋ وتە قىزىق بولعانىن جەتكىزدى. ول كىناسىن مويىنداپ، وكىنەتىنىن جەتكىزگەندە ءاربىر قيمىلىن، داۋىس ىرعاعىن، ءسوزىن مۇقيات ويلاستىرعان.
ەرتايەۆ كەي زاڭگەرلەرگە ەرەكشە اسەر قالدىرىپتى. ول ويلارىن انىق جانە جۇيەلى جەتكىزگەن، فاكتىلەردەن اۋىتقىماعان، جاۋاپكەرشىلىكتى باسقالارعا اۋدارۋعا تىرىسپاعان. دەگەنمەن، ونىڭ بولمىسى دا ءارقيلى. زەردەلى ويى، ءوزىن-ءوزى ازىلمەن قاعىتۋى، ماقتانىش سەزىمى مەن امبيتسيالارى تۇتقىندالعانعا دەيىن-اق ونىڭ بەلگىلى تۇلعا ەكەنىن كورسەتتى.
مانسابىن باستاعان كەزىندە ول مۇحتار ءابليازوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس ىستەدى. ب ت ا بانكىنىڭ ۋكرايناداعى فيليالىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان. سول كەزدەن-اق كۇردەلى قارجىلىق سحەمالاردى قۇرۋ تاجىريبەسىن مەڭگەرگەن. كەيىن ول مەديا تۇلعاعا اينالدى. بانكتىك قىزمەتىن بلوگەرلىكپەن ۇشتاستىردى، جۋرناليستەر مەن اسىرەسە الماتىداعى بلوگەرلەرمەن بەلسەندى بايلانىستا بولدى. كيىم ستيلىمەن دە كوزگە ءتۇستى.
قازىر ەرتايەۆتىڭ تۇرمەدەن بوساۋىنا ءبىر جىلدان از ۋاقىت قالدى. ءارى راقىمشىلىققا ىلىنۋگە مۇمكىندىگى. بوساپ شىققاننان كەيىن ون جىل بويى قارجى سالاسىندا جەتەكشى قىزمەت اتقارا المايدى. ال ودان كەيىن نە بولارى ۋاقىت ەنشىسىندە.
