قازاقتار تۇندە سۋدان نەگە قورىققان؟

قازاق دۇنيەتانىمىندا تابيعات پەن ادام اجىراماس ءبىرتۇتاس دەپ قابىلدانعان. ءاربىر تابيعي نىساننىڭ، سونىڭ ىشىندە سۋ كوزدەرىنىڭ دە ءوز كيەسى، ءوز قاسيەتى بار دەپ سەنگەن. سۋ - تىرشىلىكتىڭ باستاۋى بولعاندىقتان، وعان ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراعان.

«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار»، «سۋعا تۇكىرمە»، «سۋدى بىلعاما» سياقتى تىيىم سوزدەر سۋدى تەك تۇرمىستىق قاجەتتىلىك رەتىندە ەمەس، كيەلى قۇبىلىس رەتىندە باعالاعانىن كورسەتەدى. بۇل ۇستانىم ادامداردى سۋ كوزىن لاستاماۋعا، ونى ۇقىپتى پايدالانۋعا تاربيەلەگەن.

تۇنگى سۋعا قاتىستى تىيىمدار دا وسى دۇنيەتانىممەن تىعىز بايلانىستى. كەي جاعدايلاردا مۇنداي تىيىمدار ميفتىك كەيىپكەرلەرمەن نەمەسە كوزگە كورىنبەيتىن كۇشتەرمەن بايلانىستىرىلىپ تۇسىندىرىلگەن. مۇنىڭ نەگىزگى ماقساتى حالىقتى، اسىرەسە بالالار مەن جاستاردى تىكەلەي قاۋىپتەن قورعاۋ ەدى. قاراپايىم تۇسىندىرمەدەن گورى، تىيىم مەن سەنىم ارقىلى ەسكەرتۋ سول كەزەڭ ءۇشىن الدەقايدا اسەرلى بولعان.

قازاق قوعامىندا ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك كوبىنە جازالاۋ ارقىلى ەمەس، وسىنداي تىيىم سوزدەر ارقىلى قالىپتاستىرىلعان. بۇل قورقىتىپ-ۇركىتۋ ەمەس، ءومىردى ساقتاۋعا باعىتتالعان تاربيەلىك ءادىس بولاتىن. سۋ جونىندەگى تىيىمدار دا ادامداردى تابيعاتپەن اباي قارىم-قاتىناس جاساۋعا، جاۋاپكەرشىلىك پەن ساقتىققا ۇيرەتكەن دانالىقتىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ سانالادى. ەجەلگى زاماندا قازاق دالاسىندا جاساندى جارىق بولماعاندىقتان، ءتۇن مەزگىلى ادام ءۇشىن اسا قاۋىپتى ۋاقىت سانالعان.

قاراڭعىلىقتا وزەن-كول جاعاسى انىق كورىنبەيدى، سۋدىڭ تەرەڭدىگى مەن اعىس باعىتىن باعامداۋ مۇمكىن بولمايدى. كۇندىز قاۋىپسىز كورىنگەن جەردىڭ ءوزى تۇندە مۇلدە وزگەرىپ كەتۋى ىقتيمال. سۋ تۇبىندەگى شۇڭقىرلار، لايلى جەرلەر، يىرىمدەر مەن توسىن اعىستار كوزگە بايقالمايدى. مۇنداي جاعدايدا سۋعا تۇسكەن ادام اعىسقا ىلەسىپ كەتۋى، اياق استىنان تەرەڭ جەرگە ءتۇسىپ قالۋى نەمەسە سۋ تۇبىندەگى كەدەرگىلەرگە سوعىلىپ جاراقات الۋى ءجيى كەزدەسكەن.

سول سەبەپتى تۇنگى سۋعا ءتۇسۋ كوپتەگەن جاعدايدا قايعىلى وقيعالارمەن اياقتالعان. عىلىمي تۇرعىدان العاندا دا تۇنگى ۋاقىتتا سۋعا ءتۇسۋ اسا قاۋىپتى ەكەنى دالەلدەنگەن. كەشكى جانە تۇنگى مەزگىلدە ادام اعزاسىنىڭ تابيعي فيزيولوگيالىق ىرعاقتارى وزگەرەدى.

دەنە تەمپەراتۋراسى بىرتىندەپ تومەندەي باستايدى، بۇل سۋىق سۋدا اعزانىڭ تەز توڭۋىنا اكەلەدى. سۋىقتىڭ اسەرىنەن بۇلشىق ەتتەر تارتىلىپ، اياق-قولدىڭ قوزعالىسى باياۋلايدى. سونىمەن قاتار قاراڭعىلىقتا ادامنىڭ باعدارلاۋ قابىلەتى السىرەيدى، كەڭىستىكتى دۇرىس باعالاۋ قيىندايدى، ءتىپتى تاجىريبەلى جۇزگىشتىڭ ءوزى سۋدىڭ بەتى مەن باعىتىن شاتاستىرىپ الۋى مۇمكىن.

تۇندە اعزانىڭ شارشاۋ دەڭگەيى دە جوعارى بولادى. كۇندىزگى ەڭبەك پەن قوزعالىستان كەيىن السىرەگەن دەنە سۋ ىشىندە كۇتپەگەن رەاكتسيالار كورسەتۋى ىقتيمال. سونىڭ ءبىرى - بۇلشىق ەتتىڭ كەنەتتەن تارتىلۋى. مۇنداي جاعدايدا ادام ءوزىن ەركىن باسقارا الماي، قاۋىپتەن شىعۋعا دارمەنسىز كۇيگە ءتۇسۋى مۇمكىن. اسىرەسە سۋ سالقىن بولسا، بۇل قاۋىپ بىرنەشە ەسە ارتا تۇسەدى. وسى ومىرلىك تاجىريبەلەر مەن باقىلاۋلاردىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالقى «تۇندە سۋعا تۇسپە» دەگەن تىيىمدى قالىپتاستىرعان.

بۇل تىيىم قورقىنىشتان ەمەس، ادام ءومىرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ناقتى ەسكەرتۋ ەدى. حالىق ءوز باسىنان وتكەن وقيعالاردى قورىتىندىلاپ، ۇرپاعىن قاۋىپتەن قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي تىيىم سوزدەر ارقىلى تاربيەلەگەن. تۇندە سۋ ىشپە دەگەن تىيىمنىڭ دا ءوز ءمانى بار.

سەبەبى ەرتەدە قازاق دالاسىندا پايدالانىلعان سۋ كوزدەرىنىڭ باسىم بولىگى اشىق بولعان. ادامدار سۋدى وزەننەن، كولدەن، ارىقتان نەمەسە بۇلاقتان تىكەلەي العان. مۇنداي جاعدايدا سۋدىڭ تازالىعى ۇنەمى بىردەي ساقتالا بەرمەگەن. اسىرەسە تۇنگى ۋاقىتتا قاۋىپ كۇشەيە تۇسكەن.

قاراڭعى مەزگىلدە سۋعا ءارتۇرلى جاندىكتەردىڭ، ۇساق جانۋارلاردىڭ ءتۇسۋى، سونداي-اق لاي مەن تابيعي شوگىندىنىڭ ارالاسۋى ءجيى كەزدەسكەن. مۇنى كوزبەن شولىپ، بىردەن اڭعارۋ مۇمكىن بولماعان. تۇندە سۋدىڭ ءتۇسىن، ءيىسىن نەمەسە مولدىرلىگىن انىقتاۋ قيىن بولعاندىقتان، لاستانعان سۋدى بايقاماي ءىشۋ قاۋپى جوعارى ەدى. مۇنداي سۋ اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ اۋرۋلارىنا، ۋلانۋعا نەمەسە جۇقپالى دەرتتەردىڭ تارالۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

ەجەلگى ادامدار بۇل قاۋىپتەردى عىلىمي تىلمەن تۇسىندىرمەسە دە، ومىرلىك تاجىريبە ارقىلى جاقسى بىلگەن. سول سەبەپتى حالىق اراسىندا تۇندە سۋدى ىشپەۋ، ال قاجەت بولعان جاعدايدا سۋدى الدىمەن تۇندىرىپ، جارىقتا قاراپ، تازالىعىنا كوز جەتكىزگەن سوڭ عانا پايدالانۋ ادەتى قالىپتاسقان. وسىلايشا «تۇندە سۋدى ىشپە» دەگەن تىيىم كەزدەيسوق شىققان نانىم ەمەس، دەنساۋلىقتى قورعاۋعا باعىتتالعان ناقتى ەرەجە بولعان. بۇل تىيىم حالىقتىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق تۇسىنىگىنىڭ، تازالىق پەن ساقتىققا نەگىزدەلگەن تاجىريبەسىنىڭ كورىنىسى دەۋگە بولادى.

e-history.kz