قۇرىلتاي ۇعىمىن وعىز قاعان داۋىرىندەگى ساياسي مارتەبەسىنە قايتا كوتەرۋ -قۇپتارلىق ءىس
استانا. KAZINFORM - قىزىلوردادا وتكەن V ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى قايتا قۇرىلىمداپ، ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى «قۇرىلتاي» دەپ اتاۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
30 جىل بويى زاڭ شىعارۋ ءىسىنىڭ ءبىر تىزگىنىن ءماجىلىس، ەكىنشى ۇشىن سەنات ۇستاپ كەلدى. اۋىز ۇيرەنىپ كەتكەن ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ ورنىنا قۇرىلتاي ءسوزىن قولدانۋدىڭ قانشالىقتى قيسىندى؟ Kazinform ءتىلشىسى تاريحشى عالىمدار مەن ءتىل ماماندارىن تىڭداپ كوردى.
عالىمدار قۇرىلتاي ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان يمپەريالار مەن مەملەكەتتەردىڭ ساياسي قۇرىلىمىنداعى ورنى تۋرالى ءبىرشاما ءماندى ءسوز قوزعادى.
«قۇرىلتاي-دالا دەموكراتياسىنىڭ تىرەگى بولعان ينستيتۋت»
ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى، عالىم-جازۋشى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى:
- قۇرىلتاي ينستيتۋتى شىڭعىس حان داۋىرىنەن بەرى دالا دەموكراتياسىنىڭ ءبىر تىرەگى بولىپ كەلگەن. ال دالا دەموكراتياسى بولماسا كوشپەلى وركەنيەتكە يەك ارتقان مەملەكەت تە بولمايتىن ەدى. سوندىقتان قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحىندا ۇلكەن ماڭىزى بولعان. سول ۇعىمدى قازاقستان ءوزىنىڭ بيلىك قۇرىلىمىنا قايتا جاڭعىرتىپ ەنگىزىپ جاتقانى، پارلامەنت دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا قۇرىلتاي ۇعىمىن ەنگىزىپ جاتقانى ورىندى شەشىم دەپ ويلايمىن. كەشەگى زاماندا قۇرىلتاي حالىق بيلىگىنىڭ قاينار كوزى، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلداناتىن شەشىمگە قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ تىكەلەي ارالاساتىن قۇرالى بولدى. جاڭا زامانداعى قۇرىلتاي وسى سيپاتىن ساقتاي الا ما؟ ماسەلە وسىندا سياقتى. سوندا ءبىز كەشەگى دالا دەموكراتياسىنىڭ ءبىر ۇستىنى قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قۇرىلىمىندا ءساتتى جاڭعىردى دەپ ايتا الامىز. ال ول ءۇشىن قۇرىلتايدىڭ وكىلدەرىن تىكەلەي حالىق سايلاۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
شىڭعىس حان زامانىنداعى قۇرىلتايدا جۇيەلى ءسوز ايتىلسا، قاتارداعى شارۋا ادامىن دا ەشكىم سوزدەن قاعا الماعان. قيانات كورگەن قارا دا، ناقاق ءىستى بولعان ايىپكەر دە ماسەلەسىن قۇرىلتاي ورتاسىنا سالىپ، ءادىل شەشىم تالاپ ەتە العان. دەمەك ول بەلگىلى ءبىر تاڭداۋلى توپتىڭ ءوزارا اقىلداسىپ شەشىم قابىلدايتىن ورتاسى بولماعان. وعان ارنايى شاقىرىلاتىن ادامدار حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى، جۇرت ءسوزىن سويلەي بىلگەن ادىلدىگى مەن دانالىعىنىڭ ارقاسىندا حالىق اراسىنان ىرىكتەلىپ شىققان. قۇرىلتايدى حالىق بيلىگىنىڭ قاينار كوزى دەپ وتىرعانىم سول.
قۇرىلتايدىڭ باستاپقى قالىبىن بۇگىنگە سول كۇيىندە كوشىرىپ قولدانساق، ونىڭ مۇشەلەرى كەشەگى ءابىش كەكىلباي، مۇحتار ماعاۋين، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، امانگەلدى ايتالى، قابدەش ءجۇمادىلوۆ سياقتى الىپتار بي بولىپ وتىرۋى كەرەك ەدى. ال بۇگىنگى پارلامەنت قۇرىلتاي دەپ اتالۋ ءۇشىن ونىڭ وكىلدەرىن حالىق ءوزى ىرىكتەۋى كەرەك دەگەن پايىمىم بار.
ال جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريحشى جاقسىلىق ءسابيتوۆ قازاق حاندىعى كەزەڭىندە قۇرىلتاي ساياساتتاعى يگى- جاقسىلاردىڭ سەزى ىسپەتتەس بولعان دەپ ەسەپتەيدى.
- ولار مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلەلەردى شەشىپ وتىرعان. قۇرىلتايدىڭ بىرنەشە فۋنكتسياسى بولدى. ءبىرىنشى فۋنكتسياسى - حان سايلاۋ. الدىڭعى حان ومىردەن وتكەندە نەمەسە تاقتان قۇلاعاندا جاڭاسىن وسى قۇرىلتايعا شاقىرىلعان يگى- جاقسىلار سايلاعان. ويتكەنى جالپى ۇلتتىق سايلاۋ دەيتىن بولماعان. ءار تايپانىڭ، رۋدىڭ كورنەكتى وكىلى ءوز مۇددەلەستەرىنىڭ اتىنان داۋىس بەرىپ، جاڭا حاندى اق كيگىزگە قوندىرعان.
ەكىنشى فۋنكتسياسى مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن شەشىمدەردى كوپتىڭ كەلىسىمىمەن بەكىتۋ بولعان. مىسالى، اقتابان شۇبىرىندى كەزەڭىندە قازاق حاندىعىنىڭ جەر بەتىندە بولۋ-بولماۋ ماسەلەسى تۋىندادى. وسى كەزدە قۇرىلتاي شاقىرىلىپ، قازاق حالقى جوڭعار حاندىعىنىڭ بودانىنا وتە مە، وتسە قانداي شارتپەن باعىنىشتى بولادى، وتپەسە نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراقتار تالقىلاندى. وسى قۇرىلتايدا ءابىلحايىر حان مەن بوگەنباي باتىر ۇلكەن ءرول ويناپ، بارشانى جوڭعارعا باعىنباي، سوعىستى جالعاستىرۋعا كوندىردى. وسى قۇرىلتاي ناتيجەسىندە قالىڭ قول جيناپ، باتىس جۇرتىن ەمبى وزەنىنە دەيىن جوڭعارلاردان ازات ەتەدى.
التىن وردا داۋىرىندە قۇرىلتاي كوبىنەسە حان سايلاۋ ءۇشىن شاقىرىلىپ وتىرعان. ويتكەنى ەل باسقارۋمەن بايلانىستى شارۋانىڭ نەگىزگى بولىگىن حان ءوزى اتقارعان، - دەيدى تاريحشى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ساراپشىسى، فولكلورتانۋشى عالىم اقەدىل تويشان ۇلى قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ ەتيمولوگياسى مەن تاريحى تۋرالى دايەكتى دەرەكتەر ۇسىنىپ، ناقتى فاكتىلەردى الدىمىزعا توستى.
- قۇرىلتاي دەگەن ۇعىم تۇركى زامانىنان بەرى كەلە جاتىر. اسىرەسە شىڭعىس حان يمپەرياسى، التىن وردا كەزىندە كۇشەيىپ، حالىقتىڭ جادىندا قالعان. بۇل حان ەلىمەن اقىلداسۋ ءۇشىن، بەكتەرمەن، بيلەرمەن، نوياندارمەن، قولباسىلارمەن كەڭەس قۇرۋ ءۇشىن ءتورت تاراپتاعى حالقىن جيناپ الىپ جاسايتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭ قابىلداپ، جارعى بەكىتەتىن، جاسا قابىلدايتىن ۇلى جيىن بولعان.
بۇل جيىن جىلىنا ءبىر رەت نەمەسە ەلدىڭ بولاشاعىن بەلگىلەيتىن كەزدە، اۋقىمدى توتەنشە جاعدايدا، سوعىسقا قامدانۋ، وتاندى قورعاۋ سياقتى وتە كەلەلى ماسەلەلەر ءۇشىن شاقىرىلعان.
«قۇرىلتاي» ءسوزى - تۇركىنىڭ ءتول ءسوزى. قۇرالۋ، قۇراما، قۇراندى دەگەن سوزدەر سياقتى جينالۋ، جيىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. مىسالى، كونە تۇركىلىك «ىرىق بىتىك» كىتابىندا «حان وردا قۇرعان ەكەن، ەلى تۇرعان ەكەن. ءتورت بۇرىشتاعى يگىسى ۇيىسىپ قۋانار، بادىزدەر. سونشا بىلىڭدەر! يگى ول!» دەپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە وعىز قاعاننىڭ ۇلى قۇرىلتاي شاقىرعانى تۋرالى دەرەكتەر بىزگە جەتكەن. ءماتىننىڭ سول ءۇزىندىسىن دە كورسەتۋگە بولادى.
«وعۇز قاعان ۇلىق قۇرىلتاي شاقىردى. نوكەرلەرىن ەل-ادامدارىن جارلاپ شاقىردى. كەلىپ كەڭەسىپ وتىردى»، - دەگەن ءسوز عوي. وسى ماتىننەن وعىز قاعاننىڭ كەزىندە قۇرىلتاي ينستيتۋتى بولعانىن كورەمىز. «وعىز قاعان» جىرىنىڭ ەسكى ۇيعىر قولجازباسىنىڭ ءبىر نۇسقاسىن بەلگىلى عالىم ءناپىل بازىلحان اۋدارعان. قازىر ەپوستىڭ قولجازباسى فرانتسيانىڭ پاريج قالاسىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانا قورىندا «Paris Bibliotheque Nationale Department des Manuscripts. Supplement Turc 1001» تىركەۋى بويىنشا ساقتاۋلى جانە ەلەكتروندىق نۇسقاسى بار، - دەيدى عالىم.
ونىڭ پايىمداۋىنشا، قۇرىلتاي شاقىرۋ دەگەن مەملەكەتتىڭ جارعى ءتۇزىمىن جاساقتاۋ ءۇشىن جاسالاتىن ءبىر جۇيەلى جورالعى بولعان.
- بۇل نەگىزى سول عۇندار زامانىندا باستاۋ العان. تۇركى داۋىرىندە جاڭعىرىپ جالعاسقان دا، شىڭعىس حان يمپەرياسى داۋىرىندە ەلدىڭ قۇلاعىنا كوپ شالىنىپ، كوزگە كوپ ءتۇسىپ، ابدەن ەتەنە قالىپتاسقان.
بۇل سوزىمە ءابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ وعىز قاعان تۋرالى تۇرىك شەجىرەسى دە دالەل بولا الادى.
«كۇن حان وعان: «ءسىز اتاما كەڭەس بەرگەن ادامسىز، قازىر اتامنىڭ ورنىنا اتامسىز، ءسىز نە ىستە دەسەڭىز، مەن سونى ىستەيمىن»، - دەدى. ەرقىل حوجا ايتتى: «وعىز حاننان كوپ جۇرت پەن ەلدەر، شاھارلار، كوپتەگەن دۇنيە- مۇلىك پەن مال قالدى. ءسىز التى ۇلىنىڭ ءارقايسىسىنان ءتورت ۇلدان بولىپ، قازىر جيىرما ءتورت پاتشازادا بولىپ تۇرسىز. مەن التاۋىڭىزدان وزگەلەرىنىڭ اۋزى الا بولا ما دەپ قورقامىن». كۇن حان ەرقىل حوجانىڭ ءسوزىن قابىل كورىپ ۇلكەن قۇرىلتاي شاقىردى»، - دەپ كەلەدى.
وسىدان دا سول داۋىرلەردە بيلىك ءبولىنىسىن جاساۋ ءۇشىن، جارعى ءتۇزىمىن جابدىقتاۋ ءۇشىن، ەل مەن حاندى جاقىنداستىراتىن التىن تۇتقا قىزمەتىن قۇرىلتاي اتقارعانىن كورەمىز،- دەيدى تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى.
ول قازىرگى موڭعوليانىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ اتاۋىندا قۇرىلتايمەن تۇبىرلەس ءسوز بار ەكەنىن ەسكە سالدى.
- ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءسوزى بەكەر ەمەس. «ەرتە كەزدە قازاقتا بيلەر ءداۋىرى ادەبيەتى بولعان» دەيدى. شىن مانىندە بيلەر، بەكتەر ءداۋىرى بەرىك بولعان عوي. حانداردىڭ قاناتى بولعان بيلەر حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ارمان- مۇددەسىن، ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى مەن رۋحاني احۋالىن تىكەلەي حانعا جەتكىزىپ، شەشتىرەتىن بىردەن- ءبىر دانەكەرشى قۇرال وسى قۇرىلتاي بولعان.
موڭعوليا 1924-جىلى العاشقى اتا زاڭىن قابىلداعان كەزدە، سول ءىستىڭ باسىندا تۇرار رىسقۇلوۆ جۇرگەنىن بىلەسىز. شىڭعىس حان داۋىرىنەن كەيىن ءتۇرلى زامانداردا بوداندىق تۇنەكتە كەدەرگىگە تۇسكەن، ىسىرىلعان العاشقى قۇرىلتايدى موڭعول دالاسىندا تىرىلتكەن سول وقيعا ەدى. ناتيجەسىندە موڭعوليا رەسپۋبليكاسى الەمگە جاريا ەتىلدى. قۇرىلتايدا قابىل ەتكەن اتا زاڭدا «ەلدىڭ جوعارعى بيلىگىن ۇلى حۋرال ۇستايدى، ۇلى حۋرال ءۇزىلىس دەمالىسى كەزىندە كىشى حۋرال يە بولادى» دەگەن. مۇندا قۇرىلتاي ۇعىمى قۇرال دەپ كىشىرەيتىلگەن ماعىنادا قولدانىلىپ، قازىر دە سولاي قالىپتاسىپ كەتتى. ول ەلدە قۇرىلتاي كونەرگەن سوزگە جاتسا، قازاقستاندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايى، ۇلتتىق قۇرىلتاي، ءتىپتى قانداي ءبىر كاسىپورىننىڭ قۇرىلتايشىسى دەگەندەي كۇندەلىكتى قولدانىسقا يە.
ال موڭعوليا ءوزىنىڭ قازىرگى ساياسي تەرمينىندە ناقتى «قۇرىلتاي/حۋريلداي» ءسوزىن پايدالانىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى ول كونەرگەن سوزدەردىڭ ساناتىندا، پاسسيۆ لەكسيكوندا تۇر. ال قازاقتىڭ داستاندارىندا، «وعىز قاعان» جىرىندا، «تۇركى شەجىرەسىندە»، ەجەلگى تاريحي مۇرالاردا، «بابالار سوزىنە» ەنگەن جىر- داستاندارىندا «قۇرىلتاي» دەگەن ءسوز وتە ءجيى قولدانىلادى. قۇرىلتاي دەسە، حاننىڭ وتكىزىپ وتىرعان نەگىزگى جيىنى ەكەنى ايقىن بولعان. سوندىقتان وسى ءسوزدى جاڭعىرتىپ قولدانىپ وتىرعانىمىز وتە ورىندى
قازاقتىڭ زاڭى، جارعى ءتۇزىمى، ۇلى جاسا زاڭى وسى قۇرىلتاي كەزىندە بيلەردىڭ ايتۋىمەن، تالقىلانىپ، قابىلداناتىن بولعان. سودان بيلەر، نوياندار، قولباسىلار، بەكتەر انت بەرىپ، سول قابىلدانعان زاڭدى بۇلجىتپاي ورىندايتىن بولعان.
قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى، ەسىمحاننىڭ ەسكى جولى، ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى دا قۇرىلتايدا بەكىتىلگەن. حان سايلاۋ داستۇرلەرى دە وسى قۇرىلتاي ارقىلى عانا وتكەن. ۇلىستىڭ ۇلى قۇرىلتايى حان سايلاۋ ءۇشىن شاقىرىلاتىن بولعان. سولاي قۇرىلتايدا سايلانعان حاندى اق كيىزگە كوتەرىپ، ۇلىقتاعان.
التىن وردا داۋىرىنەن جەتكەن، ۇلىق ۇلىستىڭ زاڭ ءتۇزىمىن بەكىتكەن مايقى بيلەر، كەتبۇقا بيلەر ۇلى قۇرىلتايعا قاتىسىپ، حالقىنا تەڭدىك، ەلىنە تۇتاستىق، جۇرتىنا باي- قۋاتتى تىرشىلىك جابدىقتاعان. جەر داۋى، جەسىر داۋى، بارىمتا داۋى دا قۇرىلتايلاردا شەشىلىپ جاتقان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قۇرىلتاي بيلىكتى سايلاۋ مەن ماڭىزدى شەشىم قابىلدايتىن الاڭ ۇسىناتىن ارنا بولعان،- دەيدى اقەدىل تويشان ۇلى.
فولكلور تانۋشى قۇرىلتاي ۇعىمى ساياسي اينالىمعا تەز ەنىپ، قۇلاققا وڭاي ءسىڭىستى بولىپ كەتەتىنىنە سەنىپ وتىر.
- قۇرىلتايدا بەكىمەگەن زاڭ جۇزەگە اسپاعان، ال حان سايلانعان بولىپ ەسەپتەلمەگەن. وسىلايشا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءداستۇرىمىزدىڭ ساباقتاستىعىن، التىن شىنجىردىڭ بۋىنىن قايتادان جالعاپ وتىر. بۇكىل تەرميندى ەۋروپادان الا بەرمەي، ءوزىمىزدىڭ باي مەملەكەتتىك ءداستۇرىمىزدى پاش ەتىپ، ساياسي اينالىمعا قۇرىلتاي ۇعىمىن ەنگىزىپ وتىرعانىمىز قۇپتارلىق ءىس. پارلامەنت دەگەن ءسوزدىڭ وزىنە 30 جىلدىڭ ىشىندە ەلدىڭ قۇلاعى مەن اۋزى ۇيرەنىپ كەتتى. وعان دەيىنگى بۋىن سەز، جوعارعى كەڭەس دەپ كەلدى. ال تاريحي تانىمىمىزدا بۇرىننان بار قۇرىلتاي ءسوزى سولاردىڭ ورنىن تەز باسىپ كەتەتىنىنە كامىل سەنىمىم بار.
ەتنوگراف، جازۋشى اعامىز زەينوللا سانىكتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىندە حان تاعاناق كەڭەسى مەن تۇرىمتاي كەڭەسىن وتكىزەتىنى ايتىلعان. تۇرىمتاي كەڭەسى دەپ وتىرعانى حانعا جاقىن بيلەر، سۇلتاندار، جىراۋلاردى جيناپ، ەلگە تونگەن توتەنشە جاعداي، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالى سياقتى شۇعىل شەشىمدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەردى جالپى جۇرتتى اۋرە-سارساڭعا سالماي، شاعىن تۇرىمتاي كەڭەسى ارقىلى رەتتەپ وتىرعان. ال قۇرىلتايدىڭ ورىنى اسا ءىرى بولعان، وعان ەلدىڭ سەگىز قيىر، ءتورت تاراپىنان بەكتەر، شورالار، قاسقا جايساڭدار، تورە سۇلتاندار، قولباسى، ساردارلار تولىق شاقىرىلعان.
قۇرىلتاي ۇعىمى جاقسىلىقتىڭ باستاۋىندا تۇراتىنىن العاشقى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنان دا كوردىك. سول ارقىلى بولاشاعىمىز ايقىندالىپ، الىستاعى اعايىننىڭ اتاجۇرتىنان اجىراپ قالعان كىندىگى قايتا جالعاستى ەمەس پە؟ ! سوندا قۇرىلتاي ۇعىمى بىزگە جات ەمەس. ساياسي لەكسيكوندا ەجەلدەن بار. ءتىپتى «ۋچرەديتەل» دەگەن «قۇرىلتايشى» دەپ اۋدارىپ ءجۇرمىز. دەمەك، وعىز قاعان كەزىندە مەملەكەتتىك اۋقىمداعى ۇعىم قازىرگى كۇندەلىكتى تىلىمىزدە ىسكەرلىك اتاۋ بولىپ تا قالىپتاسقان. ەندى سول ۇعىم قايتا وعىز قاعان زامانىنداعى مارتەبە بيىگىنە كوتەرىلىپ، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ قايتا تۇلەگەنىنەن بەلگى بەرەتىن نىشان بولعالى تۇر. ورتا دەرجاۆا بولامىز دەگەن مۇراتى بار ەلدىڭ ساياسي تاريحى جۇتاڭ بولمايتىنىن اڭعارتاتىن وڭ وزگەرىس دەپ قابىلداپ وتىرمىن، - دەپ تۇيىندەدى عالىم.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىندە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعان قۇرىلتايلار تاريحىنا شولۋ جاساعان ەدىك.
ەسىمجان ناقتىباي
