قازاقستان-پاكىستان: ساۋدادان مادەنيەتكە دەيىنگى سەرىكتەستىك
استانا. قازاقپارات - 3-4- اقپاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ساپارمەن بولادى. وسى ورايدا Kazinform ءتىلشىسى قازاقستان مەن پاكىستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ونىڭ بولاشاق دامۋ مۇمكىندىكتەرىن ساراپتادى.
ساياسي ديالوگتىڭ گەوگرافياسى
قازاقستان مەن پاكىستان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ 30 جىلدان استام تاريحىندا ەكىجاقتى بايلانىستار ساياسي ديالوگتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعان ساتتەن باستاپ ەكى ەل پراگماتيزم قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ كەلەدى.
قوس تاراپ حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار اياسىندا، اتاپ ايتقاندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ش ى ۇ)، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ە ى ۇ)، يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (ي ى ۇ)، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (ب ۇ ۇ) ارقىلى بايلانىستارىن تابىستى تۇردە قولدايدى.
ساياسي ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ەكى ەلدىڭ مۇددەلىلىگى بىرنەشە كەزدەسۋلەر ارقىلى بەكىتىلدى. بۇل 2020 -جىلعى 28 -اقپاندا يسلامابادتا، 2023 -جىلعى 26 - ماۋسىمدا استانادا، سونداي-اق 2024 -جىلعى 19- قاراشادا يسلامابادتا وتكەن قازاقستان-پاكىستان ساياسي كونسۋلتاتسيالارىنىڭ سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆولارى دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋىندە ايقىن كورىندى.
ايتا كەتەرلىگى، 2021-جىلدىڭ كۇزىندە پاكىستان ۇكىمەتى ايماقتىق ءوزارا بايلانىس اياسىندا بەس باسىم باعىتتى جاريالادى. ولار - ساياسات، ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالار، ەنەرگەتيكا مەن كولىك-كوممۋنيكاتسيالار، قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىستى قامتيتىن ستراتەگيالىق باستامالار.
ق ر س ءى م جانىنداعى سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماناربەك قابازيەۆتىڭ ايتۋىنشا، پرەزيدەنت ساپارى وسى باستامالاردىڭ جۇيەلەنۋىنە جول اشادى.
- ساپار ەكىجاقتى بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان. ەكىنشى جاعىنان، ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ايماقتىق ديپلوماتيانىڭ كەڭ كونتەكسىنە ساي كەلەدى. قازاقستان پاكىستاندى وڭتۇستىك ازياداعى نەگىزگى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى سانايدى، ال پاكىستان قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ەكونوميكا جانە ماڭىزدى ەۋرازيالىق دانەكەر بۋىن رەتىندە قاراستىرادى، - دەيدى ول.
تاۋار اينالىمى قانداي؟
ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا بايلانىسى باياۋ دامىپ كەلە جاتقانىمەن، قوس تاراپ وعان قارقىن قوسۋعا مۇددەلى. ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا، تاۋار اينالىمىن 1 ميلليارد دوللاردان اسىرۋعا مۇمكىندىك بار.
- قازىردىڭ وزىندە وڭ ديناميكا بايقالادى. بولاشاقتا كولەمدى ۇلعايتۋ ءۇشىن لوگيستيكالىق شەكتەۋلەردى جويۋ، ترانزيتتىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ، ستاندارتتاردى ۇيلەستىرۋ جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋ ماڭىزدى، - دەيدى ماناربەك قابازيەۆ.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2025 -جىلعى قاڭتار- قاراشا ايى ارالىعىندا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 101,3 ميلليون ا ق ش دوللارىنا جەتىپ، 2024 -جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا %108 عا وسكەن.
قازاقستاننان پاكىستانعا كوكونىس، بۇرشاق تۇقىمداستار، پياز، سارىمساق، سۇلى، قاراقۇمىق، تارى جانە باسقا ءداندى داقىلدار، سونداي-اق قارا مەتالل بۇيىمدارى ەكسپورتتالادى. ال پاكىستاننان تسيترۋس جەمىستەرى، دارىلىك زاتتار، ەرلەر مەن ايەلدەر كيىمى، ازىق-تۇلىكتەر جانە كارتوپ جەتكىزىلەدى.
قازاقستان ءوز ونىمدەرىن، سونىڭ ىشىندە مەتاللۋرگيالىق جانە حيميالىق ونىمدەردى ەكسپورتتاۋدى كەڭەيتۋدى قالايدى، ال پاكىستان - قازاقستان تاۋارلارى ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى نارىق. سونىمەن قاتار ول توقىما بۇيىمدارى، فارماتسيەۆتيكا جانە جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ماڭىزدى كوزى سانالادى.
ەكسپورتتىق تىزبەكتەردى ءارتاراپتاندىرۋ كۇن تارتىبىندە
قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق جۇيەگە وڭتۇستىك باعىتتى سولتۇستىك پەن شىعىس باعىتتارى سياقتى ءتيىمدى قوسۋ ماڭىزدى. مۇندا پاكىستاننىڭ ناقتى ارتىقشىلىعى - ەلدىڭ پورتتارى مەن ءىرى ينفراقۇرىلىمى. ول جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالۋى مۇمكىن.
ماناربەك قابازيەۆتىڭ ايتۋىنشا، ساپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى - قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە بەلگىلى ءبىر نارىق پەن باعىتتارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ.
- ەكىجاقتى كەزدەسۋدە نەگىزگى نازار ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋعا، ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە جاڭا كولىك جولدارىن دامىتۋعا اۋدارىلۋى مۇمكىن. پاكىستان ارقىلى ارابيا تەڭىزىنىڭ پورتتارىنا شىعۋ - قازاقستان ءۇشىن تۇراقتى ەكسپورتتىق تىزبەكتەر قۇرۋدىڭ جانە ەلدىڭ وڭتۇستىك ازيا، تاياۋ شىعىس پەن افريكا نارىقتارىنداعى ورنىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى، - دەيدى ساراپشى.
قازىرگى تاڭدا ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى سالاسى - كولىك پەن لوگيستيكا. قازاقستانعا تەك ساۋدا كورسەتكىشتەرى ەمەس، ناقتى باعا، ۋاقىت پەن قۇقىقتىق ەرەجەلەرى انىقتالعان تۇراقتى ءدالىز قاجەت. بۇل ورايدا كاراچي مەن گۆادار پورتتارىنا، سونداي-اق اۋعانستان مەن يران ارقىلى وتەتىن ءمۋلتيمودالدى مارشرۋتتارعا قىزىعۋشىلىق ايقىن كورسەتىلەدى.
- قازاقستان مەن پاكىستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن بىرىكتىرۋ ورتالىق ازيانى كاراچي مەن گۆادار پورتتارىمەن بايلانىستىراتىن مۋلتيمودالدى مارشرۋتتاردى دامىتۋ ارقىلى مۇمكىن بولادى. قىتاي - پاكىستان ءدالىزى ينفراقۇرىلىمىن ورتا دالىزبەن ۇيلەستىرىپ، «ەۋرازيا - وڭتۇستىك ازيا» جاڭا لوگيستيكالىق تىزبەكتەرىن جاساۋعا بولادى. بۇل جەتكىزىلىمدى قىسقارتۋعا، مارشرۋتتاردى ءارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەيدى ول.
سول سەبەپتى كۇتىلىپ وتىرعان قۇجاتتار پاكەتىندە تەمىرجول جانە تەڭىز جولدارى بويىنشا مەموراندۋمدار، سونداي- اق ترانزيتتىك ساۋدا تۋرالى كەلىسىم بولەك قاراستىرىلىپ وتىر.
استىقتان IT گە دەيىن: ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى
ساراپشى ءوزارا ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باسىم باعىتتاردى دا اتاپ ءوتتى.
- باسىم سالالار قاتارىنا اگروونەركاسىپتىك كەشەن، ەنەرگەتيكا، لوگيستيكا، فارماتسيەۆتيكا جانە IT كىرەدى. قازاقستان وڭدەۋ قۋاتتارىن قۇرۋعا مۇددەلى. ال پاكىستان فارماتسيەۆتيكالىق ونىمدەردىڭ كوزى ءارى تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن ستارتاپ-ەكوجۇيە سالاسىنداعى سەرىكتەس رەتىندە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋ، ەلەكتروندىق ۇكىمەت جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى، - دەپ اتاپ وتەدى ول.
بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعىن ءوزارا ساباقتاس ءبىرتۇتاس تىزبەك رەتىندە قاراستىرۋ ماڭىزدى. ماسەلەن، اگروونەركاسىپ لوگيستيكاسىز دامىمايدى، لوگيستيكانىڭ اۋقىمى ترانزيتتىك ەرەجەلەرسىز كەڭەيمەيدى، بۇدان سوڭ ترانزيتتىك ەرەجەلەر ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىمدەرسىز ىسكە اسپايدى. ال فارماتسيەۆتيكا مەن IT ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى تۇسى سانالادى. ولار شيكىزاتقا نەمەسە ماۋسىمدىق تاۋارلارعا نەگىزدەلگەن ساۋدا قۇبىلىپ تۇرعان جاعدايدا قوسىلعان قۇن مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى.
- بۇعان قوسا ماتەريالداردا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى قۇجاتتار - كارانتين جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ، ۆەتەريناريا سالالارى بولەك كورسەتىلگەن. ءبىر قاراعاندا بۇل تەحنيكالىق قۇجات بولىپ كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ءدال وسىنداي كەلىسىمدەر جەتكىزىلىمدەردىڭ كىدىرىسسىز ءارى ارتىق شىعىنسىز جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەيدى سپيكەر.
ينۆەستيتسيالىق بولىك تە مازمۇندى ءارى ناقتى سيپاتقا يە. ماسەلەن، «Fauji» كومپانيالار توبىمەن بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالاۋ پلاتفورماسىن قۇرۋ جونىندەگى مەموراندۋم جاريالانعان. بۇل تەتىك جوبالارعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ناقتى راسىمگە كوشىرۋگە جول اشادى.
- تاراپتار ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى، سونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمدىق، ەنەرگەتيكالىق جانە ونەركاسىپتىك جوبالارعا سالىناتىن كاپيتالدى ۇلعايتۋعا مۇددەلى. قازاقستاندىق كومپانيالار پاكىستانداعى ەنەرگەتيكا، لوگيستيكا جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالالارىنداعى جوبالارعا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەپ جاتسا، پاكىستاندىق بيزنەس ورتالىق ازيا نارىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر، - دەيدى ماناربەك قابازيەۆ.
مادەني بايلانىستار
قازاقستان مەن پاكىستان اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار ەكى ەل حالىقتارى اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋدا ايرىقشا ءرول اتقارادى. ديپلوماتيالىق جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكپەن قاتار، ءدال وسى مادەني ولشەم ۇزاق مەرزىمدى قاتىناستاردىڭ بەرىك نەگىزىن قالاپ وتىر.
مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق اكادەميالىق، مادەني جانە ءدىني بايلانىستار، سونداي-اق ساراپشىلىق جانە قوعامدىق ورتا اراسىنداعى ءوزارا ءىس- قيمىل ارقىلى جۇيەلى تۇردە دامىپ كەلەدى.
بۇل ۇدەرىستەرگە قوسىمشا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى - يسلاماباد قالاسىندا ياسساۋي، ساتبايەۆ جانە ءال- فارابي ورتالىقتارىن، سونداي-اق قازاق-پاكىستاندىق «دوستىق» سپورت ورتالىعىن اشۋ جوسپارى.
سونىمەن قاتار 2026-2027 -جىلدارعا ارنالعان مادەني- گۋمانيتارلىق ءوزارا ءىس- قيمىل سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءىس- شارالار جوسپارىنا قول قويۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا كەلدى.
ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنداعى ءوزارا ءىس- قيمىلعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. تاراپتار اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى كەڭەيتۋگە، بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋعا، سونداي- اق ينجەنەرلىك، مەديتسينالىق جانە IT ماماندىقتارى بويىنشا تاجىريبە الماسۋعا نيەتتى.
ساپاردان نە كۇتىلەدى؟
ساراپشى جاقىن ارادا كۇتىلەتىن ناتيجەلەردى اتاپ ءوتتى.
- قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى، قازاقستاندىق اگرارلىق ونىمدەردىڭ جەتكىزىلىمىنىڭ كەڭەيۋى، پيلوتتىق لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردىڭ دامۋى جانە ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ جاندانا ءتۇسۋى كۇتىلەدى. قوسىمشا پراكتيكالىق ناتيجە رەتىندە گۋمانيتارلىق جانە ءبىلىم بەرۋ الماسۋلارى، سونداي-اق ب ا ق پەن ساراپشىلار قاۋىمداستىقتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىن ايتۋعا بولادى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان-پاكىستان سەرىكتەستىگىنىڭ تۇراقتى ءارى ۇزاق مەرزىمدى وسىمىنە نەگىز قالايدى، - دەيدى ماناربەك قابازيەۆ.
قىسقاسى، ساپار ءۇش نەگىزگى ناتيجەنى بەكىتۋى ءتيىس. ءبىرىنشىسى - وڭتۇستىك پورتتارعا شىعۋدى ناقتى قۇرال رەتىندە ىسكە قوسۋ. ەكىنشىسى - ساۋدانى ءارتاراپتاندىرۋ. ءۇشىنشىسى - اگروونەركاسىپ، لوگيستيكا، فارماتسيەۆتيكا جانە IT سالالارىنداعى جوبالار، بۇل باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تۇراقتى سيپات الۋىنا جول اشادى.
وسىعان قاراپ، قازاقستان مەن پاكىستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تەك تاۋار اينالىمىنىڭ تسيفرلارىمەن شەكتەلمەيتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
ايتا كەتەيىك، ساپار اياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم- جومارت توقايەۆ پرەمەر- مينيستر شاحباز شاريفپەن جانە پرەزيدەنت اسيف الي زارداريمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ، ساياسي، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ پەرسپەكتيۆاسىن تالقىلايدى. سونىمەن قاتار قازاقستان- پاكىستان بيزنەس فورۋمىنا قاتىسۋ جوسپارلانعان.
ءمولدىر سنادين
