قازاقتىڭ امانداسۋ ادەبى قانداي ەدى؟

حالقىمىزدىڭ «سالەم - ءسوزدىڭ اناسى» دەۋى دە وسىدان. ءبىر اۋىز سالەمنىڭ وزىنەن ادامنىڭ ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتى، كىشىگە دەگەن ىزەتى اڭعارىلعان. كەشە قۇرىلتاي سايلاۋ بارىسىندا داۋىس بەرگەننەن كەيىن جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قوعامداعى امانداسۋ مادەنيەتىنە دە نازار اۋداردى.

مەملەكەت باسشىسى قازاقتىڭ ءداستۇرلى امانداسۋ ادەبىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن ايتىپ، ەر ادامداردىڭ قۇشاقتاسىپ، ءسۇيىسىپ امانداسۋىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنشە، قازاقى ورتادا قول الىسىپ، جىلى جۇزبەن امانداسۋ، ال ەرەكشە جاعدايدا وڭ قولدى كەۋدەگە قويۋ سياقتى ادەپ ۇلگىلەرى بولعان. پرەزيدەنتتىڭ بۇل پىكىرى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ، قازاقتىڭ ءداستۇرلى امانداسۋ مادەنيەتى قانداي بولعانى تۋرالى ماسەلەنى قايتا كۇن تارتىبىنە شىعاردى.

قازاق داستۇرىندە امانداسۋ ادامنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، تۋىستىق قاتىناسىنا جانە قوعامداعى ورنىنا قاراي قالىپتاسقان. ەڭ نەگىزگى قاعيدا - جاسى كىشىنىڭ ۇلكەنگە ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەرۋى. ۇلكەن ادامنىڭ الدىنان وتكەندە سالەمدەسپەي كەتۋ ادەپسىزدىك سانالعان.

ەر ادامداردىڭ ءداستۇرلى سالەمدەسۋىندە قول الىسۋ كەڭ تاراعان. كىشى ادام ۇلكەنگە «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ سالەم بەرىپ، قولىن ۇسىنىپ، ىزەتىن بىلدىرگەن. كەي جاعدايدا جاسى كىشى ادامنىڭ باسىن ءيىپ، وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويۋى دا قۇرمەتتىڭ بەلگىسى بولعان. قازاقتىڭ امانداسۋ مادەنيەتىندە ادامنىڭ وزىنەن بۇرىن ونىڭ ەل-جۇرتىن سۇراۋ دا ماڭىزدى ورىن العان. «مال-جانىڭ امان با؟»، «ەل-جۇرت امان با؟»، «اعايىن-تۋىس امان با؟» دەگەن سۇراقتار حالقىمىزدىڭ امانداسۋدى الەۋمەتتىك بايلانىستى نىعايتاتىن ءداستۇر رەتىندە قابىلداعانىن كورسەتەدى.

ال ايەلدەر مەن قىزداردىڭ سالەمدەسۋىندە دە وزىندىك ادەپ بولعان. ۇلكەن ايەلگە ىزەت كورسەتۋ، كەلىننىڭ قايىن جۇرتىنا سالەم سالۋى - قازاق قوعامىنداعى سىيلاستىقتىڭ كورىنىسى. جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ تە پرەزيدەنتتىڭ وسى پىكىرىنە توقتالىپ، ءداستۇرلى امانداسۋ مادەنيەتىنىڭ قازىرگى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.

«بۇگىنگى قۇرىلتايدا داۋىس بەرۋ كەزىندە پرەزيدەنت داۋىس بەرىپ شىققاننان كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن جاۋاپتارىنىڭ ىشىندە ماعان ءبىر نارسە قاتتى ويلاندىردى. ول - مىنا ءبىزدىڭ امانداسۋ ءداستۇرىمىز»، - دەدى قالامگەر.

مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقتىڭ كۇندەلىكتى امانداسۋىندا قۇشاقتاسىپ، بەتىنەن ءسۇيىسۋ نەگىزگى ءداستۇر بولماعان.

«شىنىندا دا قازاق ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاسىپ امانداسپاعان. قول بەرىپ امانداسقان، ءتىپتى بولماسا جاس، كىشى ادامدار «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ، ۇلكەن كىسىلەردىڭ الدىندا باسىن ءيىپ، قولىن كەۋدەسىنە قويعان»، - دەيدى ول.

قالامگەردىڭ پىكىرىنشە، قىزدار مەن جاس كەلىندەردىڭ دە ۇلكەندەرگە دەگەن ىزەتى ەرەكشە بولعان. ولار الىستان سالەم بەرىپ، ۇلكەندەر ولاردىڭ سالەمىن الىپ، باتاسىن بەرگەن.

مەرەكە قۇلكەنوۆ «قۇشاقتاسىپ امانداسۋعا» نازار اۋدارادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن قازاقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاۋى كۇندەلىكتى امانداسۋ ەمەس، ۇزاق ۋاقىت كورىسپەگەن ادامداردىڭ ساعىنىشتان تۋعان كورىسۋى بولعان.

«بۇرىن قازاق ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاعان - ول الىس ساپاردان التى اي، ءبىر جىل ەل-جۇرتىن كورمەي كەتكەن ادامدار ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە، توپىراعىنا، ۇيىنە كەلگەندە ەڭ جاقىن ادامدارىمەن قۇشاقتاسىپ امانداسقان. بۇل - باسقا نارسە، بۇل كۇندەلىكتى امانداسۋ ەمەس. بۇل - ساعىنىشتان تۋعان امانداسۋ»، - دەيدى جازۋشى.

دەمەك، ماسەلە قۇشاقتاسۋدىڭ وزىندە ەمەس، ونىڭ قاي جاعدايدا قولدانىلعانىندا. جاقىن ادامدى ۇزاق ۋاقىت كورمەي، ساعىنىشپەن قۇشاقتاۋ - ءبىر بولەك، ال كۇندەلىكتى قوعامدىق نەمەسە رەسمي ورتادا كەز كەلگەن اداممەن قۇشاقتاسىپ، ءسۇيىسىپ امانداسۋ - باسقا قۇبىلىس.

ۇلتتىق ادەپتى نەگە ۇمىت قالدىردىق؟ قازىرگى قوعامدا امانداسۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىسى قاتار قولدانىلىپ ءجۇر. جاھاندانۋ، الەۋمەتتىك جەلى، كينو مەن شەتەلدىك مادەنيەتتىڭ ىقپالى ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىنا دا اسەر ەتتى. بۇرىن قازاقى ورتادا سيرەك كەزدەسەتىن كەيبىر ادەتتەر بۇگىندە كۇندەلىكتى ءومىردىڭ قالىپتى كورىنىسىنە اينالدى.

مەرەكە قۇلكەنوۆ مۇنى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ بىرتىندەپ كومەسكىلەنۋىمەن بايلانىستىرادى.

«ءبىزدىڭ جاس-كارىمىز بۇرىنعى ءداستۇرىمىزدى ۇمىتا باستاعانىمىزدىڭ ءبىر كۋاسى - وسى. ويتكەنى ءبىز باسقا، بىزگە قاتىسى جوق داستۇرلەردەن، وزگە مادەنيەتتەن العان نارسەلەردى تەزىرەك يگەرىپ كەتىپ جاتىرمىز»، - دەيدى ول.

شىن مانىندە، ۇلتتىق مادەنيەت دەگەنىمىز تەك سالت-ءداستۇردى مەرەكەدە ەسكە الۋ ەمەس. ول ادامنىڭ كۇندەلىكتى ارەكەتىنەن دە كورىنەدى. ۇلكەنگە قالاي سالەم بەرەمىز، قوناقتى قالاي قارسى الامىز، جاسى ۇلكەن ادامعا قالاي قۇرمەت كورسەتەمىز - مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق تاربيەنىڭ قۇرامداس بولىگى. سوندىقتان امانداسۋ مادەنيەتى تۋرالى اڭگىمەنى تەك «قول الىسۋ كەرەك پە، الدە قۇشاقتاسۋ كەرەك پە؟» دەگەن ماسەلەگە اكەلىپ تىرەۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ ار جاعىندا ۇلتتىق ادەپتى ساقتاۋ، ۇلكەن مەن كىشىنىڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتى قالىپتاستىرۋ، ءوز مادەنيەتىڭدى بىلۋ ماسەلەسى جاتىر.

مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ پىكىرىنشە، ءداستۇرلى امانداسۋ ۇلگىسىن قايتا قالىپتاستىرۋ قاجەت. «ول - «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ قول بەرىپ امانداسۋ، بولماسا الىستان «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ سالەم بەرۋ. قىزدار سالەم بەرگەندە «اينالايىن، امانسىڭ با؟» دەپ الىستان سالەمىن الۋ. مىنە، بۇل ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز بولادى. وسىنى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك»، - دەيدى ول.

بۇل پىكىردىڭ استارىندا ۇلكەن ماسەلە جاتىر. ۇلتتىق ءداستۇردى ساقتاۋ دەگەنىمىز - وتكەن ءداۋىردىڭ بارلىق ادەتىن وزگەرىسسىز قايتالاۋ ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى - سول ءداستۇردىڭ نەگىزىندەگى قۇندىلىقتاردى ءتۇسىنۋ.

اقىن عالىم قاليبەك ۇلى دا امانداسۋدا قۇرمەت پەن ىزەتتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.

«بىزگە اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان امانداسۋدىڭ دۇرىس جولدارى بار. مىسالى، قولىمىزدى كەۋدەمىزگە قويىپ، ءيىلىپ ىزەت ءبىلدىرۋ. ايەل ادامعا دا باس ءيىپ سالەم بەرۋ - ۇلكەن قۇرمەت پەن ىزەتتىڭ بەلگىسى»، - دەدى اقىن.

ونىڭ پىكىرىنشە، ۋاقىت وزگەرگەنىمەن، ۇلتتىق ءداستۇردىڭ نەگىزگى ءمانى جوعالماۋى كەرەك.

«وزگەرمەيتىن نارسە جوق، ءبىراق ءبىز بايىرعى اتا-بابامىزدىڭ داستۇرىنە قاراي بەت بۇرۋىمىز كەرەك. سول داستۇرگە قۇرمەتپەن قاراپ، سالتىمىزدى ساقتاي ءبىلۋ قاجەت»، - دەدى عالىم قاليبەك ۇلى.

ادەبيەت تانۋشى قانسەيىت ابدەز ۇلى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ امانداسۋ داستۇرىنە قاتىستى پىكىرىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا، سالەمدەسۋ، اماندىق-ساۋلىق سۇراسۋ - اتا-بابادان كەلە جاتقان ماڭىزدى مادەني قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. «امانداسۋدىڭ دا وزىندىك ادەبى بار»، - دەيدى عالىم.

بۇگىندە جاھاندانۋ مەن ءتۇرلى مادەني ىقپالداردىڭ اسەرىنەن ادامداردىڭ قارىم-قاتىناس ۇلگىلەرى دە وزگەرىپ كەلەدى. بۇل - تابيعي ۇدەرىس. الايدا جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وزەگىن ۇمىتۋمەن قاتار جۇرمەۋى كەرەك. نۇرلان ورازالين دە بۇل ماسەلەنى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن مادەنيەت قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان قاراستىرادى.

«قازاقستان قوعامى بۇل ماسەلەنى بەلگىلى ءبىر دۇرىس ارناعا ءتۇسىرىپ، تاعىلىمدى، تاربيەلى، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن داستۇرگە اينالدىرا ءبىلۋى كەرەك»، - دەدى اقىن.

شىن مانىندە، ۇلتتىق ءداستۇردى ساقتاۋ دەگەنىمىز - وتكەن ءداۋىردىڭ بارلىق ادەتىن سول كۇيىندە قايتالاۋ ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى - سول ءداستۇردىڭ استارىنداعى قۇندىلىقتاردى ءتۇسىنۋ. قازاقتىڭ امانداسۋىندا ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت، تۋىسقا باۋىرمالدىق، الىستاعى ادامعا ساعىنىش، ەل- جۇرتقا دەگەن الاڭداۋشىلىق قاتار كورىنىس تاپقان. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارۋى دا قوعامدى ويلانۋعا شاقىرعان پىكىر بولدى. ال قالامگەرلەردىڭ ءسوزى وسى ويدى تاريحي ءداستۇر، ۇلتتىق تاربيە جانە قوعامدىق مادەنيەت تۇرعىسىنان تولىقتىرا ءتۇستى. قازاقتا سالەمدەسۋ - جاي عانا ادەت ەمەس. ول - ادامنىڭ ادامعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ العاشقى بەلگىسى.

اۆتور: جاۋىنباي جىلقىباي ۇلى

e-history.kz