قازاقتار ءناپاقا ءۇشىن نەگە انگليا اسۋعا ءماجبۇر

بۇل ۇدەرىس ەل ەكونوميكاسىنا قارجى اعىنىن اكەلگەنىمەن، «بىلىكتى كادرلاردىڭ جىلىستاۋى» مەن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ السىرەۋى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەردى دە الا كەلدى. مەملەكەت ميگراتسيانى ەل دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن «اينالىم» سيپاتىنا قالاي كوشىرمەك؟

قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعى بۇگىندە ەل شەكاراسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. وتانداستارىمىزدىڭ شەتەلگە جاپپاي اعىلۋى - تەك تابىس تابۋدىڭ جەكە جولى ەمەس، ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كەڭ ينديكاتورى رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. سوڭعى جىلدارى كوشى-قون ۇدەرىسى تۇراقتالا تۇسكەندەي كورىنگەنىمەن، ول كۇردەلەنىپ، ساپالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2025-جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى 7700+ ادامدى قۇراعان: ەلگە 11,3 مىڭ ادام كەلىپ، 3,5 مىڭ ادام كەتكەن. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى دەرەكتەرى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مالىمدەمەلەرى سىرتتاي وپتيميستىك كورىنىس ۇسىنعانىمەن، بۇل ستاتيستيكانىڭ استارىندا ماڭىزدى ءبىر تەندەنتسيا بار: ەلگە كوبىنە ت م د ەلدەرىنەن كەلۋشىلەر باسىم بولسا، ەڭبەككە قابىلەتتى، جاس جانە ءبىلىمدى قازاقستاندىقتار كەرىسىنشە دامىعان ەڭبەك نارىقتارىنا قاراي بەت الىپ جاتىر.

2025-جىلدىڭ توعىز ايلىق قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدە رەسمي جانە بەيرەسمي تۇردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقستاندىقتار سانى 156 مىڭعا جەتكەنى ايتىلدى. بۇل - ءبىر شاعىن قالانىڭ حالقىمەن تەڭ كورسەتكىش. گەوگرافيالىق بولىنىسكە قاراساق، نەگىزگى باعىت رەسەي فەدەراتسياسى بولىپ وتىر، وندا شامامەن 128 مىڭ قازاقستاندىق ەڭبەك ەتەدى. ودان كەيىن وڭتۇستىك كورەيا، پولشا جانە بريتانيا كورولدىگىنە اعىلۋشىلار كوپ. بۇل تەك كوشى-قون ەمەس، جۇمىس كۇشىنىڭ جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلۋ پروتسەسى ەكەنىن كورسەتەدى.

شوتلانديادا قۇلپىناي تەرگەن قازاق

وسى پروتسەستىڭ تۇپكى سەبەبى قانداي دەگەن سۇراق قوعامدا جيى قويىلادى. بۇل تەك «شەتەل كورىپ كەلۋ» مە، الدە ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك ليفتىلەردىڭ باياۋ جۇمىس ىستەۋىنىڭ سالدارى ما؟ جاستاردىڭ ءبىر بولىگى ءۇشىن بۇل تاجىريبە جيناۋ، كاسىبي دامۋعا جول اشۋ بولسا، ەكىنشى بولىگى ءۇشىن بۇل - ەكونوميكالىق قىسىمنان شىعۋدىڭ امالى. ميگراتسيا ءبىر سەبەپپەن تۇسىندىرىلەتىن قۇبىلىس ەمەس، ول بىرنەشە الەۋمەتتىك فاكتوردىڭ قيىلىسىنان تۇرادى.

بۇل سانداردىڭ ارتىندا جەكە تاعدىرلار تۇر. مىسالى، شاردارالىق تۇڭعىشبەك شوتلانديادا قۇلپىناي تەرىپ، 6 ايدا شامامەن 10 ميلليون تەڭگە تابىس تاپقان. بۇعان دەيىن الماتىدا مەديتسينالىق قويمادا جۇمىس ىستەپتى. جۇمىستى ول دەلدالسىز، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ رەسمي سايتتارى ارقىلى تاپقان. بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن سۇحباتتان ءوتىپ، فيزيكالىق قابىلەتى تەكسەرىلگەن. قۇجات راسىمدەۋگە شامامەن 4 اي كەتكەنىن ايتادى.

شوتلانديادا اپتاسىنا 6 كۇن، كۇنىنە 8-12 ساعات جۇمىس ىستەپ، اپتاسىنا 300-450 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا تابىس تاپتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل جۇمىس قيىن بولعانىمەن، قىسقا ۋاقىتتا قارىزىن جاۋىپ، كاپيتال جيناۋعا مۇمكىندىك بەردى.

«بالالارىمدى تەك تەلەفوننان كورەم»

الايدا ميگراتسيانىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. گۇلايىم ەسىمدى وتانداسىمىز انگلياداعى جىلىجاي شارۋاشىلىعىندا ءۇشىنشى جىل ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ونىڭ بالالارى قازاقستاندا ءوسىپ جاتىر. ول ءۇشىن ميگراتسيا تەك تابىس ەمەس، سونىمەن بىرگە اۋىر ەموتسيونالدىق جۇك.

«ءبىز اقشا تاۋىپ ءجۇرمىز، ءۇي سالدىق. ءبىراق مەن انگلياعا 6 ايعا كەلگەندە بالالارىمنىڭ وسكەنىن تەك تەلەفون ەكرانىنان كورەمىن. بۇل - ءبىزدىڭ تولەپ جاتقان ەڭ ۇلكەن قۇنىمىز»، - دەيدى ول.

بۇل ەڭبەك ميگراتسياسىنىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس، وتباسى ينستيتۋتىنا اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك ماسەلە ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.

ميگرانتتاردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى

قازاقستانداعى ەڭبەك ميگراتسياسىن ۇيىمداستىراتىن اگەنتتىكتەر سانى بۇگىن شامامەن 400 گە جەتەدى. بۇل سالا ۇزاق ۋاقىت بويى باقىلاۋسىز نارىق رەتىندە قالىپتاسقان. سوڭعى جىلدارى عانا مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ كۇشەيىپ، ليتسەنزيالاۋ مەن باقىلاۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلە باستادى.

«ا2» اگەنتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى ايگەرىم يززاتۋللانىڭ ايتۋى بويىنشا، قازىرگى تاڭدا ۇلكەن سۇرانىسقا يە باعىتتار - پولشا مەن سلوۆاكيا. بۇل ەلدەرگە قاراپايىم جۇمىسشىلار ءۇشىن جۇمىس ۆيزاسىنا سالىستىرمالى تۇردە قول جەتكىزۋ جەڭىل. قازاقستاندىقتار كوبىنە ءوندىرىس، قويما، وراۋ، تاڭبالاۋ سياقتى سالالاردا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار قۇرىلىسشى، ەلەكتريك، دانەكەرلەۋشى جانە جۇك تاسىمالداۋ سالالارىندا دا سۇرانىس جوعارى.

سوڭعى جىلدارى ميگرانتتاردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى دە وزگەرگەن. بۇرىن بۇل كوبىنە ورتا جاستاعى جۇمىسشىلار بولسا، قازىر جاستاردىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتقان. ولاردىڭ ءبىرى شەتەلگە تۇراقتاپ قالۋ ءۇشىن، ءبىرى تاجىريبە جيناپ، اقشا تابۋ جانە الەم كورۋ ءۇشىن بارادى. تىلدىك تۇرعىدان العاندا، قاراپايىم جۇمىس ورىندارىندا نەگىزگى كوممۋنيكاتسيا كوبىنە ورىس ءتىلى ارقىلى جۇزەگە اسادى، ال جۇمىس پروتسەسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كۋراتورلار جۇيەسى قولدانىلادى. بۇل ميگراتسيانىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ينستيتۋتسيونالدانا باستاعانىن كورسەتەدى.

دەگەنمەن قاتەرلەر دە ساقتالىپ وتىر. تۋريستىك ۆيزامەن بارىپ، زاڭسىز جۇمىسقا ورنالاسۋ تاجىريبەسى ءالى دە كەزدەسەدى. مۇنداي جاعدايدا ادامدار تۇراقتى تابىس پەن الەۋمەتتىك قورعاۋدان ايىرىلادى، كەيدە ەلگە ناتيجەسىز قايتىپ ورالۋعا نەمەسە دەپورتاتسياعا ۇشىراۋعا ءماجبۇر بولادى. ال جۇمىس ۆيزاسىنىڭ ارتىقشىلىعى - رەسمي كەلىسىمشارت، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە زاڭدى ەڭبەك شارتتارى. زاڭدى جول ميگرانتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى، ءبىراق وعان ۋاقىت پەن شىدامدىلىق قاجەت.

بۇل پروتسەستىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى - ەڭبەك نارىعىنىڭ جاھاندانۋى. سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت تاراپىنان كاتار، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا، يتاليا جانە ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار migration.enbek.kz پلاتفورماسى ارقىلى بوس جۇمىس ورىندارىن سيفرلىق فورماتتا ۇسىنۋ باستاماسى ىسكە قوسىلعان. بۇل قادامدار ەڭبەك ميگراتسياسىن كولەڭكەلى ايماقتان شىعارىپ، اشىق جانە رەتتەلەتىن جۇيەگە اينالدىرۋعا باعىتتالعان.

سوعان قاراماستان، وڭتۇستىك كورەيا سياقتى كەي ەلدەردە زاڭسىز ميگراتسيا ماسەلەسى ءالى دە تولىق شەشىلمەگەن. كەيبىر ازاماتتار تۋريستىك ۆيزامەن بارىپ، زاڭسىز جۇمىس ىستەۋدى تاڭدايدى، ءبىراق مۇنداي جول كوبىنە تۇراقسىز ومىرگە الىپ كەلەدى. اگەنتتىك تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك، زاڭسىز جۇرگەن ادامداردىڭ ءبىر بولىگى تۇراقتى جۇمىس تابا الماي، قيىن جاعدايعا تۇسەدى نەمەسە ەلگە قايتا ورالادى.

شەتەلدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 156 مىڭ قازاقستاندىق جەكە تابىس تابۋشىلار عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ەل ەكونوميكاسىنا اقشا اۋدارىپ وتىرعان رەميتەنتتەر. ءبىراق بۇل جەردە ەكىنشى ماڭىزدى اسپەكت بار: ولاردىڭ اراسىندا بىلىكتى كادرلاردىڭ ەلدەن كەتۋى دە بايقالادى. بۇل قۇبىلىس «brain drain» دەپ اتالادى جانە ۇزاق مەرزىمدە ەلدىڭ كادرلىق الەۋەتىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل پروتسەستى تەك جوعالتۋ رەتىندە قاراستىرۋ دا ءبىرجاقتى بولار ەدى، سەبەبى شەتەلدەگى دياسپورا ەل ءۇشىن الەۋمەتتىك كاپيتالعا اينالا الادى. ەگەر ولار ەلمەن بايلانىسىن ۇزبەي، تاجىريبە مەن ينۆەستيتسيا اكەلسە، بۇل كەرىسىنشە دامۋدىڭ قوسىمشا رەسۋرسى بولا الادى.

قازىرگى ەڭبەك ميگراتسياسى - قازاقستان ءۇشىن تەك ەكونوميكالىق ەمەس، تەرەڭ الەۋمەتتىك ترانسفورماتسيانىڭ كورىنىسى. ءبىر جاعىنان ول ازاماتتارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشسا، ەكىنشى جاعىنان ىشكى جۇيەلىك ماسەلەلەردى كورسەتەدى. ميگراتسيانىڭ تۇپكى سەبەبى تەك جالاقىدا ەمەس، مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭسىزدىگىندە جاتىر. سوندىقتان بۇل قۇبىلىستى توقتاتۋ ەمەس، ونى دۇرىس باسقارۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىڭ مىندەتى - شەتەلدەگى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن قاتار، ەل ىشىندە ولاردىڭ قايتا ورالۋىنا جانە مامانداردىڭ جىلىستاۋىن (brain drain) بولدىرماۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ. سوندا عانا ميگراتسيا «كەتۋ» ەمەس، «اينالىم» سيپاتىنا يە بولىپ، قوعام ءۇشىن قاۋىپ ەمەس، رەسۋرسقا اينالا الادى.

ulysmedia