قىزىرحان جاناسىل ۇلى: بەيجىڭ تورىندە قارشىعانىڭ كۇيىن تاسپاعا باسقانىمدى ماقتان ەتەمىن

ءبىز كەيىپكەرىمىزبەن ونىڭ شىعارماشىلىق جولى، بەيجىڭدە وتكەن قىرىق جىلدان استام عۇمىرى جانە قازاق كۇي ونەرىنىڭ زاڭعار تۇلعاسى قارشىعا احمەدياروۆپەن اراداعى اينىماس دوستىعى تۋرالى سىرلاسقان ەدىك.

دالا سازىنىڭ تامىرى: تەكتى ونەردىڭ تولعاۋى

قىزىرحان اعا، ءسىزدىڭ ساۋساعىڭىزدان كۇي توگىلگەن ونەرپاز ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. كۇيشىلىك ونەر سىزگە قان اينالىمىمەن كەلگەن كيە مە، الدە كەيىننەن قونعان قاسيەت پە؟

كۇيشىلىك - قازاقتىڭ قانىنداعى قاسيەت

قازاق حالقىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىنە توقتالار بولسام، مەن ءۇشىن بۇكىل ۇلت-كۇيشى، بۇكىل حالىق - ءانشى. ويتكەنى ءبىز ۇلان-عايىر ازيا دالاسىن ەركىن جايلاعان ساحارالىق كوشپەندىلەردىڭ ۇرپاعىمىز. ءبىزدىڭ مەكەن- ۇشى- قيىرسىز جازىق پەن ساعىم ۇيىعان مۇنارلى كەڭىستىك. ەل مەن ەلدىڭ، اۋىل مەن اۋىلدىڭ اراسى ات تۇياعى توزىپ، قۇس قاناتى تالاتىن قاشىقتىقتا جاتتى. وسى گەوگرافيالىق الشاقتىق پەن سيرەك قاتىناس حالىقتىڭ جان دۇنيەسىندە ەرەكشە ءبىر جابىعۋ مەن ساعىنىش سەزىمىن تۋدىردى.

ءتورت ماۋسىمداعى قونىس جاڭارتۋ كەزىندەگى سالقار كوشتەر عانا ادامداردىڭ باسىن قوسىپ، مارە-سارە قاۋىشتىراتىن. قالعان ۋاقىتتا ءار اۋىل ءوز جىراسىندا مال باعىپ، تىرشىلىك كەشكەندىكتەن، ءبىر-بىرىنە دەگەن اڭساۋ مەن شەرى اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇيگە اينالدى. ىقىلىم زاماننان باستالعان بۇل ءۇردىس اتادان بالاعا، ۇستازدان شاكىرتكە «قۇيما قۇلاق» ادىسىمەن ۇزىلمەي جەتتى.

ونەر دارىعان تەكتى اۋلەت

كۇيشىلىك ونەر ماعان ەڭ الدىمەن قانىممەن، تەگىممەن دارىعان. ۇلكەن اكەم - ۇرعىنباي ادە ۇلى بەلگىلى سىبىزعىشى ءارى كۇيشى بولعان ادام. ونىڭ ۇلدارى ابزەلباي، شىناسىل جانە مەنىڭ اكەم جاناسىل دا بۇل ونەردەن كەندە بولماعان. سونداي- اق، ناعاشى جۇرتىم - قىدىرموللا مەن زاكەن اعۋرپىك ۇلىنىڭ بويىنداعى كۇيشىلىك قاسيەت تە ماعان گەنەتيكالىق زاڭدىلىق بويىنشا جۇققان بولۋى كەرەك. ونەر جولىنداعى العاشقى قادامىمدى تۋعان اعام قايسابەك جاناسىل ۇلىنىڭ قاتال دا مەيىرىمدى قاداعالاۋىمەن باستادىم.

كيەلى مەكەن - المالى قىستاعى

مەنىڭ بالالىق شاعىم وتكەن ولكە - شىڭجاڭنىڭ تارباعاتاي ايماعى، تولى اۋدانىنداعى المالى قىستاعى. بۇل اۋىل - ناعىز ونەرپازداردىڭ ورداسى. اڭىز تۇلعالار - «شىڭىراۋ» كۇيىنىڭ اۆتورى، ۇستا- زەرگەر بەيىسباي شابانباي ۇلى مەن اقىن-كۇيشى داندان قايدار ۇلىنىڭ ەسىمىن ەستىپ، اڭىزىنا قانىپ ءوستىم.

ءتالىم العان ۇستازدارىم. كوزىممەن كورىپ، ونەرىنەن سۋسىنداعان تۇلعالاردىڭ قاتارىندا مودەرنيس اقىن ومارعازى ايتان ۇلى، عالىم مالىك ءۋالي ۇلى، پەداگوگ ءانۋار عابدىل ۇلى، كۇيشىلەر ءابىلعازى ماقاجانوۆ، ماناپ ساپاتاي ۇلى، لۇقمان مەن ايتىكەن بەيىسباي ۇلى، شەشەن شايمۇرات ءىلياس ۇلى سىندى ازاماتتار بار. سونداي-اق، شاريماران بەكتەمىر ۇلى، ءناجىپقان مەن ءشارىپقان قايدار ۇلدارى، جازۋشى ءماۋلىتقان ءابىلعازى ۇلى سياقتى اعالارىمنىڭ ۇلگىسى مەنى ونەرگە باۋلىدى.

تارباعاتايدىڭ تارلاندارى

تارباعاتاي مەن تولى ءوڭىرى - كۇيشىلەردىڭ مەكەنى. قايراقباي شالەكەن ۇلى، رۇستەم ءبىتىمباي ۇلى باستاعان دۇلدۇلدەر مەن كاسىمباي قۇسايىن ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى- دالەلقان، وتان، ساعيدوللا، ءشارباتقان، ءانۋاش، ارشىن سياقتى مايتالماندار بۇل ونەردىڭ تۋىن جىقپاي ۇستاپ كەلدى.

ونەر ساباقتاستىعى: ءۇشىنشى بۋىن

بۇگىندە بۇل ساپتى قاستەر سەيتقان ۇلى، ەربولات قىزكەن ۇلى، موشان جۇمان ۇلى، جاسار ءانۋاش ۇلى، دۋمان مەن سەرپىن سياقتى ىنىلەرىمىز جالعاستىرىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءارقايسىسى قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيىن جاڭا زامانعا ساي قۇبىلتىپ، دامىتىپ جۇرگەن دارىندار.

وسىنداي كيەلى ونەر قايناعان ورتادا وسكەندىكتەن، مەنىڭ كۇيشىلىك جولىن تاڭداماۋىم مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل ورتا مەنىڭ بولمىسىمدى قالىپتاستىرىپ، ونەردىڭ شىڭىن اڭساعان بيىك مۇراتتارعا جەتەلەدى.

قىتايداعى قازاقتاردىڭ كۇيشىلىك مەكتەبى مەن ارقا نەمەسە باتىس كۇيشىلىك مەكتەپتەرىنىڭ اراسىنداعى ۇندەستىك پەن ەرەكشەلىك تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

شىڭجاڭداعى «التاي، تارباعاتاي، ىلە» كۇيشىلىك مەكتەپتەرى مەن قازاقستانداعى شىعىس جانە ارقا كۇيشىلىك داستۇرلەرىن ءوزارا سالىستىرعاندا، ولاردىڭ اراسىنان اسا ۇلكەن ايىرماشىلىق بايقالمايدى. نەگىزىنەن، بۇل مەكتەپتەردىڭ باعىتى مەن ماقامى ءبىر- بىرىنە جاقىن، تامىرلاس كەلەدى.

دەسە دە، قىتاي قازاقتارىنىڭ كۇي ورىنداۋ مانەرىندە وزىندىك ءبىر بوياۋ، وزگەشە رەڭك بار. ءبىزدىڭ كلاسسيكالىق كۇيلەرىمىزدىڭ باسىم بولىگى وزىندىك ەرەكشە «بۇراۋمەن» ورىندالادى. بۇل مانەر، اسىرەسە، «سول بۇراۋ» نەمەسە «تەرىس بۇراۋ» دەپ اتالاتىن كۇيلەردە ايقىن كورىنەدى.

بۇل بۇراۋدىڭ ءتۇپ-توركىنى ەجەلگى سىبىزعى كۇيلەرىنەن باستاۋ الادى. وسى بىرەگەي ءداستۇردىڭ التىن دىڭگەگى رەتىندە قايراقباي شالەكەن ۇلى مەن اكىمجان بولدىرعان ۇلى سىندى ءبىرتۋار اتالارىمىزدى اتاۋعا بولادى. كونەكوز قاريالار مەن ونەر زەرتتەۋشىلەرى بۇل تۇلعالاردى تەك دومبىراشى عانا ەمەس، سىبىزعىنىڭ سىرلى سازىن دومبىرا شاناعىندا سويلەتكەن شەبەرلەر دەپ باعالايتىن. ولار سىبىزعىعا ءتان قوڭىر ءۇندى دومبىرا تىلىنە شەبەر كوشىرىپ، اسپاپتىق ونەردىڭ جاڭا كوكجيەگىن قالىپتاستىردى.

بەيجىڭدە جۇرگەندە قاسيەتتى دومبىرانىڭ ءۇنى سىزگە قانداي دەم بەردى؟ جات جەردە ءجۇرىپ كۇي تارتقاندا نەنى كوبىرەك ساعىناتىن ەدىڭىز؟

1980-جىلدىڭ تامىزىندا مەن تاعدىر قالاۋىمەن بەيجىڭدەگى ورتالىق راديو-تەلەۆيزيا باس ستانساسىنىڭ قازاق رەداكسياسىنا ديكتور بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. وتىز ميلليونعا جۋىق حالقى بار الىپ شاھاردىڭ قايناعان ورتاسىنا بىردەن ۇيلەسىپ كەتۋ مەن سياقتى جيىرما جاستاعى اۋىل بالاسىنا وڭاي سوققان جوق. بوتەن ورتادا جالتاقتاپ، جابىرقاعان ساتتەرىم از بولمادى؛ اتا-اناعا دەگەن اڭساۋ مەن تۋعان اۋىلعا دەگەن ساعىنىش جانىمدى مازالايتىن.

ءدال وسىنداي كىلتەڭ تۇستا ماعان سەرىك بولعان- تۋعان اعام تىلەۋعازى جاناسىل ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن ارشادان ويىپ جاساپ بەرگەن قاسيەتتى دومبىراسى ەدى. جالعىزسىراعان ساتتەردە سول قارا دومبىرانى قولعا الىپ، الۋان ءتۇرلى كۇي توگىپ، ءان سالىپ، جاتاقتاعى دوستارىممەن بىرگە ساعىنىش ماۋقىن باساتىنمىن.

مىنە، سودان بەرى قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. اۋىلدان شالعاي جۇرسەم دە، جان دۇنيەمدى قازاقتىڭ قوڭىر كۇيىمەن تەربەپ، سول ساعىنىشتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ورتان قولداي كۇيشى بولىپ قالىپتاستىم. قارا دومبىرا مەنى تەك ساعىنىشتان جۇباتىپ قانا قويماي، ونەردىڭ بيىك شىڭىنا جەتەلەگەن ادال سەرىگىمە اينالدى.

رەپەرتۋارىڭىزدا ءوزىڭىز شىعارعان ءتول تۋىندىلار بار ما، الدە حالىق كۇيلەرىن ناسيحاتتاۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولدىڭىز بە؟

مەن حالىق جانە حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىن ۇيرەنۋگە شامامنىڭ كەلىسىنشە ۇمتىلدىم. دەسەدە، قازاق بولىپ تۋعانىما، ونىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىن جانىما ومىرلىك سەرىك ەتىپ ۇيرەنگەنىم ءۇشىن كۇيدىڭ كيەسىنە ءوزىمدى قازىردە ادام ساناپ، تۋعان ەلىمە قارىمجى نەمەسە ەستەلىك بەلگى رەتىندە حالقىمنىڭ كادەسىنە جارار دەگەن ۇمىتپەن ءبىرقانشا كۇي شىعاردىم. ونىڭ باعاسىن حالقىمنىڭ ءوزى ولشەپ-تانار.

مىسالى: «قىزعىش انا»، «ەل اعا»، «ءدۇلدۇل»، «توعىس»، «انا مەيىرى»، «قايسار اعا» دەگەن سياقتى. بۇعان حالىق جانە كومپوزيتورلاردىڭ كۇيىن قوسقاندا، ۇزىن ىرعاسى وتىزدان استام كۇي تارتقان ەكەنمىن. بۇل كۇيلەر كەزىندە قازاق راديوسىنىڭ الماتىداعى «شالقار» ۇلتتىق باعدارلاماسىندا، بەيجىڭدەگى ورتالىق راديو- تەليەۆيزيا باس ستانساسى قازاق راديوسىندا ۇزدىكسىز بەرىلىپ كەلدى. ءبىرتالايى ەركەبۇلان مۇتان ۇلى دەگەن شاكىرتىمنىڭ تۇسىرگەن تەلەكامەراسى ارقىلى WeChat تەكشەسىنە شىعىپ، بۇكىل عالامتورعا تارادى.

بەيجىڭ راديوسى- اقپارات ايدىنىندا (جۋرناليستىك جول)

بەيجىڭ راديوسىنىڭ قازاق ءبولىمى - ۇلكەن مەكتەپ. ونداعى جۇمىس ىستەۋ ءستيلى، تالابى مەن جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. ول كەزدەگى راديوجۋرناليستيكانىڭ «التىن ەرەجەلەرى» قانداي ەدى؟

بەيجىڭدەگى ورتالىق حالىق راديو ستانساسى 1971-جىلدىڭ 1-مامىرىندا ءوز جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. مەن وسى قارا شاڭىراققا ستانسانىڭ قۇرىلعانىنا تۋرا ون جىل تولعاندا، ياعني 1980-جىلدىڭ 13-تامىزىندا ديكتورلىق قىزمەتكە قابىلداندىم.

راديو ۇجىمىنداعى ىشكى جۇمىس باعىتتارى مەن مىندەتتەر ءارتۇرلى بولعانىمەن، ءاربىر جۋرناليست پەن قىزمەتكەرگە قويىلاتىن تالاپ پەن ورتاق ەرەجە بىرەۋ عانا ەدى. ءبىزدىڭ كاسىبي جولىمىز مىناداي ىرگەلى پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلدى:

مەملەكەتتىك ساياسات پەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ - ەل باسشىلىعىنىڭ باعىت- باعدارىن باسشىلىققا الىپ، زاڭ شەڭبەرىندە قىزمەت ەتۋ. بىرلىك پەن ىنتىماقتى دارىپتەۋ - قوعامداعى بەرەكە مەن تاتۋلىقتى ناسيحاتتاۋ. يدەولوگيالىق دۇرىس باعىت - جۇرتشىلىقتىڭ وي-ساناسىن وڭ باعىتقا باعدارلاپ، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. حالىقپەن بايلانىس - ءارقاشان تىڭدارماننىڭ تىلەك-تالابىن ەسكەرىپ، حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ساپالى حابارلار دايىنداۋ.

بۇل تالاپتار ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى جانە راديونىڭ حالىقتىق مارتەبەسىن بيىكتەتۋگە قىزمەت ەتتى.

راديودا ءجۇرىپ قازاق مادەنيەتىن، ءان-كۇيىن قىتاي اۋديتورياسىنا تانىتۋدا قانداي باعدارلامالار جاسادىڭىز؟ وقىرمان مەن تىڭدارماننىڭ ىقىلاسى قانداي بولدى؟

بەيجىڭدەگى ورتالىق راديو-تەلەۆيزيا باس ستانساسىنىڭ قازاق بولىمىنە قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن، مەن نەگىزگى ديكتورلىق مىندەتىممەن قاتار، شىعارماشىلىقتىڭ سان سالاسىنا بىلەك سىبانا كىرىستىم. كونتسەرتتىك باعدارلامالار ازىرلەۋ، ءان-كۇي جازبالارىن تاسپالاۋ جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ءىسى-كۇندەلىكتى جۇمىسىمنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى.

اسىرەسە، اپتاسىنا ەكى رەت ەفيرگە شىعاتىن 30 مينۋتتىق «شيپاگەر» تانىمدىق باعدارلاماسىن دايىنداۋعا ەرەكشە ءمان بەردىم. ماتىندەردى ءوزىم جازىپ نەمەسە وزگە تىلدەردەن اۋدارىپ، ماتەريالداردى ىرىكتەپ، مونتاجداۋ جۇمىستارىن تولىقتاي ءوز موينىما الدىم. بۇل حابار تىڭدارماننىڭ مەديتسينالىق ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى جوبا بولدى.

تىلشىلىك قىزمەت جانە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار وقيعالار. كەيدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەكى ءىرى قۇرىلتاي (پارلامەنتتىك سەسسيالار) كەزىندە تىلشىلىك مىندەتتى دە اتقاردىم. حالىق قالاۋلىلارى مەن ەلگە تانىمال تۇلعالاردان ناق وقيعا ورنىنان سۇحبات الىپ، ولاردى ارناۋلى ايدار رەتىندە سول كۇنى كەشتە ەفيردەن تاراتىپ وتىراتىنبىز. بۇل بىزدەن جەدەلدىك پەن جوعارى كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەتىن جاۋاپتى كەزەڭدەر ەدى.

راديونىڭ مازمۇندىق الەۋەتى. تەك مەن عانا ەمەس، ءبىزدىڭ ۇجىمداعى ارىپتەستەرىم دە قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىن، وقۋ-اعارتۋ ءىسى مەن جاستار ماسەلەسىن، اۋىل تىنىسى مەن انا مەن بالا دەنساۋلىعىن نازاردان تىس قالدىرمادى. راديومىزدا ەكونوميكا، قارجى جانە حالىقارالىق ساياسي ماسەلەلەردى قامتيتىن 15 تەن استام ايدار جۇمىس ىستەدى.

ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز - قازاق ۇلتىنىڭ ءتول مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن قۇندى اقپاراتتار مەن ءبىلىمدى حالىققا جەتكىزۋ بولدى. وسىنداي الۋان مازمۇندى ايدارلار اشۋ- راديو قىزمەتكەرلەرىنىڭ تالاي جىلعى مىزعىماس مىندەتى مەن كوكەيكەستى مۇراتىنا اينالدى. وسى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ وتەۋى رەتىندە ءبىزدىڭ حابارلارىمىز قالىڭ تىڭدارماننىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.

قىتايداعى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان قاي تۇلعالاردى ماقتانىشپەن اتار ەدىڭىز؟

تاريحى تەرەڭ قارا شاڭىراق

ەندىگى كەزەكتە، ءۇرىمجى قالاسىندا 1955-جىلى ىرگەتاسى قالانعان، بيىل 71 جىلدىق بەلەسىنە شىققان شىڭجاڭ حالىق راديو ستانساسىنىڭ قازاق بولىمىنە توقتالساق. بۇل - ءبىزدىڭ ورتالىق حالىق راديو ستانساسىنىڭ قازاق رەداكسياسى ءۇشىن دە كيەلى قارا شاڭىراق ىسپەتتى. جەتى ونجىلدىقتان استام ۋاقىت ىشىندە بۇل راديودا جۇزدەگەن بىلىكتى جۋرناليستيكا ماماندارى قىزمەت ەتىپ، قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

وسى كيەلى شاڭىراقتا بىزگە ءدارىس بەرىپ، ديكتورلىق ونەردىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتكەن، جولىمىزدى نۇسقاعان ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىزدىڭ ورنى بولەك. اتاپ ايتساق:

مۇراتبەك تەسەبايەۆ: اقىن، بىلىكتى رەداكتور، ديرەكتور جانە ديكتورلىق ونەردىڭ «پروفەسسورى» اتانعان اعا ديكتور. ول كىسى ءبىز ءۇشىن ناعىز مەكتەپ بولدى.

ەركىن ءابىش ۇلى: كوركەم ءسوزدىڭ مايتالمانى، اعا ديكتور، داۋىسىمەن ءدۇيىم جۇرتتى ۇيىتقان شەبەر.

كۇلايشا نۇرپەيىس قىزى: تەتە اعا ديكتور، ەفير مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن اياۋلى اپايىمىز.

عاينيكامال جولىمبەت قىزى: تەتە اعا ديكتور، راديو ونەرىنە ومىرشەڭ قولتاڭباسىن قالدىرعان بىرەگەي تۇلعا.

بۇل ەسىمدەر - شىڭجاڭ قازاق راديوسىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان، كەيىنگى بۋىن ديكتورلار مەن جۋرناليستەر ءۇشىن ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرەتىن حاس شەبەرلەر.

شىعارماشىلىق ورتا جانە قارشىعا احمەدياروۆپەن دوستىق

قىزىرحان اعا، ءسىز قازاق كۇي ونەرىنىڭ زاڭعار تۇلعاسى قارشىعا احمەدياروۆپەن جاقىن دوس، سىرلاس بولعان ەكەنسىز. ەكى ەلدىڭ اراسىندا ءجۇرىپ، بۇل دوستىق قالاي باستالدى؟ قارشىعا اعانىڭ ءسىزدىڭ ونەرىڭىزگە بەرگەن باعاسى قانداي ەدى؟

بەيجىڭدەگى بەس اي: كۇي - قارشىعانىڭ قايسارلىعى

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ ەسىمى ماعان بالا كۇننەن تانىس ەدى. 2000-جىلدىڭ كۇزىندە قارشەكەڭ بەيجىڭدەگى «301» اسكەري گوسپيتالىنە بۇيرەك الماستىرۋ وتاسىنا كەلگەنىن ەستىپ، جۇبايىم روزا ءنابي قىزى ەكەۋىمىز ارنايى امانداسا باردىق. مەن ورتالىق راديودا اعا ديكتور، جۇبايىم باس رەداكتورلار بولىمىندە قىزمەت ەتەتىنىمىزدى ايتىپ، قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى ايامايتىنىمىزدى بىلدىردىك.

وتا مەن ءۇمىت

دونور كۇتىپ بەس اي جاتقان قارشىعا اعاعا 2001-جىلدىڭ مامىر ايىندا ءساتتى وتا جاسالدى. روزا ەكەۋىمىز حيرۋرگيالىق وتا اياقتالعانشا قاسىندا بولىپ، دارىگەرلەرگە اۋدارماشىلىق جاسادىق. ەكى اپتادان سوڭ قارشەكەڭنىڭ كوڭىل-كۇيى سەرگىپ، دەنساۋلىعى وڭالا باستاعاندا ماعان مىناداي ءوتىنىش ايتتى:

- قىزەكە، شۇكىر، بەتىم بەرى قارادى. ەندى ەرتەڭ ەپتەپ راديوعا بارىپ، قىتايداعى قانداس باۋىرلارىما ەستەلىك بولسىن، بىرنەشە كۇيىمدى تاسپاعا جازدىرساق قايتەدى؟

جانقيارلىق: ستۋدياداعى بەس ساعات

ەرتەڭىندە دارىگەرلەرگە بايقاتپاي، قارشەكەڭدى گوسپيتالدان الىپ شىعىپ، ستۋدياعا اكەلدىك. وتا جاسالعانىنا نەبارى ەكى-اق اپتا بولسا دا، ول كىسى ءوز تۋىندىلارىنان 150 گە جۋىق كۇيدى تاسپاعا مۇلتىكسىز ءتۇسىردى. كۇي تارتىپ وتىرعاندا ەكى كوزى نۇرلانىپ، بار بولمىسىمەن ونەرگە ەنىپ كەتكەنى سونشا - ەش ءمۇدىرىسسىز، قۇيقىلجىتا توگىلتتى.

ستۋديادان شىققاندا بايقاسام، وتادان سوڭ تىگىلگەن جاراسىنىڭ جىپتەرى بوساپ، ءبۇيىرى كوگەرىپ كەتىپتى. سونشا كۇيدى تارتقاندا ىشكى اعزاعا كۇش تۇسكەنى انىق ەدى. ءبىراق قارشەكەڭ وعان ءتىپتى ەلەڭ ەتپەدى. ول ءۇشىن ونەرىن التىن قورعا اماناتتاۋ - ءوز جانىنان دا قىمبات ەدى. گوسپيتالعا ورالعاندا دارىگەرلەرگە: «ۇشاق بيلەتىن الۋعا كەتتىم»، - دەپ سىلتاۋ ايتىپ، شىندىقتى جاسىردى. مىنە، ناعىز ونەر قۇربانى!

دەرتتىڭ دەرەگى: ناقاقتان تيگەن سوققى

بىردە اعادان بۇل دەرتتىڭ قايدان جابىسقانىن سۇراعانىمدا، ول كىسى مۇڭايىپ تۇرىپ، جان تۇرشىگەرلىك وقيعانى ايتىپ بەردى. سويتسەك، قارشەكەڭنىڭ جەتىستىگىن كورە الماعان كەيبىر «قىزىلكوز» ساپتاستارى بۇزاقىلاردى اقشاعا جالداپ، الماتىنىڭ كوشەسىندە كۇيشىنى تەپكىنىڭ استىنا الدىرعان ەكەن.

«دومبىرامدى قولتىقتاپ، باسىمدى قورعاپ جاتا بەردىم. ولار ەكى بۇيىرىمنەن اياۋسىز تەپكىلەدى»، - دەدى اعا.

وسى وقيعادان كەيىن ەكى بۇيرەگى بىردەي ىستەن شىعىپ، اپتاسىنا ەكى رەت قان سۇزدىرۋگە (دياليزگە) تاۋەلدى بولعان.

ۇلاعاتتى ءسوز

قارشەكەڭ مەنىڭ دومبىرا تارتۋ مانەرىمدى ۇناتىپ: «كونسەرۆاتورياعا ءتۇسىپ وقى، ەل سەنەن شىعىستىڭ شىرىن شەرتپەلەرىن تىڭداسىن» ، - دەپ اعالىق اقىلىن ايتتى. مەن جاسىمنىڭ كەلىپ قالعانىن ايتىپ، ازىلمەن جاۋاپ بەرگەنىممەن، بۇل ءسوز مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەدى.

بۇل كەزدەسۋ- ونەردىڭ قۇدىرەتى مەن قارشىعا احمەدياروۆتىڭ اسىل تۇلعاسىن تانىتقان ۇمىتىلماس ءسات بولىپ تاريحقا ەندى.

قارشىعا اعامەن كەزدەسكەندە كوبىنە نە تۋرالى سىرلاسۋشى ەدىڭىزدەر؟ كۇيدىڭ تاريحى ما، الدە قوس ىشەكتىڭ اراسىنداعى جاتقان قازاقتىڭ تاعدىرى ما؟ ەستە قالعان ءبىر عيبراتتى وقيعانى ايتىپ بەرسەڭىز.

قۇرمانعازى وركەسترى - الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرەگەي قۇبىلىس

قارشىعا اعامەن سۇحباتتاسقان ساتتەرىمدە مەنى كوبىنە كۇي ونەرىنىڭ تاريحى، قازاق مۋزىكاسىنىڭ دامۋ جولى مەن بولاشاعى جانە ۇلتتىق وركەستردىڭ تابيعاتى قىزىقتىراتىن. ول كىسىنىڭ بۇل تاقىرىپتارداعى پايىمدارى وتە سونى ءارى تۇشىمدى بولاتىن.

اسىرەسە، قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ەرەكشەلىگى تۋرالى قارشەكەڭ بىلاي دەپ تەبىرەنەتىن:

«بۇكىل الەمدە تەك ءبىر عانا ۇلتتىڭ ءتول اسپاپتارىنان قۇرالىپ، وسىنشالىقتى قۋاتتى دىبىس شىعارا الاتىن وركەستر كەمدە-كەم. دۇنيە جۇزىندەگى كەز كەلگەن ايگىلى سيمفونيالىق وركەستر ءبىر عانا ۇلتتىڭ اسپاپتارىمەن شەكتەلمەيدى. ال ءبىزدىڭ وركەستردىڭ باستى فەنومەنى- ونداعى اسپاپتاردىڭ تەك قازاق حالقىنىڭ اتا- مۇراسى بولۋىندا».

وركەستردىڭ اسپاپتىق پاليتراسى

قارشىعا اعا وركەستردىڭ قۇرامىنداعى ءار اسپاپتىڭ ۇنىنە ەرەكشە ءمان بەرەتىن. ول قازاقتىڭ باي اسپاپتىق قورىنىڭ ءار ءتۇرىن ماقتانىشپەن اتايتىن.

ىشەكتى - شەرتپەلى - دومبىرا، شەرتەر، پريما، باس دومبىرا. ىسپالى - قوبىز (نار قوبىز، قىل قوبىز). ۇرمەلى - سىبىزعى، ساز سىرناي، قوس سىرناي، قامىس سىرناي، ءمۇيىز سىرناي، ۇران، كەرنەي. ۇرمالى- شۋلى - داڭعارا، داۋىلپاز، شىڭداۋىل، دابىل، كەنشىك، شىڭ. كونە اسپاپتار - ادىرنا، شاڭ قوبىز.

قارشەكەڭنىڭ ايتۋىنشا، وسى اسپاپتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ۇلكەن اكادەميالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ - قازاق مادەنيەتىنىڭ الەم الدىنداعى ەڭ ۇلكەن جەڭىسىنىڭ ءبىرى. «ءبىز وسى ۇلتتىق بولمىسىمىزبەن-اق بۇكىل الەمدى تاڭعالدىراتىن كۇشكە يەمىز»، - دەپ تۇيىندەيتىن ءسوزىن داڭعايىر كۇيشى.

شەتەلدە جۇرگەنىڭىزدە قازاقستاننىڭ وزگە دە ونەر مايتالماندارىمەن (كۇيشىلەر، كومپوزيتورلار) شىعارماشىلىق بايلانىسىڭىز قالاي بولدى؟ كىمدەرمەن حات الىسىپ، پىكىر الماسىپ تۇردىڭىز؟

مەن بەيجىڭدەگى ورتالىق راديو-تەلەۆيزيا باس ستانسياسى قازاق راديوسىندا ۇزاق جىل قىزمەت ىستەدىم. قىزمەت قاجەتى بويىنشا قازاقتىڭ كوش باسىنداعى، ەل ىسىنە ارالاسىپ جۇرگەن مارقاسقا ازاماتتارىنان، ونەرپازدارىنان، ءانشى-كۇيشىلەرىنەن تىلشىلىك سۇحبات الىپ، راديودا، گازەت-جۋرنالداردا ۇنەمى جاريالاپ وتىردىق.

قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ۇستازى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ، «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى، «ءتىرى قۇرمانعازى» اتانعان داڭعايىر، دارابوز كۇيشى، مەنىڭ ومىردەگى دوسىم، ونەردەگى ۇستازىم قارشىعا احمەدياروۆ اعامىزبەن كوزى تىرىسىندە 10 جىلعا تاياۋ بارىس-كەلىس، ارالاس-قۇرالاستا بولدىم. ول كىسى ومىردەن وزعان سوڭ، وتباسىنداعى نۇربيكە اپايىمىزبەن، ارلان، ەربولات اتتى بالالارىمەن، باسقا دا تۋىسقاندارىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءدام ايقاسىپ، ارالاسىپ تۇرامىز.

بۇدان تىس، كەزىندە قارشىعا احمەدياروۆ اعامىزدىڭ دانەكەر بولۋىمەن قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ كۇيشىلەرى، پروفەسسورلارى، وقىتۋشىلارىنان بولىپ، ءبىرتالاي ونەر جۇلدىزدارىمەن تانىستىم. كۇيشى - پروفەسسورلار: كاريما ساحاربايەۆا، ءبىلال ىسقاقوۆ، ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ، ايگۇل ۇلكەنبايەۆا، ەرجان جامەنكەيەۆ، ابىلاي تىلەپبەرگەنوۆ، نۇركەن ءاشىروۆ قاتارلى ونەرپازدار.

اسىرەسە، قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ دوتسەنتى، ق ر مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى، كۇيشى - كومپوزيتور قۋانىش جۇماعالييەۆ باۋىرىممەن، قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ اسپيرانتى، كۇيشى يگىلىك بايان قارىنداسىممەن ءبىرشاما تولىق تانىسىپ، جيى ارالاسىپ تۇرامىز.

2015-جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى حالىق مۋزىكا كافەدراسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنايى شاقىرۋمەن كەلىپ، جينالىستا لەكسيا وقىپ، ستۋدەنتتەرمەن تانىسىپ، لەكسيا- كونسەرت وتكىزدىم.

قۋانىش جۇماعاليەۆ باۋىرىمنىڭ پارتيتۋرالىق اسپاپتاۋىمەن ساحنادا مەنىڭ قارشىعا احمەدياروۆتىڭ رۋحىنا ارناعان «كۇي ءپىرى» اتتى كۇيىم توسىنسىي رەتىندە وركەسترمەن وينالدى. ءوزىم ساحنادا «بۇلعىن سۋسار» اتتى حالىق كۇيىن ورىندادىم. مىنە، وسىلايشا كۇي ونەرىنىڭ التىن دانەكەرىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىمنىڭ ساحناسىندا كورىنىس تاپتىم.

بلوك: كۇيشى-كومپوزيتورلىق قىر (ءتول تۋىندىلار)

ءسىز تەك شەبەر ورىنداۋشى عانا ەمەس، ىشكى تولعانىستى كۇي تىلىمەن سويلەتەتىن كومپوزيتورسىز. العاشقى كۇيىڭىز قالاي تۋدى؟ ول قانداي سەزىمنىڭ جەمىسى ەدى؟

الماتىداعى ىزدەنىس جىلدارى

2003-2004-جىلدارى مەن الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە اقپاراتتىق ءتىل زەرتتەۋشى رەتىندە وقۋعا كەلدىم. بۇل كەزەڭ مەنى قازاق زيالىلارىنىڭ ورتاسىنا، بىلىكتى ماماندارمەن تانىستىققا جەتەلەدى.

كول باسىنداعى ايانىشتى كورىنىس

بىردە ايگىلى كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ اعامىزبەن بىرگە بايسەركە ماڭىنداعى تۋىستاردىڭ ۇيىنە قوناققا باردىق. قايتار جولدا كول جاعاسىنا توقتاپ، تابيعاتتى قىزىقتاپ تۇرعان ەدىك. كول بەتىندەگى بالدىر ۇستىندە قاناتى قايىرىلىپ، جانسىز جاتقان بالاپانىن قيماي، اۋزىنداعى تيتىمدەي بالىعىمەن شىرىلداپ اينالىپ ۇشقان ءبىر قۇستى كوردىك. اڭشىنىڭ وعىنا ۇشقان بالاپانىنان ايىرىلا الماي، زارىققان انا قۇستىڭ بۇل قىلىعى جۇرەكتى سىزداتتى.

مەن قارشەكەڭە قاراپ:

- قارشەكە، مىنا قۇستىڭ زارى مەنىڭ جانىما باتتى. اناسىنىڭ مىنا شىرىلداعان ءۇنى نەتكەن ايانىشتى ەدى! سىزدەي داۋلەسكەر كۇيشى وسى كورىنىسكە ارناپ ءبىر كۇي شىعارساڭىز قايتەدى؟ - دەدىم.

ۇستازدىڭ سىنى مەن سەنىمى

قارشىعا اعا ءسال ويلانىپ تۇرىپ، كۇتپەگەن جاۋاپ قايتاردى:

- مەن بىلگەندە، شىعىستىڭ كۇيشىلەرى اڭ-قۇس پەن جانۋارلارعا ارناپ «اڭشىنىڭ زارى»، «اقساق قاز»، «بۇلبۇل تورعاي» سەكىلدى عاجاپ كۇيلەر شىعارعان. ونىڭ ۇستىنە، سەن تەرىس بۇراۋداعى كۇيلەردى شەبەر ورىندايسىڭ. مىنا قۇستىڭ زارىن سەنىڭ ءوز جانىڭنان شىعارۋىڭ كەرەك، - دەدى.

مەن:

- ويباي-اۋ، قارشەكە، «داريانىڭ قاسىنان قۇدىق قازبايدى» ەمەس پە؟ ءسىز تۇرعان جەردە مەن كۇي شىعاردىم دەسەم، ەل كۇلمەي مە؟ - دەپ ازىلگە بۇرعانىممەن، اعامىز سوزىنە نىق ەدى.

- تارتىنبا، سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. مىنا كولدەگى شاعالا مەن قىزعىشتىڭ ءۇنى تەرىس بۇراۋعا سۇرانىپ تۇر. قازىر ءبىزدىڭ ۇيگە بارامىز، قولىڭا جاققان كاسىبي دومبىرانى تاڭداپ ال دا، جاتاقحاناڭا بارىپ وسى تاپسىرمانى ورىندا. دايىن بولعاندا كونسەرۆاتورياعا كەلىپ، «ەمتيحان» تاپسىراسىڭ، - دەپ كەسىپ ايتتى.

دومبىرا تاڭداۋ جانە «قىزعىش انا»

بايسەركەدەن شىعىپ، قارشەكەڭنىڭ ۇيىنە باردىق. كۇيشىنىڭ ءۇيى-كۇمبىرلەگەن قارا دومبىرالاردىڭ ورداسى ەكەن. نۇربيكە تاتەمىز شاي قايناتىپ بولعانشا، مەن ءۇي تولى اسپاپتاردىڭ ىشىنەن وزىمە ۇناعان بىرەۋىن تاڭداپ الدىم. مەنىڭ «كۇيشىنىڭ ءۇيى-تولعان دومبىرا بولادى ەكەن» دەگەن ازىلىمە ءبارىمىز دۋ كۇلدىك.

قارشىعا اعا مەنى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاتاقحاناسىنا ءوزى اكەلىپ سالدى. سودان باستاپ بىرنەشە كۇن بويى جاتاقحانادا سول كولدەگى قۇستىڭ زارى مەن انانىڭ شىرىلىن دومبىرا پەرنەسىنە تۇسىرۋمەن بولدىم. وسىلايشا، ۇلى كۇيشىنىڭ باتاسىمەن، انا ماحابباتى مەن جارالى تابيعاتتىڭ ۇنىندەي بولعان «قىزعىش انا» اتتى ءتول كۇيىم دۇنيەگە كەلدى. كەيىن بۇل كۇي «شالقار» راديوسىنىڭ قورىنا دا جازىلدى.

ءتول تۋىندىلارىڭىزدىڭ تاقىرىپتىق اياسى قانداي؟ مىسالى، بەيجىڭدەگى قاربالاس ءومىر مەن اتامەكەنگە دەگەن اڭساۋ ءسىزدىڭ كۇيلەرىڭىزدە قالاي كورىنىس تاپتى؟

تاريحي تامىر مەن ابىلاي حاننىڭ جارلىعى

اتا مەكەن تۋرالى سۇراعىڭىزعا كەلەر بولساق، بۇل ءبىز ءۇشىن تەك گەوگرافيالىق تۇسىنىك ەمەس، قانىمىزبەن كەلگەن قاسيەتتى ۇعىم. ءبىز تۋعان جەرىمىزدە ەسەيىپ، ەرجەتكەن شاعىمىزدا عانا اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇدان ءۇش جارىم عاسىر بۇرىن سارىارقا توسىنەن قونىس اۋدارعانىن تاريحي جازبالار مەن كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىمەن ۇعىنىپ بىلدىك.

حالىق جادىندا ساقتالعان اڭىز بويىنشا، سول زاماندا ابىلاي حاننىڭ ارنايى جارلىعىمەن قازاقتىڭ ءبىر بولىگى ستراتەگيالىق ماقساتتا ء«ۇش وزەن باسىن» - ەرتىس، ىلە، ەمىل سۋ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن ارقا جەرىنەن وسى وڭىرگە ماقساتتى تۇردە قونىستاندىرىلعان ەكەن. بۇل كوش - ۇلتتىڭ تۇتاستىعى مەن جەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جولىنداعى تاريحي شەشىم بولعان.

كۇي مۇراسى: سازدى تولعاۋلار

جان دۇنيەمنىڭ ايناسى ىسپەتتى مەنىڭ ءتول كۇيلەرىم حالقىمنىڭ تاعدىرى مەن جاقىن جاندارعا دەگەن قۇرمەتىمدى پاش ەتەدى:

«قىزعىش انا» - انالىق ماحاببات پەن تابيعات ۇندەستىگى، «ءدۇلدۇل» - ەركىندىك پەن جۇيرىكتىكتىڭ سيمۆولى، «ەل اعا» جانە «قايسار اعا» - ەل ارداقتىلارىنا ارنالعان تولعاۋ، «توعىس» پەن «انا مەيىرى» - ادامگەرشىلىك پەن مەيىرىم شۋاعى.

ءان مۇراسى: ساعىنىش پەن شاتتىق

ءان الەمىندە دە وزىندىك قولتاڭبامدى قالىپتاستىرىپ، تۋعان جەرگە، ءومىردىڭ مانىنە ارنالعان تۋىندىلارىمدى ۇسىندىم. ولاردىڭ قاتارىندا:

«تۋعان جەر»، «كۇندەر-اي»، «ەسىمە كەلەسىڭ» - وتكەن كۇن مەن تۋعان ولكەگە دەگەن ساعىنىش. «دومبىرا»، «قاراكوز» - ۇلتتىق اسپاپ پەن سۇلۋلىقتى دارىپتەۋ. «توي جىرى»، «وكىنبە سەن» - كوڭىلدىڭ اقجارما قۋانىشى مەن جىگەرى.

وسى تۋىندىلاردىڭ ءارقايسىسى- اتا-بابا اماناتى مەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

«كۇي - ءتاڭىردىڭ سىيى» دەيدى. جاڭا كۇي كەلەردە الدىمەن اۋەنى كەلە مە، الدە ونىڭ اتى مەن وقيعاسى ما؟ ءوز تۋىندىلارىڭىزدىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك، جانىڭىزعا ەڭ جاقىنى قايسى؟

كۇي جازۋ ونەرى: قيال مەن شەبەرلىكتىڭ توعىسۋى

مەن كۇي شىعارۋعا كىرىسكەندە، ەڭ اۋەلى تۋىندىنىڭ ارقاۋى بولاتىن وقيعانى ويعا شوعىرلاندىرىپ، قيال الەمىنە تەرەڭ بويلايمىن. وقيعانىڭ ءاربىر ءيىرىمىن، كەيىپكەردىڭ ىشكى كۇيىن نەمەسە تابيعاتتىڭ قۇبىلىسىن جىپسىلەي قۋىپ، ساز بەن سيۋجەتتىڭ ۇندەستىگىن ىزدەيمىن.

كەز كەلگەن كەمەل شىعارما سياقتى، كۇيدىڭ دە: باستالۋى، دامۋى، شارىقتاۋ شەگى، ءتۇيىنى (اياقتالۋى) بولۋى شارت.

وسى كەزەڭدەردىڭ اراسىنداعى ماعىنالىق جانە اۋەندىك بايلانىستى سان قايتارا ساراپتاپ، شىراداي ءتۇسىپ، ارلەپ، پىسىقتايمىن. تەك ابدەن مانەرلەپ، كاسىبي مامانداردىڭ تالقىسىنان وتكىزىپ، وڭ باعاسىن العاننان كەيىن عانا تۋىندىعا سوڭعى نۇكتەنى قويامىن. كۇي - مەن ءۇشىن تەرەڭ تولعانىس پەن زەرگەرلىك دالدىكتىڭ ناتيجەسى.

شىعارماشىلىق مۇرا جانە حالىق باعاسى

مەنىڭ ءتول تۋىندىلارىمنىڭ ىشىندە تىڭدارمان قاۋىم اسىرەسە: «كۇي ءپىرى» (قارشىعا احمەدياروۆتىڭ رۋحىنا ارنالعان)، «قىزعىش انا»، «ەل اعا» كۇيلەرىمدى ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلداپ، جوعارى باعالاپ ءجۇر.

ارينە، قالعان كۇيلەرىم دە ءوز الدىنا ءبىر-ءبىر دۇنيە. ولاردى دا حالىق الدىندا ۇيالماي تارتۋعا بولاتىن، كاسىبي دەڭگەيدەگى لايىقتى شىعارمالار دەپ ەسەپتەيمىن. ونەر - باعاسىن حالىق بەرەتىن ۇلى ساراپشى.

اۋلەت بەرەكەسى: وتباسى مەن بالالار

«جاقسىنىڭ ارتىندا ۇيىتقى بولار جارى بار». كوپ جىلدار بويى شەتەلدە جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەنىڭىزدە وتباسىڭىزدىڭ قولداۋى قانشالىقتى ماڭىزدى بولدى؟ جەڭگەي ەكەۋىڭىزدىڭ شاڭىراق كوتەرگەندەرىڭىزگە قانشا ۋاقىت بولدى؟

مەن بەيجىڭ شاھارىندا 42 جىل عۇمىر كەشتىم. جۇبايىم روزا ءنابي قىزى ورتالىق راديو-تەلەۆيزيا باس ستانساسىنىڭ باس رەداكتورلار بولىمىندە ۇزاق جىلدار بويى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ول كىسىنىڭ جۇمىس ورتاسى نەگىزىنەن قىتاي ءتىلدى ارىپتەستەردەن قۇرالعاندىقتان، بارلىق ءىس-قاعازدارى مەن قىزمەتتىك باعىتى حانزۋ تىلىندە جۇرەتىن.

قىزمەت پەن تۇرمىس ۇيلەسىمى. جۇبايىمنىڭ جۇمىس كەستەسى ماعان قاراعاندا جۇيەلى بولاتىن، ول تاڭەرتەڭ ۋاقىتىندا بارىپ، كەشكى ساعات بەستە ۇيگە ورالاتىن. ال مەن قازاق راديوسىنىڭ ديكتورى بولعاندىقتان، تىكەلەي ەفيرلەر مەن جازبالاردىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى جۇمىستان كەش، ساعات جەتىدەن اسا ءبىراق شىعاتىنمىن.

وسى سەبەپتى وتباسىنىڭ بارلىق دەرلىك اۋىرتپالىعى، بالامىزدى بالاباقشاعا اپارىپ-اكەلۋ جانە باسقا دا كۇندەلىكتى تىرشىلىك تاۋقىمەتى روزانىڭ يىعىنا ءتۇستى. مەنىڭ قىزمەت جولىنداعى جەتىستىكتەرىمدى جۇبايىمنىڭ رياسىز قولداۋى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنەن بولە قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ول مەنىڭ ومىردەگى سەنىمدى سەرىگىم، شىعارماشىلىعىمنىڭ دەمەۋشىسى ءارى ەڭ باستى اقىلشىم بولا ءبىلدى.

ۇرپاق تاربيەسى جانە بولاشاققا جول. جالعىز ۇلىمىز قۇزاردىڭ تاربيەلەنىپ، ەۋروپانىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىنا اتتانۋىنا روزانىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور. ول قۇزاردى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ، دەمالىس كۇندەرىنە قاراماستان، ۆەلوسيپەدپەن تاسىپ ءجۇرىپ اعىلشىن ءتىلى مەن ساكسوفون ساباقتارىنا قاتىستىردى.

انالىق سەزىم مەن قاجىرلى ءتوزىمنىڭ ارقاسىندا بالامىز جان-جاقتى ءبىلىم الىپ ءوستى. سوندىقتان، ءوز تاراپىمنان جۇبايىمنىڭ بۇل ەڭبەگىن ماقتاۋعا دا، ماقتانۋعا دا تۇرارلىق ۇلكەن ەرلىك دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىزدىڭ جەتىستىگىمىز- روزانىڭ ءتوزىمى مەن مەيىرىمىنىڭ جەمىسى.

بالالارىڭىز اكە جولىن قۋىپ، ونەرگە نەمەسە جۋرناليستيكاعا بەت بۇردى ما؟ ولاردىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.

ۇرپاق ماقتانىشى: ءبىلىم مەن ونەردىڭ ۇشتاسۋى

ءبىزدىڭ ۇلىمىز قۇزار بەيجىڭدە كومپيۋتەر ماماندىعى بويىنشا ىرگەلى ءبىلىم الدى. ونىڭ بويىندا بىزدەن دارىعان ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق تا بار: دومبىرادا قوڭىر كۇي شەرتىپ، ساكسوفوندا سىرلى اۋەندەردى شەبەر ورىندايدى.

ول ءبىلىم جولىنداعى ىزدەنىسىن توقتاتپاي، ۋحان قالاسىندا ازيا دەڭگەيىندەگى حالىقارالىق ىرىكتەۋ ەمتيحانىنان مۇدىرمەي ءوتتى. وسى جەتىستىگىنىڭ ارقاسىندا فينليانديانىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى.

بۇگىندە ۇلىمىز سول ەلدەگى جاساندى سەرىك ۇشىرۋمەن اينالىساتىن الپاۋىت كومپانيالاردىڭ بىرىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارادى. قازىرگى تاڭدا وتباسىمەن بىرگە فينليانديادا تۇراقتاپ، ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانىنا اينالدى. ۇلىمىزدىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ وزىق شەبىندە ءجۇرۋى - ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ءارى زور قۋانىش.

اتاجۇرتقا ورالۋ جانە بۇگىنگى استانا

زەينەت جاسىنا شىعىپ، ەلگە ورالۋ - ۇلكەن شەشىم. قازاقستانعا، ونىڭ ىشىندە ەلوردامىز استاناعا قونىس اۋدارعانداعى العاشقى اسەرىڭىز قانداي بولدى؟

اتا جۇرتتىڭ ايازى مەن جۇرەكتىڭ مۇزى

بەيجىڭنىڭ قارى جوق، جۇمساق قىسىنان كەيىن ارقانىڭ بەت قاراتپاس ايازىنا كەلۋ - تانىمە عانا ەمەس، جانىما دا وڭاي تيمەدى. الايدا، «ەلىم» دەپ ەڭىرەپ كەلگەندە، مەنى كليماتتىڭ سۋىقتىعىنان بۇرىن، كەيبىر قانداستارىمنىڭ سۋىق باۋىر، سالقىن قاباعى كوبىرەك قاجىتتى. ۇكىمەت تابالدىرىعىن اتتاعاندا قازاق ءتىلىنىڭ تورگە شىعا الماي، ورىس ءتىلىنىڭ وكتەمدىگىنەن وزەگىمنىڭ ورتەنگەنى- جانىما ايازداي باتتى. ءتول ءتىلىمدى ءقادىر تۇتقانىم ءۇشىن ءوز ورتامدا «كوزگە شىققان سۇيەلدەي» كورىنىپ، ورىسشا بىلمەگەنىم ءۇشىن «كۇنالى» ادامداي كۇي كەشكەنىم - ەڭ ۇلكەن رۋحاني سوققى بولدى.

ورتاق مۇڭ جانە وگەيلىك سەزىمى

بۇل جالعىز مەنىڭ عانا باسىمداعى تاۋقىمەت ەمەس، الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن «اتا مەكەن» دەپ ات باسىن بۇرعان تالاي قانداسىمنىڭ ورتاق كەشىرمەسى ەكەن. ءوز ەلىڭدە ءجۇرىپ وگەيدىڭ كۇيىن كەشۋ، «ەتتەن ەت كەسىپ بەرگەندەي» اۋىر ءتيدى. مەن قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس، قادىرىمنىڭ قاشقانىنا نالدىم. قىرىق جىلدان استام ۋاقىت سىرتتا جۇرگەندە قادىرلەگەن قازاقتىعىمنىڭ ءوز توپىراعىندا ەلەۋسىز قالعانى وكىنىش ورتىنە ورادى.

ءتوزىم - تۇلپار، سابىر - سۇڭقار

دەسە دە، «ەنەسى تەپكەن قۇلىننىڭ ەتى اۋىرمايدى» . وكپەمدى نازعا، رەنىشىمدى جازعا اينالدىرىپ، ء«تۇبى بويىم ۇيرەنىپ كەتەر» دەگەن ۇمىتكە بەكىندىم. «شىدا تاعى، بۇل ءومىر شىداتادى» دەپ، ءوز ۇجدانىمدى كەڭ پەيىلدىلىكتىڭ بىلاماسىنە («قايراعىنا» ) جانىپ، ءتوزىمدى سەرىك ەتتىم. ساعىنىشپەن جەتكەن وتانىمنىڭ ءاربىر كەمشىلىگىن انانىڭ بالاسىنا دەگەن كەشىرىمىمەن قابىلداۋعا تىرىستىم.

بۇل - مەنىڭ عانا ەمەس، اتا جۇرتتىڭ قۇشاعىنا ەنۋ جولىنداعى بۇكىل الىستاعى اعايىننىڭ ىشكى ارپالىسى مەن ازاماتتىق بەلەسى.

بۇگىندە بالالارىڭىزدىڭ قاسىندا، استانانىڭ تورىندە وتىرسىز. ەلدەگى ونەر مەن جۋرناليستيكانىڭ دامۋ قارقىنىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

بۇگىندە قازاقستاننىڭ جۋرناليستيكا سالاسى، اسىرەسە راديو-تەلەۆيزيا، ينتەرنەت-مەديا جانە باسپا ءسوز باعىتتارى وتە جىلدام دامىپ كەلەدى. تەحنولوگيالىق جابدىقتالۋى مەن اقپارات تاراتۋ جىلدامدىعى جاعىنان ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك وزىق مەملەكەتتەردىڭ كوشىنەن قالىسپايدى، ءتىپتى كەيبىر تۇستاردا الدىڭعى قاتاردا كەلەدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.

الايدا، سىرتقى جىلتىراق پەن تەحنيكالىق قارقىننىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ بارا جاتقان ىشكى ماسەلە - ءتىل مادەنيەتى. كۇندەلىكتى ەفيردەن ەستيتىن سويلەۋ مانەرىمىز بەن ءسوز قولدانىسىمىزدا مىناداي اعاتتىقتار جيى كەزدەسەدى: جاساندىلىق - قولدانىستاعى سوزدەر بايىرعى، ءنارلى ءتىلىمىز ەمەس، كوبىنەسە ورىس تىلىنەن سوزبە - ءسوز اۋدارىلعان قالقالانعان (بالاما) ءتىل. ۇعىمعا اۋىرلىق - مۇنداي شۇبالاڭقى تىركەستەر ويدى بۇلدىراتىپ، ەستە قالمايدى، ءتىلدىڭ تابيعي بولمىسىن زاقىمدايدى. تەرمين جاساۋداعى جالقاۋلىق - كىرمە سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا («سينگارمونيزم») باعىندىرماي، سول قالپىندا قولدانۋ بەلەڭ الۋدا.

كىرمە سوزدەر مەن جاساندى ورامدار ءتىلدىڭ سيقىن عانا ەمەس، ۇلتتىق ءدىلىمىزدىڭ شىرقىن بۇزاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بىزگە جاڭا اتاۋلار مەن تەرميندەردى قازاق ءتىلىنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ جاساۋدان ەرىنبەۋ، ونى ەفيردە قولدانۋدان اۋىرسىنباۋ قاجەت. ءتىل تازالىعى - اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى كەپىلى.

شىنىندا دا، قازىرگى تەلەديدار مەن راديوداعى «ديكتورلىق مەكتەپتىڭ» ورنىن «جۇرگىزۋشىلىك» باسىپ كەتتى. بۇرىنعىداي ءسوزدىڭ ارتيكۋلياتسياسىنا، ەكپىنىنە جانە لوگيكالىق كىدىرىسىنە (پاۋزا) ءمان بەرۋ ازايىپ بارادى. اعا، ءسىز وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازىرگى جاس جۋرناليستەر مەن ديكتورلارعا ارناپ ارنايى شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزۋدى نەمەسە ديكتورلىق الىپپە تۋرالى ەڭبەك جازۋدى ويلاعان جوقسىز با؟ ءسىزدىڭ بەيجىڭدەگى مەكتەپ پەن استاناداعى بۇگىنگى احۋالدى سالىستىرۋىڭىز ماماندار ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولار ەدى.

شاكىرت تاربيەلەۋ ىسىنە كەلسەك، ءوز الدىما ارنايى سىنىپ اشىپ، رەسمي ءدارىس بەرمەسەم دە، ونەرىمدى ۇيرەنىپ، تاجىريبە جيناعىسى كەلگەن جاننىڭ بەتىن قايتارعان ەمەسپىن.

قازىردىڭ وزىندە قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ شاكىرتتەرى كەلىپ، كۇي ورىنداۋشىلىق ءداستۇر مەن تەحنيكانى ۇيرەنىپ، مەنىڭ ورىنداۋشىلىق مەكتەبىم بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋدا. بۇل - كۇي ونەرىنىڭ عىلىممەن ۇشتاسقان جاڭا دەڭگەيى.

راديو-تەلەۆيزيا سالاسىنىڭ ماماندارىنا كاسىبي كەڭەس بەرىپ، قوعامدىق ۇيىمدار ۇيىمداستىرعان مادەني ءىس-شارالاردان شەت قالماي، ۇلت مۇددەسى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن

شەتەلدەگى قازاق باسپا ءسوزى مەن قازاقستانداعى ب ا ق اراسىندا قانداي بايلانىس ورناتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيسىز؟

مەدياداعى ىنتىماقتاستىق: يدەولوگيادان بيىك رۋحاني بايلانىس

تاجىريبە الماسۋدىڭ توقىراۋى

بۇرىن قازاقستاننىڭ باق سالاسى مەن شەتەلدىك (سونىڭ ىشىندە قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ) مەديا قۇرالدارى اراسىنداعى بايلانىس وتە تىعىز بولاتىن. بىرلەسكەن جوبالار، تىلشىلەردىڭ ءوزارا تاجىريبە الماسۋى جانە اقپاراتتىق اعىن ەكى جاقتى ءجۇرىپ تۇراتىن. الايدا پاندەميا مەن گەوساياسي جاعدايلار بۇل «التىن كوپىردى» ۋاقىتشا بولسا دا توقتاتتى. بۇل ءۇزىلىس - تەك اقپاراتتىق ەمەس، كاسىبي دەڭگەيدەگى ىزدەنىستەردىڭ دە شەكتەلۋىنە الىپ كەلدى.

دوستىق پەن باۋىرلاستىق - يدەيادان جوعارى

ءسىز ايتقان «يدەيا ولشەمىنەن تىس بولۋ» قاعيداسى - قازىرگى الەمدەگى ەڭ ماڭىزدى ۇستانىمداردىڭ ءبىرى. ەلدەر اراسىنداعى ساياسي كوزقاراستار نەمەسە مەملەكەتتىك يدەولوگيالار وزگەرۋى مۇمكىن، ءبىراق، حالىقتار اراسىنداعى دوستىق، قانداس باۋىرلار اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىق، مادەني-اقپاراتتىق ينتەگراتسيا ەشقانداي شەكتەۋگە باعىنباۋى ءتيىس.

قازىرگى تاڭدا بۇل بايلانىستاردى قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى زور. شەتەلدەگى (بەيجىڭ، ءۇرىمجى، ت. ب.) قازاق ءتىلدى جۋرناليستيكانىڭ باي تاجىريبەسى مەن قازاقستانداعى زاماناۋي مەديا تەحنولوگيالار توعىسسا، بۇل - ورتاق قازاق ءتىلدى اقپارات كەڭىستىگىن ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەر ەدى.

سوز بەن اقپاراتتىڭ شەكاراسى جوق. اسىرەسە، بەيجىڭدەگى ورتالىق راديونىڭ 70 جىلدان اسقان باي مەكتەبى مەن قازاقستانداعى ەركىن مەديا ورتانىڭ ءوزارا سۇحبات قۇرۋى - ءتىل تازالىعى مەن كاسىبي ەتيكا ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.

ومىرلىك فيلوسوفيا جانە جاستارعا اقىل

ءسىز ءۇشىن ء«ومىردىڭ كۇيى» دەگەن نە؟ ونىڭ اۋەنى قازىر ءسىز ءۇشىن قالاي ەستىلەدى؟

مەن ءۇشىن ء«ومىردىڭ كۇيى» دەگەنىمىز- دۇنيەگە قازاق بولىپ كەلگەن سوڭ، تاعدىر جازعانشا قازاق توپىراعىندا ەڭبەك ەتىپ، اتا-تەك پەن اتا-ءداستۇردى قاستەرلەۋ. ءوز تىلىڭدە سويلەپ، ءوز ءانىڭدى شىرقاپ، ءتول كۇيىڭدى كۇمبىرلەتۋ - ءار پەرزەنتتىڭ باستى مىندەتى. تۇمسىعىمەن سۋ تاسىپ، ۇياسىنا بالشىق تاسىعان قارلىعاشتاي بولسا دا، حالقىڭنىڭ ءبىر كادەسىنە جاراپ، ۇلتىڭنىڭ رۋحاني قازىناسىنا تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوسۋ- ءومىردىڭ ەڭ بيىك مۇراتى.

ۇرپاقتى دا وسى بيىك تالعاممەن، ۇلتتىق دىلمەن تاربيەلەپ ءوسىرۋدى ماقسات تۇتتىق. الايدا، زاماننىڭ اعىمى مەن ءتۇرلى تاريحي جاعدايلار، مۇمكىندىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى بۇل شارتتى تولىق ورىنداۋىمىزعا قولبايلاۋ بولدى. كەيدە ارمان مەن اقيقاتتىڭ اراسى الشاقتاپ، كوڭىلدەگى كورىكتى ويدى ومىردە جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا سوقتى.

سوندىقتان دا ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن «كۇي- كۇيدىڭ كۇيىن» شەرتەمىز. بۇل - تەك اسپاپتىڭ ءۇنى ەمەس، بۇل - وتكەنگە دەگەن ساعىنىش، بۇگىنگى كۇنگە دەگەن وكىنىش پەن بولاشاققا دەگەن ءۇمىتتىڭ توعىسقان زارى. بۇل - بىتپەگەن جىر، تولىق ايتىلىپ بولماعان اقيقات. قازاقتىڭ جانى مەن تاريحى وسى كۇيمەن بىرگە ءومىر سۇرە بەرەدى.

بۇدان بىلاي جاراتقان جار بولىپ، عۇمىر بەرسە، باستان كەشكەن قيلى كەزەڭدەر مەن كورگەن- بىلگەنىمدى جيناقتاپ، «ەستەلىك» جازىپ شىعارسام دەگەن نيەتىم بار. بۇل- تەك جەكە ءومىرىمنىڭ شەجىرەسى ەمەس، بەيجىڭ مەن الماتى اراسىنداعى التىن كوپىر بولعان ونەر مەن اقپارات سالاسىنىڭ بەيمالىم بەتتەرىن اشۋعا باعىتتالعان رۋحاني قادام بولماق.

مەنىڭ ەسىگىم دە، كوڭىلىم دە- ونەر مەن ءتىل قادىرىن بىلەتىن جاستار ءۇشىن ءارقاشان اشىق. ءومىردىڭ ءوزى بەرگەن مول تاجىريبەنى كەلەسى بۋىننىڭ كادەسىنە جاراتۋ - مەنىڭ ازاماتتىق ءارى كاسىبي بورىشىم.

اعا، ءسىزدىڭ بۇل ءسوزىڭىز «كۇي ءپىرى» مەن «قىزعىش انانى» شىعارعان ساۋساقتاردىڭ عانا ەمەس، ۇلتىم دەپ سوققان جۇرەكتىڭ ءۇنى.

«قارلىعاشتاي بولسا دا ۇلەس قوسۋ» دەدىڭىز. ءسىز 42 جىل بويى بەيجىڭ تورىنەن قازاقتىڭ ءۇنىن اۋەلەتتىڭىز، قارشىعا اعانىڭ اماناتىن ارقالاپ، التىن قورعا 150 كۇي قالدىردىڭىز. بۇل - قارلىعاشتىڭ ەڭبەگى ەمەس، بۇل - ناعىز قىراننىڭ سىلتەگەن قاناتى مەن ارتىنا قالدىرعان وشپەس ءىزى.

امان بولىڭىز، اعا! قالامىڭىز ۇشتالا بەرسىن! ءبىز ءسىزدىڭ جاڭا تۋىندىلارىڭىز بەن ەستەلىكتەرىڭىزدى اسىعا كۇتەمىز.

سۇحباتتى جۇرگىزگەن جاڭىل اپەتوۆا،

حالىقارالىق Snalqar.kz ينتەرنەت باسىلىمىنان الىندى