قازاقستاندا باسپانا باعاسى ارزانداي ما - ساراپشى نارىقتاعى جاعدايدى ءتۇسىندىردى
استانا. KAZINFORM - بيىل قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىندا ساتىپ الۋ- ساتۋ مامىلەرىنىڭ قارقىنى باسەڭدەدى. اتالعان جاعدايعا يپوتەكا، تۇرعىن ءۇي باعاسى جانە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى قانشالىق اسەر ەتىپ وتىر؟ الداعى ايلاردا باسپانا باعاسى ارزانداي ما، الدە قايتا ءوسۋى مۇمكىن بە؟ وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى Qazaq Expert Club قۇرىلىس سالاسىنداعى ساراپشىسى ديليارا سەيىتنۇروۆا پىكىر ءبىلدىردى، دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، قازىرگى كورسەتكىشتەردى باعالاعاندا 2025 -جىلدىڭ سوڭىندا بولعان جاعدايدى دا ەسكەرۋ قاجەت. بىلتىر جەلتوقساندا قازاقستاندا 53128 تۇرعىن ءۇي مامىلەسى تىركەلگەن. بۇل - رەكوردتىق كورسەتكىش. الايدا مۇنداي ءوسىم تۇرعىن ۇيگە سۇرانىستىڭ تابيعي تۇردە كۇرت ارتۋىنان بولماعان.
«ادامدار 1-قاڭتاردان باستاپ جاڭا ۇيلەرگە 16 پايىز ق ق س ەنگىزىلەتىنىن ءبىلدى. سوندىقتان كوبى باسپانا قىمباتتاماي تۇرعاندا ساتىپ الۋعا اسىقتى. ياعني كەيىن جاسالۋى مۇمكىن مامىلەلەردىڭ ءبىر بولىگى جەلتوقساندا جاسالىپ قويدى. سونىڭ اسەرىنەن قاڭتاردا مامىلەلەر سانى بىردەن 27745 كە دەيىن تومەندەدى. سوندىقتان 2026 -جىلعى كورسەتكىشتەردى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا تومەندەۋ شىن مانىندەگىدەن دە ۇلكەن بولىپ كورىنۋى مۇمكىن»، - دەيدى ديليارا سەيىتنۇروۆا.
دەگەنمەن تۇرعىن ءۇي نارىعىندا ناقتى تومەندەۋ دە بار. قاڭتار- ءساۋىر ارالىعىندا مامىلەلەر سانى بىلتىرعىنىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 4,6 پايىز ازايعان. مامىردا ايىرماشىلىق 10,5 پايىزعا جەتكەن. ال الماتىدا مامىر ايىنداعى تومەندەۋ 31 پايىزدى قۇراعان.
ماۋسىمدا جاعداي وزگەرىپ، ەلدەگى مامىلەلەر سانى قايتادان 39 مىڭعا جەتتى. ءبىر ايدىڭ ىشىندە كورسەتكىش 28 پايىزعا ءوستى. وسىدان كەيىن تۇرعىن ءۇي نارىعىندا سۇرانىس قايتا جاندانا باستادى دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. الايدا ساراپشى مۇنى نارىقتىڭ تولىق قالپىنا كەلۋى دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن ايتادى.
«ماۋسىمداعى ءوسىم - تومەن كورسەتكىشتەن كەيىنگى ماۋسىمدىق كوتەرىلۋ. بۇل تۇرعىن ءۇي نارىعىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس بولدى دەگەندى بىلدىرمەيدى»، - دەيدى ول.
ديليارا سەيىتنۇروۆانىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى باستى ماسەلە - ادامداردىڭ باسپانا العىسى كەلمەۋىندە ەمەس، ونى ساتىپ الۋعا قارجىلاي مۇمكىندىگىنىڭ جەتپەۋىندە. ويتكەنى نارىقتاعى يپوتەكانىڭ جىلدىق مولشەرلەمەسى 25 پايىزعا دەيىن جەتكەن.
«وسىنداي مولشەرلەمەمەن ورتاشا وتباسى ءۇشىن يپوتەكا تولەۋ وتە قيىن. سوندىقتان ادامدار باسپانادان باس تارتىپ جاتىر دەۋگە بولمايدى. ولار ءۇي العىسى كەلەدى، ءبىراق قازىرگى نەسيە شارتتارى وعان مۇمكىندىك بەرمەي وتىر»، - دەيدى ساراپشى.
بۇعان قوسا، بۇعان دەيىن تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قولداۋ بولعان ەكى مۇمكىندىك تە شەكتەلە تۇسكەن.
ءبىرىنشىسى - جاڭا ۇيلەرگە ق ق س ەنگىزىلۋى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل باستاپقى نارىقتاعى تۇرعىن ءۇي باعاسىن 10-12 پايىزعا كوتەرىپ، جاڭا جانە قايتالاما باسپانا اراسىنداعى باعا ايىرماسىن ۇلعايتقان.
ەكىنشىسى - زەينەتاقى جيناعىن باسپانا ساتىپ الۋعا پايدالانۋ تالاپتارىنىڭ قاتايۋى. كەيىنگى بەس جىلدا قازاقستاندىقتار زەينەتاقى قورىنان 5,7 تريلليون تەڭگە العان. ونىڭ باسىم بولىگى تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالعان. بۇعان دەيىن بۇل قاراجات كوپتەگەن ادامعا باسپانا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرسە، قازىر ونى پايدالانۋ قيىنداعان.
ساراپشى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنە دە وسى تۇرعىدان قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
«ماسەلە حالىقتىڭ تابىسى ازايىپ كەتۋىندە ەمەس. ماسەلە - تابىستىڭ ءوسۋى مەن نەسيە قۇنىنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق پايدا بولعانىندا. سوندىقتان «تۇرعىن ۇيگە سۇرانىس قۇلادى» دەۋ دۇرىس ەمەس. سۇرانىس بار، ءبىراق ادامداردىڭ سول سۇرانىستى جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك جوق»، - دەيدى ديليارا سەيىتنۇروۆا.
مۇنى جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتان دا بايقاۋعا بولادى. ساراپشى «ناۋرىز»، «وتاۋ»، «الماتى جاستارى» سەكىلدى باعدارلامالار بويىنشا كەزەك 1,5 جىلدان 3 جىلعا دەيىن سوزىلاتىنىن مىسالعا كەلتىردى.
«ەگەر حالىقتىڭ باسپاناعا سۇرانىسى تومەن بولسا، مۇنداي كەزەك تە بولماس ەدى. قولجەتىمدى يپوتەكا نەمەسە ءتيىمدى باعدارلاما پايدا بولعان بويدا وعان سۇرانىس وتە جوعارى بولادى. دەمەك ازايعانى - باسپانا الۋعا دەگەن نيەت ەمەس، حالىقتىڭ ونى ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى»، - دەيدى ول.
كەيىنگى ۋاقىتتا جەكە تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساتىلىمى كەي ايلاردا پاتەر ساتىلىمىنان دا جوعارى بولعان. ديليارا سەيىتنۇروۆانىڭ پىكىرىنشە، بۇل دا يپوتەكانىڭ قولجەتىمسىز ەكەنىن كورسەتەتىن بەلگىلەردىڭ ءبىرى. ياعني كەيبىر ازاماتتار يپوتەكاعا كوبىرەك تاۋەلدى پاتەر نارىعىنان باس تارتىپ، جەكە ءۇي سەكىلدى باسقا نۇسقالاردى قاراستىرا باستاعان.
باسپانا باعاسى ارزانداي ما؟
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، باعانىڭ الداعى وزگەرىسىن باعالاعاندا جاڭا جانە قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعىن بولەك قاراستىرعان ءجون.
جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسىنا ق ق س، قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ باعدارلامالارى جانە بانكتەردىڭ قۇرىلىس نىساندارىن قارجىلاندىرۋ تالاپتارى اسەر ەتىپ وتىر. قۇرىلىس كومپانيالارى باعانى بىردەن تومەندەتۋدىڭ ورنىنا ساتىپ الۋشىلارعا ءبولىپ تولەۋ نەمەسە باسقا جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋعا تىرىسادى.
سول سەبەپتى جاڭا تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى ازىرگە ايتارلىقتاي تومەندەپ جاتقان جوق. شىلدەدە ەل بويىنشا جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى 0,7 پايىزعا وسكەن.
ال قايتالاما نارىقتاعى جاعداي وزگەشە. مۇندا پاتەر يەلەرى نارىقتاعى سۇرانىسقا قاراي باعاسىن تومەندەتۋگە نەمەسە ساۋدالاسۋعا دايىن بولۋى مۇمكىن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، الماتىدا قايتالاما تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ تومەندەۋ بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالادى.
«باعا تومەندەيتىن بولسا، ونى ءبىرىنشى بولىپ قايتالاما نارىقتان كورەمىز. ال جاڭا جانە قايتالاما تۇرعىن ءۇي اراسىنداعى باعا ايىرماسى ودان ءارى ءوسۋى مۇمكىن»، - دەيدى ول.
سەيىتنۇروۆا قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي باعاسى كۇرت قۇلدىرايدى دەگەن پىكىردى جوققا شىعاردى. اسىرەسە جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتالۋى مۇمكىن. ءبىراق ينفلياتسيانى ەسەپكە العاندا باسپانانىڭ ناقتى قۇنى بىرتىندەپ تومەندەۋى مۇمكىن.
«نارىققا بۇرىن ارزان يپوتەكا راسىمدەگەن ازاماتتاردىڭ ارەكەتى دە اسەر ەتىپ وتىر. 2024 -جىلعا دەيىن تومەن پايىزبەن يپوتەكا العان ادامدار قازىرگى جوعارى مولشەرلەمە كەزىندە ءۇيىن ساتىپ، باسقا باسپانا الۋعا اسىقپايدى. سەبەبى جاڭا يپوتەكا بۇرىنعىسىنان الدەقايدا قىمباتقا تۇسەدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىر ءۇيدى ساتىپ، ورنىنا ەكىنشىسىن ساتىپ الۋ ارقىلى جۇرەتىن نارىقتاعى قوزعالىس تا باسەڭدەگەن»، - دەيدى ول.
جىل سوڭىنا دەيىن نە وزگەرەدى؟
ديليارا سەيىتنۇروۆانىڭ ايتۋىنشا، تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ الداعى جاعدايىنا ەڭ كوپ اسەر ەتەتىن فاكتور - بازالىق مولشەرلەمە. قازىر ول 16,75 پايىز دەڭگەيىندە. 24 شىلدەدە مولشەرلەمە تومەندەتىلدى. ال ينفلياتسيا 10,3 پايىزعا دەيىن باياۋلاپ، بۇل ءۇردىس توعىز اي قاتارىنان جالعاسىپ وتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ كەلەسى شەشىمى 4 قىركۇيەكتە جاريالانادى.
الايدا بازالىق مولشەرلەمە تومەندەگەن كۇننىڭ وزىندە يپوتەكا بىردەن ارزانداي قويمايدى. ونىڭ بانك نەسيەلەرىنە اسەر ەتۋى ءۇشىن ۋاقىت قاجەت.
«ۇلتتىق بانك مولشەرلەمەنى ودان ءارى تومەندەتكەن جاعدايدا دا نارىقتاعى يپوتەكانىڭ بيىل 20 پايىزدان تومەن ءتۇسۋى ەكىتالاي. سوندىقتان بيىل كوممەرتسيالىق يپوتەكا ەسەبىنەن تۇرعىن ۇيگە سۇرانىس كۇرت ارتادى دەپ كۇتپەيمىز»، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ بولجامىنشا، جىل سوڭىنا دەيىن تۇرعىن ءۇي مامىلەلەرىنىڭ سانى ءبىر ايدا ءوسىپ، كەلەسى ايدا قايتا تومەندەۋى مۇمكىن. ءبىراق مۇنداي وزگەرىستەردى نارىقتاعى ۇلكەن بەتبۇرىس رەتىندە قابىلداماۋ كەرەك. بۇل كوبىنە ماۋسىمدىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى بولادى.
«جالپى، 2026 -جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى قازىرگى جاعداي ايتارلىقتاي وزگەرە قويمايدى. نارىقتاعى سۇرانىستى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن قۇرىلىس كومپانيالارى ۇسىناتىن ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگى ۇستاپ تۇر»، - دەپ قوستى ول.
ساراپشى بىلتىرعى جەلتوقسانداعىداي مامىلەلەردىڭ كۇرت ءوسۋى بيىل قايتالانبايتىنىن دا ايتادى. سەبەبى 2025 -جىلدىڭ سوڭىندا حالىق جاڭا ۇيلەرگە ق ق س ەنگىزىلگەنگە دەيىن باسپانا ساتىپ الۋعا اسىققان. قازىر سالىق كۇشىنە ەنىپ قويعاندىقتان، ادامداردى جاپپاي باسپانا ساتىپ الۋعا يتەرمەلەيتىن مۇنداي سەبەپ جوق.
نارىقتا وزگەرىس قاشان باستالادى؟
ساراپشى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى نەگىزگى وزگەرىستى 2027 -جىلدان كۇتەدى. ەگەر بازالىق مولشەرلەمە 12-14 پايىزعا دەيىن تومەندەسە، نارىقتاعى يپوتەكا مولشەرلەمەسى دە 15-16 پايىزعا دەيىن ءتۇسۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا قازىر باسپانا ساتىپ الۋدى كەيىنگە قالدىرىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىر بولىگى قايتادان نارىققا ورالادى.
الايدا سول كەزدە باسقا ماسەلە تۋىنداۋى مۇمكىن. 1-شىلدەدەن باستاپ قۇرىلىس كودەكسى بويىنشا ساراپتاما مەن تەحنيكالىق قاداعالاۋعا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلگەن. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر قۇرىلىس جوبالارى كەشىگۋى ىقتيمال.
ياعني 2027 -جىلى يپوتەكا ارزانداپ، تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋشىلار كوبەيگەن كەزدە نارىقتا جاڭا باسپانا جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. سۇرانىس كوبەيىپ، ال ۇسىنىس وعان ىلەسە الماسا، تۇرعىن ءۇي باعاسى قايتادان جىلدام ءوسۋى ىقتيمال.
«جىل سوڭىنا دەيىن تۇرعىن ءۇي نارىعىندا ۇلكەن سەرپىلىس كۇتپەيمىز. نارىقتى ازىرگە مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگى ۇستاپ تۇر. ال نەگىزگى وزگەرىس 2027 -جىلى بولۋى مۇمكىن. ەگەر سول كەزدە يپوتەكا ارزانداپ، ءبىراق نارىقتاعى تۇرعىن ءۇي ۇسىنىسى از بولسا، سۇرانىس قايتا كۇشەيىپ، باسپانا باعاسى قازىر بولجانىپ وتىرعاننان دا جىلدام ءوسۋى مۇمكىن»، - دەپ قورىتىندىلادى ديليارا سەيىتنۇروۆا.
