«قىرگۇيەك»، «كوگونىس»، «شەگارا» - عالىم نە سەبەپتى «ك» ءارپى وزگەرتىلىپ جازىلاتىنىن ءتۇسىندىردى

ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي وسى ساۋالعا جاۋاپ بەردى.

- بۇل سۇراۋعا بىردەن جاۋاپ بەرمەس بۇرىن ازداپ شەگىنىس جاساۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگىنىڭ» العاشقى تولىق، عىلىمي باسىلىمى 1963-ج. قازسسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ازىرلەۋىمەن جارىق كورگەن ەدى. كوپتەگەن ءسوزدىڭ ورفوگرافيالانۋى بىرىزگە ءتۇسىپ، جازۋ مادەنيەتىن كوتەرۋگە ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزگەن بۇل سوزدىك نەگىزىنەن «ءتۇبىر ساقتاۋ» ۇستانىمىن باسشىلىققا العان بولاتىن. شەكارا سياقتى سوزدەر وسى ۇستانىم بويىنشا جازىلدى،-دەيدى ول.

پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، كەيىن كەلە سوزدەردىڭ ءتۇبىرىن ساقتاپ جازۋ ەرەجەسى ورفوەپيالىق زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋىنا، ياعني ءسوزدى ايتۋ كەزىندە بۋىن جانە دىبىس ۇندەستىكتەرىنىڭ ساقتالماۋىنا كەلىپ سوقتىرعان.

- عالىم ءرابيعا سىزدىقوۆا اتاپ كورسەتكەندەي، راديونىڭ قۇلاعىن بۇراپ قالساڭىز دا، تەليەۆيزوردىڭ تەتىگىن باسىپ قالساڭىز دا قىزدارىمىزدىڭ ءاپ-ادەمى اۋەزدى ەسىمىن انشىلەرىمىزدىڭ ءوزى مەڭدى[ق]ىز-اۋ، مەڭدىقىز دەپ «قاقالاپ» ايتاتىنى ادەتكە اينالعان ەدى. ءسوز ىشىندەگى دىبىستاردىڭ ۇندەسىم مەن ۇيلەسىمى بۇزىلدى. مەكتەپ ومىرىندە امانكەلدى، جانكەلدى دەگەن تۇلعالار ەسىمىن .. .كەلدى، .. .كەلدىلەر- مەن «كە-كەلەپ» ايتۋ كوبەيە ءتۇستى. ساحنا تورىندە، اقپارات قۇرالدارىندا شە[ك]ارا، كو[ك]ونىس، قىر[ك]ۇيەك دەپ «كە- كەلەپ» ايتۋ ادەتكە اينالىپ تا كەتتى. وسى تۇستا ءسوزدىڭ ايتىلۋ نورمالارىن كورسەتەتىن ر. سىزدىقتىڭ «ءسوز سازى»، ق. نەتاليەۆانىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپيالىق سوزدىگى» دە جارىق كوردى. قازاق ءسوزىنىڭ ايتىلۋ نورمالارىنىڭ بۇزىلۋى جايىندا لينگۆيستيكالىق وپتيميزممەن ءبىرتالاي وتكىر ماقالالار دا جاريالاندى. ءبىراق ناتيجە ويداعىداي بولا قويمادى. وسىنداي جاعدايدا جيىلىگى جوعارى، كۇندەگىسىن-كۇندە ەستىپ جۇرگەن سوزدەردىڭ جازىلۋىندا ءتۇبىر قۋالاپ جازۋدان «شەگىنىپ»، ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردە قىرگۇيەك، كوگونىس، شەگارا سوزدەرىن سىندىرىپ جازۋعا تۋرا كەلدى،-دەيدى نۇرگەلدى ءۋالي.

سونداي-اق، عالىمنىڭ ايتۋىنشا كوگونىس، كوگال، كوگىلدىر، كوگەرشىن، كوگارشىن، كوگىلجىم سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرى - كوك. ءبىراق بۇلاردى ەشكىم ءتۇبىر قۋالاپ كوكال، كوكىلدىر، كوكىلجىم، كوكارشىن، كوكەرشىن دەپ ايتپايدى، ايتپاعان سوڭ ءتۇبىر قۋالاپ جازبايدى دا.

- ال اي اتاۋىنىڭ ەملەسىنە كەلسەك، كوگال، كوگوراي، كوگارشىن، قازانعاپ، قولعاپ دەگەندەردىڭ ىزىمەن قىرگۇيەك دەپ جازۋدىڭ ابەستىگى جوق دەپ ويلايمىز. قىسقاشا ايتقاندا، شەگارا، قىرگۇيەك، كوگونىس دەپ جازۋ، سايىپ كەلگەندە، ءسوز سىڭارلارىنىڭ 1) ماعىنالىق، 2) دىبىستىق جانە ەكپىن (پروسوديكالىق) جاعىنان كىرىگۋىنىڭ گرافيكالىق نىشانى بولىپ تابىلادى. ورفوگرافيالىق سوزدىكتى قۇراستىرۋشى ورتولوگيالىق لەكسيكوگرافيا ماماندارىنىڭ مادەني جۇرتشىلىققا، اسىرەسە ماسەلە كوتەرىپ، ويتۇرتكى بولعان ءتىل جاناشىرلارىنا ايتار ءۋاجى، مىنە، وسىنداي،- دەيدى عالىم.

ايتا كەتەيىك، وقۋ- اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا «قىركۇيەك» ءسوزىنىڭ «قىرگۇيەك» بولىپ جازىلۋىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنشە، ەكى نۇسقانى دا قاتە دەپ ساناۋعا بولمايدى، ال ەملە ماسەلەسىنە عالىمدار نۇكتە قويۋى كەرەك.

- بۇگىن قىركۇيەكتىڭ سەگىزى مە الدە قىرگۇيەكتىڭ سەگىزى مە؟ نەلىكتەن «ك» «گ» ارپىنە اۋىسىپ كەتتى. ونىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار ەدى؟ ، - دەپ سۇراق قويدى تىلشىلەر ۇكىمەت ۇيىندەگى بريفينگتە.

مينيستر بۇل اۋىسۋعا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ەش قاتىسى جوق ەكەنىن، بۇل - ءتىل بىلىمىندەگى وزگەرىستەر ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

- وسى سۇراق ءوزىمدى دە قىزىقتىردى. سوندىقتان عالىمدارىمىزدىڭ، ءرابيعا سىزدىقتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە جۇگىنۋمە تۋرا كەلدى. جالپى 80-جىلداردان باستاپ، ايتىلىم مەن جازىلىمنىڭ اراسىنداعى بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتى ساقتاي وتىرىپ، ەملە زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسى ءبىراز تالقىلانعان،- دەدى ج. سۇلەيمەنوۆا.

مينيستر ءوزىنىڭ ءالى «قىركۇيەك» دەپ جازاتىنىن جاسىرمادى. دەگەنمەن ەكى نۇسقاسى دا قاتە دەپ ساناۋعا بولمايتىنىن ايتتى.

- بۇل-ءبىزدى كەزىندە وقىتقان كەزدەگى تارتىپپەن، سول گرامماتيكامەن جازىلعان دۇنيە. 2000-جىلدارى «قىركۇيەك» سەكىلدى قولداناتىندار دەڭگەيى 93 پايىزعا جەتتى دەگەن زەرتتەۋلەر بار. مەنىڭ ويىمشا، «قىركۇيەكتى» دە، «قىرگۇيەك» دەپ جازۋدى دا قاتە دەپ ساناۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ قولدانىپ جۇرگەن «قىركۇيەگىمىز» - ءبىزدىڭ كەزىمىزدە قازاق تىلىنەن ساباق بەرگەن ۇستازدارىمىزدىڭ ۇيرەتكەنى. ولار دا وزدەرىنىڭ ەملە زاڭدىلىقتارىن، سول جەردەگى گرامماتيكالىق، مورفولوگيالىق زاڭدىلىقتاردى بىزگە تۇسىندىرگەن بولاتىن،-دەدى مينيستر.

ۆەدومتستۆو باسشىسى ايتىلىم مەن جازىلىمداعى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار نورماتيۆتەر ساقتالۋى كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى «قىركۇيەك» ەمەس، «قىرگۇيەك» دەپ 2013 -جىلعى ورفوگرافيالىق سوزدىكتە دە جازىپ قويعان.

- قازىر «بوتاكوز» ەمەس، «بوتاگوز» دەپ ايتامىز عوي. سول سەكىلدى ايتىلىم مەن جازىلىمداعى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار نورماتيۆتەر بار. سونى ەگەر قايتادان جاڭعىرتۋ كەرەك بولسا، ەگەر عالىمدارىمىز سولاي دۇرىس دەيتىن بولسا، عالىمداردىڭ ءۇنىن ەستۋىمىز قاجەت. عالىمدار وسى جەرگە نۇكتەسىن قويۋى كەرەك دەپ سانايمىن،- دەدى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا.

بۇعان دەيىن مينيستر كوللەدجدەردىڭ وقىتۋ باعدارلاماسىنان 32 ماماندىق الىنىپ تاستالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ەدى.

ەربول جانات