قازاقتان شىققان تۇڭعىش ايەل رەجيسسەر عايني حايرۋللينا نەگە ۇمىت قالدى؟

فوتو: كوللاج El.kz

عايني جاي عانا العاشقى ايەل رەجيسسەر بولعان جوق. ول قازاق تەاترىندا جاڭا مەكتەپ قالىپتاستىردى. اكتەردى سويلەتۋدىڭ، ساحنانى «ءتىرىلتۋدىڭ»، كورەرمەننىڭ جانىن قوزعالتۋدىڭ وزگەشە ءتاسىلىن اكەلدى. تەاتر ماماندارى كەيىن ونىڭ شىعارماشىلىق كەزەڭىن «حايرۋللينا ءداۋىرى» دەپ اتاۋى بەكەر ەمەس.

اكەسى الدىن الا بولجاعان تاعدىر

عايني 1914-جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسى اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. كوپ بالالى وتباسىندا وسكەن قىزدىڭ ونەرگە جاقىندىعى تەگىن ەمەس ەدى. اكەسى حايرۋللا بەكىشەۆ ەل ىشىندە كۇيشىلىك، جىرشىلىق ونەرىمەن تانىلعان ادام بولعان. بيىك بويلى، وتتى قىزىل شاشتى، كوك كوزدى حايرۋللا دومبىرادا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى كۇيلەرىن ەرەكشە شەبەر ورىنداعان.

ۇيدە ءان، كۇي، تەرمە ۇزىلمەيتىن. كىشكەنتاي عايني كەز كەلگەن اۋەندى ءبىر ەستىگەننەن قايتالاپ ايتىپ بەرەتىن قابىلەتىمەن جۇرتتى تاڭعالدىرعان. اكەسى قىزىنا قاراپ:

بۇل قىز ۇلتىمدى داڭققا بولەيدى، - دەيدى ەكەن.

سول ءسوز كەيىن شىندىققا اينالدى.

قۋعىن-سۇرگىن كولەڭكەسى

ءبىراق بولاشاق رەجيسسەردىڭ بالالىق شاعى جەڭىل وتپەدى. وتباسىنداعى اعاسىنىڭ ءبىرى مەكتەپ-گيمنازيا اشقان اعارتۋشى بولعانىمەن، جالعان جالامەن اتىلىپ كەتكەن. ەكىنشى اعاسى دا رەپرەسسيا قۇربانىنا اينالدى.

قۋعىن-سۇرگىن وتباسىنىڭ تاعدىرىن وزگەرتتى. عاينيدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن جاقىندارى ونى الماتى قالاسىنا جىبەرەدى. ارتىندا كىشكەنتاي ءسىڭلىسى روزا قالىپ قويادى. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى العاشقى ۇلكەن سوققى ەدى.

كەيىن ونەردەگى قايسارلىعى مەن ىشكى بەرىكتىگى ءدال وسى اۋىر كەزەڭدەردەن قالىپتاسقانداي كورىنەدى.

80 ادامنىڭ ىشىنەن جالعىز تاڭدالعان قازاق قىزى

1934 -جىل جاس عايني لەنينگراد قالاسىنا اتتانادى. ول كەزدە قازاق قىزدارىنىڭ الىستا وقۋى سيرەك جاعداي بولاتىن. تەاتر ونەر تەحنيكۋمىنا قابىلداۋ كەزىندە 80 تالاپكەردىڭ ىشىنەن ءدال عاينيدىڭ تاڭدالۋى - ونىڭ تابيعي تالانتىنىڭ ايعاعى.

ول جەردە بولاشاق رەجيسسەر اڭىزعا اينالعان تەاتر قايراتكەرلەرىنەن ءتالىم الدى. ونىڭ ۇستازدارىنىڭ قاتارىندا ايگىلى رەجيسسەر ۆسيەۆولود مەيەرحولد، اكتەر ۆاسيلي مەركۋريەۆ، پەداگوگ لەونيد ۆيۆەن بولدى.

قىزىعى - وقۋ قۇجاتتارىندا عايني ءوزىنىڭ تۋعان جىلىن 1917 دەپ وزگەرتىپ كورسەتكەن. زەرتتەۋشىلەر مۇنى سول كەزەڭنىڭ قاتال تالابىنان ءوتۋ ءۇشىن جاسالعان امال بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى.

1938 -جىلى قازاقستانعا ورالعان عايني العاشىندا اكتريسا رەتىندە تانىلدى. ءبىراق كوپ ۇزاماي ونىڭ ساحنادا تەك ويناپ قانا قويماي، ونى تۇتاس باسقارا الاتىنى بايقالدى.

ول جۇمىس ىستەگەن شىمكەنت قازاق دراما تەاترى كەيىن مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. تەاتر تاريحىن زەرتتەۋشىلەر سول كەزەڭدى «حايرۋللينا ءداۋىرى» دەپ اتايدى.

عايني اكتەرلەردەن جاتتاندى ەموتسيا ەمەس، شىنايى پسيحولوگيا تالاپ ەتەتىن. دايىندىق كەزىندە ءرولدى ءۇستىرت، سەزىمسىز، ءجۇردىم- باردىم ويناۋعا جول بەرمەگەن. ءار كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن اشۋعا تىرىسقان.

ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ساحنا كەڭىستىگىن كەرەمەت سەزىنۋى ەدى. ساحنا كەڭىستىگىن تەرەڭدىك، جارىق پەن قوزعالىستى پايدالانۋ ارقىلى سپەكتاكلگە كينوعا ءتان ديناميكا ەنگىزگەن.

ساحنادان كەيىن كورەرمەن تەك قويىلىم كورىپ شىقپايتىن. ولار وزدەرىن رۋحاني سىلكىنگەندەي سەزىنەتىن.

«عاشىق بولىپ قالدىق»

اكتريسا فاريدا ءشارىپوۆا عايني حايرۋللينانىڭ كرۋچينينا، بەاتريچە، اۆدوتيا پانايەۆا وبرازدارىن ەرەكشە ەسكە الىپ:

ءبىز وعان عاشىق بولىپ قالدىق، - دەگەن ەكەن.

ويتكەنى عاينيدىڭ بويىندا سيرەك ۇيلەسىم بولدى: ول رەجيسسەر دە، اكتريسا دا، مۋزىكانت تا ەدى. دومبىرا تارتىپ، ءان ايتاتىن. داۋىسى زالدى بىردەن باۋراپ الاتىن.

تەاتر ۇجىمى ونىڭ ساحناعا شىققان ساتتە اتموسفەرانىڭ تۇگەل وزگەرىپ كەتەتىنىن ايتقان.

تەاتردان كەيىن ۇيدە مەيىرىمدى انا

ساحنادا قاتال تالاپ قوياتىن رەجيسسەر بولعانىمەن، ۇيدە عايني حايرۋللينا مۇلدە باسقا ادام ەدى. جاقىندارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ول مەيىرىمدى، سابىرلى ءارى وتە قامقور انا رەتىندە سيپاتتالادى.

عاينيدىڭ ەكى قىزى بولعان. ۇلكەنى - روزا. 1934 -جىلى لەنينگرادقا وقۋعا اتتانعاندا، كىشكەنتاي قىزىن اتا-اناسىنىڭ قولىنا قالدىرۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل سول كەزەڭدەگى قۋعىن-سۇرگىن مەن تۇراقسىز زاماننان تۋعان اۋىر شەشىم ەدى. روزا اجەسى مەن اتاسىنىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ، كەيىن اناسىمەن قايتا قاۋىشقان.

ال ەكىنشى قىزى كلارا - تۋعان ءسىڭلىسى زامزانىڭ قىزى. زامزا ۇزاق ناۋقاستان قايتىس بولعان سوڭ، ەكى جاسار كلارانى عايني باۋىرىنا باسىپ، ءوز قىزىنداي تاربيەلەگەن. روزا مەن كلارا ءبىر ۇيدە بىرگە ءوسىپ، قاتارلاس اپكە-سىڭلىدەي ەرجەتەدى.

كلارانىڭ ەستەلىگىندە اناسىنىڭ تەاترعا دەگەن ادالدىعى ەرەكشە ايتىلادى:

ول تەاتردىڭ رۋحىمەن ءومىر ءسۇردى. بۇكىل ماحابباتىن، ەنەرگياسىن سول جاققا ارنايتىن. كەيدە ۇيگە ابدەن شارشاپ كەلەتىن. ءبىراق بىزگە ەشقاشان قاباق شىتپايتىن، - دەيدى.

تەاترداعى اۋىر جۇمىسقا قاراماستان، عايني وتباسىنىڭ جىلۋىن ساقتاي ءبىلدى. ۇيگە ءتۇن ورتاسىندا كەلسە دە، ەرتەڭگى دايىندىققا دايىندالىپ وتىرىپ، بالالارىنا كوڭىل بولەتىن. جاقىندارى ونى «وتە تىنىش، مەيىرىمدى ءارى قامقور انا» دەپ ەسكە الادى.

ونەرگە عۇمىرىن ارناعان ايەل ءۇشىن وتباسى ەڭ ۇلكەن تىرەك بولعان سياقتى.

قازاق تەاترىنا تىنىس بەرگەن سپەكتاكلدەر

عايني حايرۋللينا قويعان سپەكتاكلدەردىڭ اراسىندا:

· «قاراقىپشاق قوبىلاندى»

· «اقان سەرى - اقتوقتى»

· «شوقان ءۋاليحانوۆ»

· «رەۆيزور»

· «ماچەحا»

«ىبىراي التىنسارين» سياقتى ماڭىزدى تۋىندىلار بار.

ول تەك سپەكتاكل قويمادى. قازاق تەاترىنىڭ ءتىلىن جاڭارتتى. كەيىپكەر تابيعاتىن اشۋدىڭ جاڭا جولىن كورسەتتى. 1961-1964 -جىلدارى جاس كورەرمەندەر تەاترى قازاق ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولدى. بۇل كەزەڭ دە تەاتر تاريحىنداعى ماڭىزدى ۋاقىت سانالادى.

53 جاسىندا ۇزىلگەن عۇمىر

1967 -جىلدىڭ 22-جەلتوقسانىندا عايني حايرۋللينا ومىردەن ءوتتى. ول نەبارى 53 جاستا ەدى. ءبىراق ونىڭ سالعان جولى توقتاعان جوق.

بۇگىندە قازاق تەاترىنداعى ايەل رەجيسسەرلەردىڭ ءارقايسىسى سانالى نە بەيسانالى تۇردە عايني اشقان ەسىكتەن ءوتتى دەۋگە بولادى. ول - قازاق مادەنيەتىندەگى ءۇنسىز رەۆوليۋتسيا جاساعان ايەلدىڭ ءبىرى.

2024 -جىلى ونىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولدى. بۇل داتا كوپشىلىككە ۇمىت قالعان ەسىمدى قايتا ەسكە سالدى.

الايدا قازاق تەاترىنىڭ تۇڭعىش ايەل رەجيسسەرىنىڭ ەڭبەگى ءالى تولىق باعالانىپ بولدى دەۋ قيىن. ونىڭ ءومىرى - تەك ونەر تاريحى ەمەس، قازاق ايەلىنىڭ قايسارلىعى مەن رۋحىنىڭ تاريحى.

دەرەككوز  el.kz