قازاقتار حالىق سانىن قالاي ەسەپتەگەن

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كارىبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاق حاندىعى داۋىرىندە ناقتى ەسەپ جۇرگىزۋ مۇمكىن بولماعانىمەن، وزىندىك ولشەمدەر بولعان.

14-15-عاسىرلار ارالىعىندا حالىق سانىن ءدال انىقتايتىن ناقتى ادىستەمە بولعان جوق. الايدا شامالاپ ەسەپتەۋ تاسىلدەرى قولدانىلدى، - دەيدى عالىم.

كوشپەلى قوعامداعى باستى ەسەپ بىرلىگى - ۇلىس بولدى. بۇل تەك اۋماق ەمەس، بەلگىلى ءبىر حالىق سانىنا يە اكىمشىلىك قۇرىلىم ەدى.

- دەرەكتەردە ءبىر ۇلىستا شامامەن 10 مىڭ شاڭىراق بولعانى ايتىلادى. ال ءبىر شاڭىراقتا ورتا ەسەپپەن 5-6 ادام تۇرعان، - دەيدى بەرەكەت كارىبايەۆ.

وسى ەسەپپەن قاراعاندا، ءبىر ۇلىستىڭ حالقى 50 مىڭ مەن 80 مىڭ ارالىعىندا بولعان.

- قازىرگى ولشەممەن بۇل - ءبىر اۋداننىڭ حالقى، - دەپ ناقتىلادى تاريحشى.

العاشقى «ميلليون»: قاسىم حان ءداۋىرى

قازاق حالقىنىڭ جالپى سانى تۋرالى العاشقى ءىرى دەرەك مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ ەڭبەگىندە كەزدەسەدى.

- «تاريحي راشيدي» كىتابىندا قازاقتاردىڭ سانى 1 ميلليوننان اسقانى ايتىلادى. بۇل - قاسىم حان تۇسىنداعى ەڭ قۋاتتى كەزەڭ. سول كەزدە قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعى ەرتىستەن ەدىلگە، توبىلدان سىردارياعا دەيىن جەتكەن، - دەيدى عالىم.

الايدا بۇل سان ءبىر ساتتە پايدا بولا قالعان جوق.

- بۇل ايماقتا قازاق حاندىعىنا دەيىن ءۇش ءىرى ۇلىس بولعان: ماڭعىت، شيبان جانە وردا-ەجەن. سولاردىڭ جيىنتىق سانى شامامەن 1 ميلليونعا جۋىق، - دەيدى كارىبايەۆ.

ال كەرەي مەن جانىبەك ءبولىنىپ شىققاندا، بارلىق حالىق بىرگە كەتكەن جوق.

- وردا- ەجەن ۇلىسىنىڭ تولىق قۇرامى كوشكەن جوق، شامامەن ۇشتەن ءبىرى نەمەسە جارتىسىنا جۋىعى عانا ءبولىندى. سونىڭ وزىندە از ۋاقىت ىشىندە ولاردىڭ سانى 200 مىڭعا جەتكەن، - دەيدى ول.

شاڭىراقپەن سانالعان دالا

بۇل ءتاسىل كەيىنگى عاسىرلاردا دا ساقتالدى. XIX عاسىردا رەسەي يمپەرياسى قازاق دالاسىن زەرتتەي باستاعاندا دا حالىق سانى شاڭىراق ارقىلى ەسەپتەلدى.

- ورىنبور گەنەرال- گۋبەرناتورى ۆولكونسكيي قازاقتاردىڭ سانىن ساۋداگەرلەردەن سۇراپ جيناعان. ءار رۋ، ونىڭ قىستاۋى، باسقارۋشىسى، قانشا شاڭىراق بار - ءبارى سولاي تىركەلگەن. الايدا بۇل ناقتى ساناق ەمەس، شامامەن الىنعان دەرەكتەر ەدى، - دەيدى تاريحشى.

ول حالىق سانى تۋرالى دەرەكتەردى جيناعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى - ليەۆشين بولعانىن ايتتى.

- 1832-جىلعى ەڭبەگىندە ول قازاقتاردىڭ سانىن 2-3 ميلليون دەپ كورسەتەدى، - دەيدى كارىبايەۆ.

العاشقى رەسمي ساناق

قازاق دالاسىنداعى العاشقى تولىققاندى حالىق ساناعى 1897-جىلى ءوتتى.

- سول ساناق بويىنشا قازاقتاردىڭ سانى شامامەن 4,5 ميلليون بولعان. ءبىراق بۇل تولىق كورسەتكىش ەمەس. سەبەبى حالىق اراسىندا ەرەكشە تۇسىنىك بولعان. - «ادامدى ساناما» دەگەن ىرىمعا بايلانىستى كوپشىلىك ءوز سانىن جاسىرۋعا تىرىسقان. كەيبىر رۋ-تايپالار مۇلدە تىركەلمەي قالعان، - دەيدى تاريحشى.

نەگە حالىق سانىن ءبىلۋ ماڭىزدى بولدى

حالىق سانىن ەسەپتەۋ تەك قىزىعۋشىلىق ءۇشىن ەمەس، ناقتى قاجەتتىلىك ەدى.

- ءاربىر بيلەۋشى ءوز قول استىندا قانشا حالىق بارىن، قانشا اسكەر شىعارا الاتىنىن ءبىلۋى كەرەك بولدى، - دەيدى عالىم.

قازاقتار حالىق سانىن بۇگىنگىدەي ءدال سيفرمەن ەمەس، «ۇلىس»، «رۋ»، «شاڭىراق» سياقتى ۇعىمدار ارقىلى ەسەپتەگەن. بۇل - كوشپەلى ءومىر سالتىنا بەيىمدەلگەن، وزىندىك قيسىنى بار دەموگرافيالىق جۇيە، ياعني دالادا ساناق بودى، تەك بۇل باسقاشا جۇرگىزىلدى.

ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق جىراۋلارى حاندارعا قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى جازعانبىز.