قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ كۇنى: ۇلت تاريحىنداعى ۇلى عاشىقتار ۇلاعاتى

ۇلتتىق عاشىقتار كۇنى قالاي پايدا بولدى؟ 

قازاقستاندا 15 ءساۋىردى عاشىقتار كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ باستاماسى 2011 -جىلى كوتەرىلدى. بۇل ۇسىنىس الماتى قالاسىنىڭ مادەنيەت جانە جاستار ساياساتى سالاسىنداعى مەكەمەلەردىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ، رەسمي ءىس-شارالار كۇنتىزبەسىنە ەنگىزىلدى.

مەرەكەنىڭ نەگىزگى ماقساتى - باتىستان ەنگەن 14-اقپانداعى اۋليە ۆالەنتين كۇنىنە بالاما رەتىندە ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا جاقىن، تاريحي نەگىزى بار كۇن قالىپتاستىرۋ ەدى. وسى ورايدا تاڭداۋ قازاقتىڭ ەڭ كورنەكتى ليرو-ەپوستىق جىرلارىنىڭ ءبىرى - «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ» شىعارماسىنا ءتۇستى.

وسىلايشا، ۇلتتىق مادەنيەتكە، سالت- داستۇرگە جانە رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن جاڭا مەرەكە ومىرگە كەلىپ، «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ» كۇنى اتالدى. بۇگىندە بۇل كۇن جاستار اراسىندا عانا ەمەس، جالپى قوعامدا ماحابباتقا دەگەن كوزقاراستى ۇلتتىق تۇرعىدان قايتا پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى داتاعا اينالىپ كەلەدى.

قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ: ماڭگىلىك ماحاببات سيمۆولى

«قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ» جىرى - قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ەڭ كورنەكتى ماحاببات داستاندارىنىڭ ءبىرى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، بۇل تۋىندىنىڭ ءتۇپ-تامىرى XIII- XIV عاسىرلارعا دەيىن بارادى.

جىردىڭ ەرەكشەلىگى - ونىڭ تابيعي بولمىسىن، دالا ومىرىنە ءتان شىنايىلىعىن ساقتاپ قالۋىندا. كوپتەگەن الەمدىك ماحاببات حيكايالارى ۋاقىت وتە وڭدەلىپ، وزگەرىسكە ۇشىراسا، بۇل جىر ءوزىنىڭ باستاپقى سيۋجەت جەلىسىن جوعالتپاعان.

زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، جىردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى 30 دان استام نۇسقاسى بار. ونى العاش زەرتتەپ، جوعارى باعالاعانداردىڭ ءبىرى - ورىس عالىمى گريگوري پوتانين. ول بۇل تۋىندىنى «قازاق ەپوسىنىڭ شوقتىعى بيىك ۇلگىسى» دەپ اتاعان.

جىر سيۋجەتىندە ءبىر كۇندە تۋعان، اتاستىرىلعان قوزى مەن باياننىڭ وسە كەلە ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ تابۋى، ولاردىڭ ماحابباتىنا الەۋمەتتىك كەدەرگىلەردىڭ توسقاۋىل بولۋى جانە اقىرى قوس عاشىقتىڭ قايعىلى تاعدىرى باياندالادى.

قوزى - باتىل، اڭعال، ماحابباتى ءۇشىن كۇرەسكەن جاس جىگىت وبرازى بولسا، بايان - سۇلۋلىعى مەن اقىل-پاراساتى ۇيلەسكەن، جانقيارلىققا دايىن قازاق قىزىنىڭ سيمۆولى.

وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى قوزى مەن باياندى قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك ماحابباتتىڭ ەسكەرتكىشىنە اينالدىردى.

قازاق تاريحىنداعى اڭىزعا اينالعان عاشىقتار

حالىق اۋىز ادەبيەتىندە عاشىقتىق ءاردايىم مورالدىق تاڭداۋمەن، رۋحاني تازالىقپەن قاتار جۇرەدى. سوندىقتان قازاقى دۇنيەتانىمدا ماحاببات - تاربيەلىك ءمانى بار ۇعىم رەتىندە قاراستىرىلادى. سونىڭ دالەلى رەتىندە ەل جادىندا ساقتالعان بىرنەشە عاشىقتار حيكايالارىن اتاپ وتۋگە بولادى.

ەڭلىك - كەبەك

ەڭلىك پەن كەبەك - رۋارالىق تارتىستىڭ قۇربانى بولعان قوس عاشىق. ولاردىڭ ماحابباتى جەكە سەزىم مەن قوعامدىق زاڭنىڭ قاقتىعىسىن كورسەتەدى. ەكى جاس ەل داستۇرىنە قارسى شىققانى ءۇشىن تراگەدياعا ۇشىرايدى. بۇل وقيعا قازاق قوعامىنداعى قاتال ادەت-عۇرىپتىڭ ادام تاعدىرىنا اسەرىن ايقىن بەينەلەيدى.

قىز جىبەك پەن تولەگەن

«قىز جىبەك» جىرى - قازاق ەپوسىنداعى ەڭ كوركەم، ەڭ پوەتيكالىق ماحاببات تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. تولەگەننىڭ جىبەككە دەگەن ادال سەزىمى، ونىڭ جولىنداعى كۇرەسى، بەكەجان قولىنان قازا تابۋى - ماحاببات پەن تاعدىر تارتىسىنىڭ كورىنىسى. ال جىبەك بەينەسى - سۇلۋلىقتىڭ، پاراساتتىلىقتىڭ سيمۆولى.

ءساليحا - سامەن

سەزىم جولىنداعى ۇلى كۇرەسكەرلىكتى سۋرەتتەيتىن سونداي تۋىندىلاردىڭ ءبىرى - اسەت نايمانبايەۆتىڭ «ساليحا - سامەن» داستانى.

شەكسىز سۇلۋلىق يەسى ءساليحا مەن باتىر سامەننىڭ اراسىنداعى كىرشىكسىز سەزىم الەۋمەتتىك كەدەرگىلەرگە ۇشىراپ، قوس عاشىقتىڭ تاعدىرىن كۇردەلى ارناعا بۇرادى. سەبەبى، «حان سەزىپ، حالىق بىلسە مۇنداي سىردى، اجالدان قىز بەن جىگىت قالمايدى امان». سوندا دا قوس عاشىق «ولىسپەي بەرىسپەۋگە» ۋاعدالاسادى. ولاردىڭ سەزىم جولىنداعى كۇرەسكەرلىك جولدارى باستالىپ كەتەدى. «ءبورى ەتەكتەن، جاۋ جاعادان السا دا نەبىر ىسكە شىدايمىز» دەپ ۋادەلەسەدى. سامەن تاۋ مەن تاستى ارالاپ ءجۇرىپ، استىندا شاتقال وزەن جاتقانىنا قاراماي، زاڭعار بيىك جارتاستى مەكەن ەتەدى. ساليحا ەرىنىڭ سوڭىنان ەرىپ، ەشتەڭەدەن قورىقپاي جايا تاسىندا ءومىر سۇرۋگە بەل بايلايدى.

قانداي قاۋىپ-قاتەر بولسا دا بىرگە بولۋعا سەرتتەسكەن قوس جۇرەك تاۋ مەن تاستى پانالاپ، قيىندىققا قارسى تۇرادى. جىردا عاشىقتاردىڭ ەرلىككە تولى كۇرەسى، ءبىر-بىرىنە دەگەن ادالدىعى مەن تراگەديالىق تاعدىرى تەرەڭ سۋرەتتەلەدى.

قاسەن - ءجاميلا

ال قاسەن مەن ءجاميلا حيكاياسى دا - ماحاببات ءۇشىن كۇرەسكەن جاندار تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن اسەرلى سيۋجەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل وقيعا قىتاي قازاقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان نۇسقالارىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىر-ءبىرىن سۇيگەن قوس جاستىڭ باقىتىنا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن اتا- انانىڭ شەشىمى كەدەرگى كەلتىرەدى. سوعان قاراماستان، قاسەن سۇيگەنىن الىپ قاشىپ، تاعدىرعا قارسى قادام جاسايدى. تاۋدى پانالاپ، جىراقتا ءومىر سۇرگەن قوس عاشىقتىڭ ءومىرى ماحابباتتىڭ تەك سەزىم عانا ەمەس، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن تاۋەكەل ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.

الەم ەلدەرىندە عاشىقتار كۇنى قالاي اتالىپ وتەدى؟

الەم ەلدەرىندە عاشىقتار كۇنى ءارتۇرلى فورماتتا اتالىپ وتەدى. ەڭ كەڭ تارالعانى - اۋليە ۆالەنتين كۇنى. بۇل كۇن اسىرەسە اقش پەن ەۋروپادا كەڭىنەن تانىلىپ، گۇل مەن سىيلىق ۇسىنۋ داستۇرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال جاپونيادا 14-اقپاندا قىزدار ەر ازاماتتارعا شوكولاد سىيلاسا، ءبىر ايدان كەيىن – 14-ناۋرىزدا ەرلەر جاۋاپ رەتىندە سىيلىق بەرەدى. وڭتۇستىك كورەيادا ءار ايدىڭ 14 ى ماحابباتقا قاتىستى ەرەكشە كۇن رەتىندە اتالىپ وتسە، فرانسيادا رومانتيكالىق كەشتەر مەن ۇسىنىستار جاساۋ داستۇرگە اينالعان.

ماحاببات مەرەكەسى ءار ەلدە وزىندىك مادەني سيپاتقا يە. ماسەلەن، يسپانيادا سان-جوردي كۇنى (23-ءساۋىر) راۋشان گۇلى مەن كىتاپ سىيلاۋ داستۇرىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل كۇن ميگەل دە سەرۆانتەس ەسىمىمەن دە بايلانىستى. ال قىتايدا 20-مامىر (5/20) كۇنى «مەن سەنى سۇيەمىن» ماعىناسىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق داتا رەتىندە جاستار اراسىندا كەڭ تاراعان.

يزرايل حالقىنىڭ دا وزىنە ءتان عاشىقتار كۇنى بار. بۇل مەرەكە تۋ بە-اۆ دەپ اتالادى جانە جىل سايىن ەۋرەي كۇنتىزبەسى بويىنشا 15 اۆ كۇنى، شامامەن شىلدە ايىنىڭ 23- 24 ىنە سايكەس كەلەدى. ءداستۇرلى ءدىني مەرەكەلەر قاتارىنا تولىق ەنبەگەنىمەن، عاسىرلار بويى ەۋرەي جاستارى بۇل كۇندى ماحاببات پەن باقىتتىڭ سيمۆولى رەتىندە اتاپ ءوتىپ كەلەدى. مەرەكەنىڭ ءتۇپ-تامىرى ەجەلگى رۋلىق داستۇرلەرمەن بايلانىستى. ەرتە زاماندا ەۆرەي قاۋىمدارى رۋ-تايپا بولىپ ءومىر ءسۇرىپ، نەكەگە تۇرۋ ماسەلەسىن رۋ باسىلارى شەشكەن ءارى كوبىنە تەك ءوز رۋىنىڭ ىشىندە ۇيلەنۋگە رۇقسات ەتىلگەن. تەك تۋ بە-اۆ كۇنى عانا بۇل شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالىپ، رۋارالىق نەكەگە جول اشىلعان. سونىمەن قاتار ءدال وسى مەزگىلدە ءجۇزىم جيناۋ ناۋقانى باستالىپ، اق كويلەك كيگەن قىزدار ءجۇزىم القاپتارىندا بي بيلەپ، بوزبالالار وزىنە جار تاڭداعان. بۇل ءداستۇر قازاقتىڭ «اقسۇيەك» ويىنى نەمەسە «باستاڭعى» سەكىلدى جاستار باس قوسىپ، تانىسىپ- بىلىسەتىن سالتتارىمەن ۇندەس كەلەتىنى بايقالادى.

جالپى، عاشىقتار كۇنى ءار ەلدە ءارتۇرلى ۋاقىتتا اتالىپ وتەدى. ماسەلەن، سلوۆەنيا 12-ناۋرىزدا، گرۋزيا 15-ساۋىردە، چەحيا 1-مامىردا، ال گرەكيا 3-شىلدەدە ماحاببات مەرەكەسىن اتاپ وتەدى. ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك تاريحي نەگىزى مەن مادەني ەرەكشەلىگى بار.

وسىلايشا، ماحاببات مەرەكەسىن اتاپ وتۋدەگى ءار ەلدىڭ ءداستۇرى ولاردىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن دۇنيەتانىمىن ايقىن كورسەتەدى. ال بۇل ۇردىستەردىڭ بارلىعى ماحابباتتىڭ ادامزاتقا ورتاق، ماڭگىلىك قۇندىلىق ەكەنىن اڭعارتادى.

قازاق كينوسى مەن ادەبيەتىندەگى ماحاببات بەينەسى

قازاق ونەرىندە ماحاببات تاقىرىبى ادەبيەتتەن باستاۋ الىپ، كەيىن كينو سالاسىندا دا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى.

سونىڭ جارقىن مىسالى - قىز جىبەك فيلمى. بۇل تۋىندىدا ماحاببات تەك جەكە وقيعا ەمەس، ۇلتتىق ەستەتيكا مەن مادەنيەتتىڭ كورىنىسى رەتىندە ۇسىنىلعان. ال باستى ءرولدى سومداعان مەرۋەرت وتەكەشوۆا بەينەسى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالدى.

سونداي-اق كوشپەندىلەر فيلمىندە ماحاببات تاريحي وقيعالارمەن قاتار ورىلسە، جاۋجۇرەك مىڭ بالا تۋىندىسىندا سەزىم مەن پاتريوتيزم ۇشتاسادى.

تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى كينو مەن ادەبيەتتە ماحاببات جاڭا قىرىنان اشىلا باستادى. اۋىل مەن قالا جاستارى اراسىنداعى سەزىم، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، جەكە تاڭداۋ ەركىندىگى سەكىلدى تاقىرىپتار كەڭىنەن كورىنىس تاۋىپ كەلەدى.

قازىرگى شىعارمالاردا ماحاببات تراگەديا ەمەس، تۇلعالىق دامۋ، جاۋاپكەرشىلىك جانە ومىرلىك تاڭداۋ رەتىندە قاراستىرىلادى.

قوعامداعى قازىرگى كوزقاراس: ۇلتتىق مەرەكەنىڭ بولاشاعى

الەۋمەتتىك جەلىدەگى قوعامدىق كوزقاراستى باقىلاي وتىرىپ، 15-ءساۋىر - ۇلتتىق عاشىقتار كۇنى ءالى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ەكەنىن باعامدايمىز. دەگەنمەن، ونىڭ بولاشاعى زور. اسىرەسە جاستار اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قىزىعۋشىلىق ارتقان سايىن، بۇل مەرەكەنىڭ ماڭىزى كۇشەيە تۇسەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە قوزى مەن بايان بەينەسى ارقىلى قۇتتىقتاۋلاردىڭ كوبەيۋى - سونىڭ ايعاعى.

ۇلتتىق عاشىقتار كۇنى - تەك مەرەكە ەمەس، ول قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىن جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ، قىز جىبەك، ەڭلىك - كەبەك سىندى ماڭگىلىك حيكايالار ارقىلى ۇرپاق ساناسىنا ادالدىق، سۇيىسپەنشىلىك جانە ادامگەرشىلىك سەكىلدى قۇندىلىقتار سىڭىرىلەدى.

قازاق كينوسى مەن ادەبيەتىندەگى ماحاببات بەينەسى - ۇلتتىڭ رۋحاني ايناسى. ۋاقىت وزگەرگەنىمەن، ماحابباتتىڭ ءمانى وزگەرمەيدى. ال ونىڭ قازاق دۇنيەتانىمىنداعى كورىنىسى - ماڭگىلىك قۇندىلىقتاردىڭ كوركەم شەجىرەسى بولىپ قالا بەرەدى.

اۆتور

ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى