نەگە قازاقستاندىقتار بالىق ەتىن از جەيدى

ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى قالاي ارتتىرۋعا بولادى جانە سالانى قانداي ماسەلەلەر تەجەپ تۇر؟ Kazinform ءتىلشىسى تالداپ كوردى.

قازاقستاندىقتار نورمادان 4 ەسە از بالىق جەيدى

قازاقستاندىقتار د د س ۇ ۇسىنعان نورمادان بىرنەشە ەسە از بالىق جەيدى. ەلدە جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق تۇتىنۋ كولەمى - نەبارى 4 كەلى. ال رەسەي مەن قىتايدا بۇل كورسەتكىش 20 كەلىدەن اسادى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ادام جىلىنا كەمىندە 16 كەلى بالىق تۇتىنۋى ءتيىس. سەبەبى بالىق قۇرامىندا ومەگا-3 ماي قىشقىلدارى، D دارۋمەنى، يود، فوسفور جانە اعزاعا پايدالى وزگە دە ەلەمەنتتەر مول. الايدا سوڭعى جىلدارى باعانىڭ كوتەرىلۋى تۇتىنۋ كولەمىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر.

وتكەن جىلى بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءبىر جىل ىشىندە 16,3 پايىزعا ءوستى. اسىرەسە مۇزداتىلعان بالىق 22,9 پايىزعا، ال وڭدەلگەن جانە كونسەرۆىلەنگەن ونىمدەر 20,4 پايىزعا قىمباتتاعان. سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ بالىق ونىمدەرىنە جۇمسايتىن شىعىنى دا ارتتى. بىلتىر ءبىر وتباسى توقسانىنا ورتا ەسەپپەن 20,3 مىڭ تەڭگە جۇمساعان. بۇل - 2024-جىلمەن سالىستىرعاندا 8,4 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش.

وڭىرلەر اراسىندا بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرىن ەڭ كوپ تۇتىناتىن ايماق - سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ال ەڭ تومەنگى كورسەتكىش شىمكەنت قالاسىندا تىركەلگەن.

يمپورتقا تاۋەلدىلىك جوعارى

ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس تومەن بولعانىمەن، قازاقستاندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جۇمىستارى ايتارلىقتاي جاندانىپ كەلەدى. مەملەكەت سالانى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە ايقىنداپ، جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر.

بيىل اكۆاشارۋاشىلىقتى قولداۋعا ارنالعان قارجى بىرنەشە باعىت بويىنشا بولىنگەن. اتاپ ايتقاندا، 1,9 ميلليارد تەڭگە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ مەن اسىل تۇقىمدى بالىق وسىرۋگە، 3,4 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى وتەۋگە، ال 1 ميلليارد تەڭگە كرەديت پەن ليزينگ پايىزدارىن سۋبسيديالاۋعا قاراستىرىلعان.

بۇدان بولەك، تەحنيكا مەن جابدىق ساتىپ الۋعا، سونداي-اق نەسيە مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋعا تاعى 1 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ول سالانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتىپ، وندىرىستىك الەۋەتىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان.

قازىر ەلدە 1200 دەن استام بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 682 ءسى - اكۆاشارۋاشىلىق. بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، سوڭعى بىرنەشە جىلدا بۇل كورسەتكىش ەكى ەسە وسكەن. سوعان قاراماستان، ءوندىرىس كولەمى ىشكى سۇرانىستى تولىق جابۋعا ءالى جەتكىلىكسىز.

وتكەن جىلعى قورىتىندى بويىنشا، قازاقستانداعى بالىق نارىعىنىڭ جالپى كولەمى 106,4 مىڭ توننا بولدى. ونىڭ ىشىندە 49,6 مىڭ تونناسى اۋلانسا، 22,9 مىڭ تونناسى قولدان وسىرىلگەن. سونىمەن قاتار 21,1 مىڭ توننا ءونىم ەكسپورتتالىپ، ەلگە 55 مىڭ توننا بالىق يمپورتتالعان. وسىلايشا يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى 43 پايىزعا جەتىپ وتىر.

ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن دە ىسكە قوستى. 2024-جىلدان باستاپ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 25 توننادان اساتىن اكۆاشارۋاشىلىق جوبالارىنا 2,5 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن بيۋدجەتتىك كرەديت بەرىلە باستادى. 2024-2025 -جىلدارى 10 سۋبەكتىگە 5,7 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلگەن.

سونىمەن قاتار بيىل اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا 5 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل باعىت بويىنشا جالپى سوماسى 5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 14 جوبا ىرىكتەلگەن. ال ينۆەستيتسيالىق ماقساتتارعا 6 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن 6 ميلليارد تەڭگەگە 18 جوبا قاراستىرىلىپ جاتىر.

باستامالاردىڭ بارلىعى 2021 -جىلى قابىلدانعان «2030 -جىلعا دەيىنگى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى» اياسىندا جۇزەگە اسادى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى - تابيعي سۋ ايدىندارىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتىپ، وندىرىستىك اكۆاشارۋاشىلىقتى دامىتۋ.

كوميتەت مالىمەتىنشە، 2030 -جىلعا دەيىن بالىق ءوسىرۋ كولەمىن 270 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار جان باسىنا شاققانداعى بالىق تۇتىنۋدى 12 كەلىگە دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر.

بالىق قايدا ەكسپورتتالىپ جاتىر؟

سالانى دامىتۋ ىشكى نارىقتى قامتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. سوڭعى جىلدارى ەكسپورتتىق باعىت تا كۇشەيىپ كەلەدى. بۇل اۋىل كاسىپكەرلەرى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىككە اينالىپ، بالىق شارۋاشىلىعى تابىستى بيزنەس باعىتتارىنىڭ بىرىنە بەت بۇرا باستادى.

بىلتىر ەلدە 38 مىڭ توننادان استام بالىق اۋلانسا، ونىڭ 12 مىڭ توننادان استامى قولدان وسىرىلگەن ءونىم بولدى. بۇگىندە قازاقستاندا رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار 20 عا جۋىق سۋ ايدىنى، سونداي-اق جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ءۇش مىڭعا جۋىق كول بار. بۇل - سالانى كەڭەيتۋگە جانە جاڭا وندىرىستەردى ىسكە قوسۋعا جەتكىلىكتى رەسۋرس.

مەملەكەت ءوندىرىستى قولداۋمەن قاتار، اكۆاشارۋاشىلىققا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ تەتىگىن دە قاراستىرعان. سونىمەن بىرگە اسىل تۇقىمدى بالىق وسىرۋگە ارنالعان مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. بيىلدان باستاپ سۋ بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ ەنگىزىلدى.

بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، سۋ جەتكىزۋ تاريفىنىڭ 60-85 پايىزىنا دەيىنگى بولىگى سۋبسيديالانادى.

- بيىل جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بالىق شارۋاشىلىعىنا 5 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 3,5 ميلليارد تەڭگە بولعان. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جەتىلدىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. بىلتىر نارىققا 18 مىڭ توننادان استام بالىق جانە بالىق ءونىمى شىعارىلسا، بيىل بۇل كورسەتكىشتى 26 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان،-دەلىنگەن كوميتەت جاۋابىندا.

وڭدەۋ سالاسى دا قاتار دامىپ كەلەدى. قازىر ەلدە بالىق وڭدەۋگە ماماندانعان 72 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جالپى جىلدىق قۋاتى - 120 مىڭ توننا. كاسىپورىنداردىڭ 20 سى ءونىمىن سىرتقى نارىققا شىعارادى.

قازاقستاندىق ونىمدەر ەۋرووداق ەلدەرىنە، رەسەي مەن قىتايعا ەكسپورتتالادى. اسىرەسە كوكسەركە فيلەسىنە سۇرانىس جوعارى.

تەڭىز اكۆاشارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى

قازىر سالانى تولىق تسيكلدى ءوندىرىس تىزبەگى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىنىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى - كاسپيي تەڭىزىندەگى «Organic Fish» كومپانياسىنىڭ جوباسى.

قۇرىق پورتىنان 20 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كاسىپورىن قازاقستاندا العاش رەت نورۆەگيالىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن تەڭىزدىك تورلى بالىق ءوسىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر.

كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، جوبا بىرنەشە كەزەڭنەن وتكەن. الدىمەن عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، تەڭىز ۋچاسكەسى دايىندالعان. كەيىن ارنايى تورلار جەتكىزىلىپ، ورناتىلعان.

- وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە تورلى شارۋاشىلىق ىسكە قوسىلىپ، العاشقى شاباقتار سۋعا جىبەرىلدى. ءقازىر بالىقتىڭ ورتاشا سالماعى 1 كەلىگە جەتىپ، ءوسىمى تۇراقتى بولىپ وتىر. بيىل كۇزدە 200 توننا ءتىرى بالىق ءوندىرۋ جوسپارلانسا، الداعى جىلدارى ءوندىرىس كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جىلىنا 5000 تونناعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. بۇل - كاسپيي تەڭىزىندەگى تەڭىز فەرمەرلىگى بويىنشا قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى العاشقى ءىرى جوبا، - دەدى كومپانيا ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جۇماجان ۇلى.

ونىڭ ايتۋىنشا، تەڭىز اكۆاشارۋاشىلىعى - جوعارى تەحنولوگيا مەن اۋقىمدى ينۆەستيتسيانى تالاپ ەتەتىن سالا.

- زاماناۋي تەڭىز تورلارى، تەڭىز كەمەلەرى، پورت ينفراقۇرىلىمى، تۇراقتى جەم جەتكىزىلىمى، بىلىكتى ماماندار، ءونىمدى وڭدەۋ مەن لوگيستيكا قاجەت. سوندىقتان تابىس تەك ءونىم باعاسىنا ەمەس، ءوندىرىس تيىمدىلىگىنە دە بايلانىستى، - دەدى ول.

نارىق قۇرىلىمى دا وزگەرىپ كەلەدى. ەگەر جاپپاي سەگمەنتتە ءداستۇرلى بالىق تۇرلەرىنە سۇرانىس جوعارى بولسا، ءىرى قالالاردا البىرت تۇقىمداس (لوسوس) ونىمدەرگە قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىر.

- تۇتىنۋشى ساپالى، بالعىن جانە دۇرىس قاپتالعان ءونىمدى تاڭداۋعا دايىن. قازاقستان ازىرگە البىرت ونىمدەرى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ ارتىقشىلىعى ۇلكەن، - دەدى سالا مامانى.

ساپالى جەم ءوندىرىسى - ماڭىزدى ماسەلە

سالانى تەجەپ تۇرعان نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى - جەم ءوندىرىسى. قازىر كوپتەگەن شارۋاشىلىق ساپالى يمپورتتىق جەم قولدانۋعا ءماجبۇر.

- نەگىزگى شىعىندار جابدىق پەن ساپالى جەمگە كەتەدى. بۇدان بولەك، شاباق ساتىپ الۋ، لوگيستيكا، جابدىقتى كۇتىپ ۇستاۋ، قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى مەن تاسىمال شىعىندارى دا قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى، - دەدى باۋىرجان جۇماجان ۇلى.

ونىڭ ايتۋىنشا، تەڭىزدەگى تورلى شارۋاشىلىقتا شىعىن كولەمى ودان دا جوعارى. سەبەبى مۇندا تەڭىز كەمەلەرى، جەم تاسىمالدايتىن بارجالار، اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەلەرى مەن قاۋىپسىزدىك شىعىندارى قوسىلادى.

- قازاقستاندا ازىرگە تەڭىز اكۆاشارۋاشىلىعىنا ارنالعان ارنايى جەم ءوندىرىسى تولىق جولعا قويىلماعان. الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى ءوندىرىس دامىسا، يمپورتقا تاۋەلدىلىك ازايىپ، لوگيستيكا شىعىنى تومەندەر ەدى، - دەدى ول.

جاس ماماندار جەتىسپەيدى

ەلوردانىڭ ىرگەسىندە دە بالىق شارۋاشىلىعى قارقىن الىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى باقباق (فورەل) وسىرۋمەن اينالىسادى. كاسىپورىن اقمولا وبلىسىنداعى جالتىركول كولىندە تولىق تسيكل بويىنشا ءوندىرىس ۇيىمداستىرىپ، زاماناۋي اكۆاشارۋاشىلىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزىپ وتىر.

اكۆاشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ مامانى، «استانا- ءونىم» كومپانياسىنىڭ وكىلى جاسۇلان ۇرىنبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، شارۋاشىلىقتىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى - ءوندىرىستىڭ استاناعا جاقىن ورنالاسۋى. بۇل ەلوردا تۇرعىندارىن فورەلمەن ءارى تۇقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

- اكۆاشارۋاشىلىق سالاسىندا 10 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. كاسىبي تاجىريبەمنىڭ ەداۋىر بولىگىن شەتەلدە ءتۇرلى بالىق ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىمەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى جينادىم. بۇگىندە ونى جالتىركولدەگى وندىرىستە ەنگىزىپ وتىرمىز،- دەدى ول.

فوتو: "استانا- ءونىم" كومپانياسى

ماماننىڭ ايتۋىنشا، ءوندىرىس بىردەن بىرنەشە تەحنولوگيانى قاتار قولدانۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازىر مۇندا تۇقى تۇقىمداس بالىقتار مەن قۇبىلمالى (كەمپىرقوساقتى) فورەل تولىق سيكل بويىنشا وسىرىلەدى.

فورەل ءوسىرۋ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. الدىمەن ۇرىقتاندىرىلعان ۋىلدىرىق ساتىپ الىنادى. كەيىن ول ينكۋباتسيالىق اپپاراتتاردا ءوسىرىلىپ، شاباقتار ارنايى جۇيەدە 50 گرامعا دەيىن جەتكىزىلەدى. وسىدان كەيىن فورەل كولگە ورناتىلعان تورلى جەلىلەرگە كوشىرىلەدى.

- وسىلايشا وندىرىستە رەتسيركۋلياتسيالىق سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى مەن تورلى ءوسىرۋ ءتاسىلى قاتار قولدانىلادى. ءبىز كەمپىرقوساقتى فورەلدى جالتىركول كولىنىڭ تابيعي جاعدايىنا بەيىمدەي الدىق. اقمولا وبلىسىندا مۇنداي جوباعا ۇقساس ءوندىرىس ازىرگە جوق، - دەدى مامان.

شارۋاشىلىقتا تۇقى ءوسىرۋ باعىتى دا تولىق سيكل بويىنشا جولعا قويىلعان. انالىق قور كولدىڭ وزىنەن قالىپتاستىرىلادى. كەيىن ۋىلدىرىق ۇرىقتاندىرىلىپ، شاباقتار ارنايى توعانداردا وسىرىلەدى.

سونىمەن قاتار ءوندىرىستىڭ وزىندىك قيىندىقتارى دا بار. ساپالى ءونىم الۋ ءۇشىن جوعارى ساپالى جەم، زاماناۋي جابدىق، تازا سۋ مەن تۇراقتى تەمپەراتۋرالىق رەجيم قاجەت.

- اكۆاشارۋاشىلىقتا ءاربىر قاتەلىك ناتيجەگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان سالا تۇراقتى باقىلاۋدى، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جانە كاسىبي مامانداردى قاجەت ەتەدى. قازىر ەلىمىزدە جاس كادرلاردىڭ تاپشىلىعى انىق سەزىلەدى. سول سەبەپتى پروفيلدىك ءبىلىم بەرۋ مەن تاجىريبەلىك الاڭداردى دەر كەزىندە دامىتۋ ماڭىزدى، - دەدى جاسۇلان ۇرىنبايەۆ.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، سالا الدىندا يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ، ساپالى جەم ءوندىرىسىن دامىتۋ، كادر تاپشىلىعىن شەشۋ جانە حالىقتىڭ بالىق تۇتىنۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. الداعى ۋاقىتتا جۇيەلى رەفورما مەن مەملەكەتتىك قولداۋ جالعاسسا، بالىق شارۋاشىلىعى ەڭ قارقىندى داميتىن سالانىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.

ءمولدىر سنادين