قازاقستان تاريحىنداعى تۇڭعىش ۆيتسە-پرەزيدەنت
قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن ماڭىزدى ۇسىنىستار كوتەردى.
ءوز كەزەگىندە بۇل وزگەرىستەر ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ قۇرىلىمىن، كونسۋلتاتسيالىق ينستيتۋتتاردى جانە جوعارى لاۋازىمداردى قايتا فورماتتاۋدى كوزدەيدى. سولاردىڭ ءبىرى - قازاقستاندا ۆيتسە- پرەزيدەنت لاۋازىمى قايتا ەنگىزۋ ۇسىنىسى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك كەڭەسشى قىزمەتى جويىلادى. ونىڭ ورنىنا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى پايدا بولادى. ۆيتسە-پرەزيدەنتتى پرەزيدەنت تاعايىندايدى، ءبىراق ول ءۇشىن پارلامەنتتىڭ (قۇرىلتايدىڭ) كەلىسىمى كەرەك.
نەگىزگى وكىلەتتىكتەرى: حالىقارالىق فورۋمداردا قازاقستان اتىنان وكىلدىك ەتۋ. حالىقارالىق دەلەگاتسيالارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ. قۇرىلتايدا پرەزيدەنت اتىنان وكىل بولۋ. وتاندىق جانە شەتەلدىك قوعامدىق-ساياسي، عىلىمي، مادەني ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەۋ. پرەزيدەنتتىڭ وزگە تاپسىرمالارىن ورىنداۋ. ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ناقتى قۇزىرەتى مەن مىندەتتەرىن پرەزيدەنت ايقىندايدى. ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ تاريحىقازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى بولعان. ول 1991-جىلى ەنگىزىلىپ، 1996-جىلدىڭ 22 -اقپانىندا ەكس-پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن جويىلدى. سول كەزدە ۆيتسە پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان ەرىك اسانبايەۆ قىزمەتىنەن بوساتىلىپ، ينستيتۋت تولىعىمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن الىنىپ تاستالدى. ەندى اراعا شامامەن 30 جىل سالىپ، بۇل لاۋازىمدى قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسى كوتەرىلىپ وتىر. بۇل وزگەرىس قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىن وزگەرتۋدىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
قازاقستان تاريحىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارعان جالعىز ادام - ەرىك ماعزۇم ۇلى اسانبايەۆ. ول 1936 -جىلدىڭ 10- ناۋرىزىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى بايعابىل اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1958 -جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. ماماندىعى - ەكونوميست، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (1985 -جىلدان)، پروفەسسور (1987-جىلدان). ەرىك اسانبايەۆتىڭ مانسابى ك س ر و كەزىندە باستالدى. 1958-1961 -جىلدارى قوستاناي وبلىسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىندا ەكونوميست بولىپ جۇمىس ىستەدى. كەيىن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ جۇيەسىندە ءتۇرلى لاۋازىمدار اتقاردى:
1961-1963 -جىلدارى قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى، 1963-1964-جىلدارى قوستاناي وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعىنىڭ ورىنباسارى. 1964-1968-جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى، 1968-1970-جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولدى.1970-1972-جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اپپاراتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، ال 1972-1978-جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1978-1985-جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى، 1985-1989 -جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى حاتشىسى بولدى. 1989-1990 -جىلدارى قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، ال 1990 -جىلى قازاق ك س ر مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، 1991 -جىلدىڭ قازان ايىنان 1996 -جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى بولدى. بۇل كەزەڭدە ول ەلدىڭ العاشقى ساياسي رەفورمالارىنا قاتىسىپ، وتپەلى كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوستى. 1994-1996 -جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقاردى. ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى جويىلعان سوڭ، 1996-جىلدىڭ اقپانىنان 2000 -جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى.
ەرىك اسانبايەۆ 2004 -جىلدىڭ 23 - تامىزىندا الماتى قالاسىندا قايتىس بولدى. ول "قۇرمەت" وردەنىمەن جانە ءبىرقاتار مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. تۋعان جەرى قوستاناي وبلىسى اۋليەكول اۋدانىندا وعان ەسكەرتكىش ورناتىلعان.
باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن ماڭىزدى ۇسىنىستار جاريالادى. بۇل وزگەرىستەر ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ قۇرىلىمىن، كونسۋلتاتسيالىق ينستيتۋتتاردى جانە جوعارى لاۋازىمداردى قايتا فورماتتاۋدى كوزدەيدى. ۇسىنىلعان رەفورمالاردىڭ بارلىعى جالپى ۇلتتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلۋى مۇمكىن.
توقايەۆ قازاقستان پارلامەنتىن (قازىرگى ءماجىلىس پەن سەناتتى) ءبىر پالاتالى زاڭ شىعارۋشى ورگانعا اينالدىرۋدى ۇسىندى. جاڭا ورگان «قۇرىلتاي» دەپ اتالادى. دەپۋتاتتار سانى - 145 ماندات. سايلاۋ مەرزىمى - 5 جىل. سايلاۋ جۇيەسى - تولىعىمەن پروپورتسيالىق (پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا). جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار ءالى دە ماجوريتارلىق جۇيەمەن سايلانادى. قۇرىلتاي ءتوراعاسىنىڭ ءۇش ورىنباسارى بولادى. كوميتەتتەر سانى - 8. سونداي-اق، قازىرگى ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراتىلادى. ولاردىڭ فۋنكتسيالارى بىرىكتىرىلىپ، حالىق كەڭەسى دەپ اتالاتىن جاڭا جوعارى كونسۋلتاتسيالىق- كەڭەسشى ورگان قۇرىلادى. مۇشەلەر سانى - 126 ادام. ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن - 42 ادام. ءماسليحاتتاردان - 42 ادام. جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەستەردەن - 42 ادام. كەڭەس مۇشەلەرىن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. ءتوراعانى كەڭەس مۇشەلەرى سايلايدى.
«حالىق كەڭەسى» ەلدەگى بارلىق ۇلتتار، ايماقتار مەن الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن پلاتفورما بولماق. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ الدىڭعى وتىرىستارى 2022 -جىلى ۇلىتاۋدا، 2023 -جىلى تۇركىستاندا، 2024 -جىلى اتىراۋدا جانە 2025 -جىلى بۋرابايدا وتكەن بولاتىن. توقايەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسى كونستيتۋتسياعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلماق، ول اتقارۋشى بيلىكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
e-history.kz
