قازاقستان شىنىمەن دە گاز وڭدەۋگە تىم كەش كىرىستى مە

جاڭا باعا مودەلى

مەملەكەت جىلدار بويى مۇناي كومپانيالارىنان ىلەسپە گازدىڭ 1000 تەكشە مەترىن 10 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الاتىن. مۇنداي باعامەن گاز وندىرەتىن كاسىپورىن سالۋ كومپانيالارعا ءتيىمسىز بولدى. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت ىلەسپە گازدىڭ ءوندىرىسىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 1000 تەكشە مەترگە 90-120 دوللار» دەگەن باعا ەنگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بىرنەشە كومپانيا گاز جوبالارىن قولعا الدى. جىلىنا 300-500 ميلليون تەكشە مەتر گاز وڭدەيتىن كاسىپورىندار سالىنا باستادى.

Energyprom.kz مالىمەتىنە سۇيەنسەك، 2025 -جىلى قازاقستاندا تابيعي گاز ءوندىرىسى رەكوردتىق 68,1 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتتى. ونىڭ 40,6 ميلليارد تەكشە مەترى مۇناي ءوندىرۋ كەزىندە الىنعان ىلەسپە گاز بولعان. ياعني ەلدە وندىرىلەتىن گازدىڭ شامامەن 60 پايىزى مۇنايمەن بىرگە الىناتىن گازعا تيەسىلى.

ەكولوگيالىق ستاندارتتار، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن گازداندىرۋ ارقىلى ارتتىرۋ جوبالارى، گازبەن جۇرەتىن اۆتوموبيلدەردىڭ كوبەيۋى - مۇنىڭ ءبارى گازعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە تاۋارلىق گازعا دەگەن سۇرانىس تا قارقىندى وسۋدە. وڭتۇستىك وڭىرلەردە بۋ- گاز قوندىرعىلارى سالىنىپ جاتىر. استانانى گازداندىرۋ جوباسى شارىقتاۋ شەگىنە تايادى. جەرگىلىكتى يندۋستريانى ارزان گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جالعاسا بەرسە، تاپشىلىق ۋشىعا ءتۇسۋى مۇمكىن.

بۇل قاۋىپ ستاتيستيكادان دا بايقالىپ تۇر. 2025 -جىلدىڭ العاشقى 11 ايىندا قازاقستانداعى گازعا دەگەن سۇرانىستىڭ تەك 48 پايىزى عانا وتاندىق گاز ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن. يمپورت كولەمى ءبىر جىلدا 45,1 پايىز ءوسىپ، 9,4 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتتى. ونىڭ 9,1 ميلليارد تەكشە مەترى رەسەيدەن جەتكىزىلگەن.

ءبىر جاعىنان قازاقستان قىتاي باعىتىنا گاز تاسىمالىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەينەۋ- بوزوي- شىمكەنت گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى تارماعىن سالىپ جاتىر. ونىڭ سىيىمدىلىعى جىلىنا 15 ميلليارد تەكشە مەتر بولادى. بۇل سىيىمدىلىق ەكسپورت ەسەبىنەن تولتىرىلا ما، ترانزيت ەسەبىنەن تولتىرىلا ما، ۋاقىت كورسەتپەك. ويتكەنى، رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا، 2025 -جىلدىڭ 11 ايىندا قازاقستان گاز ەكسپورتىن 32,3 پايىز ارتتىرىپ، 10,3 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتكىزدى. ونىڭ 4 ميلليارد تەكشە مەترى قىتايعا، 6,3 ميلليارد تەكشە مەترى رەسەيگە جونەلتىلگەن.

قىتايعا ساتىلعان گاز باعاسى 1000 تەكشە مەترىنە 230 دوللارعا جۋىق بولعان. سوندا قازاقستان گازىنىڭ ىشكى نارىقتاعى باعاسى 120 دوللار، ەكسپورت باعاسى 230 دوللار دەۋگە بولادى. ەلدىڭ باتىسىنان قىتايعا دەيىن تاسىمالداۋ شىعىنى 1000 تەكشە مەترىنە 70 دوللارداي بولادى دەسەك، مۇنداي فورمۋلا ەلدەگى گاز يندۋسترياسىن دامىتۋعا قاۋقارلى ىنتالاندىرۋ شاراسى بولا الادى.

قازىر ىشكى گاز نارىعىنداعى تەڭگەرىمدى QazaqGaz ۇلتتىق كومپانياسى ءبىرىڭعاي ساتىپ الۋشى رەتىندە ساقتاپ وتىر. جازدا ەكسپورتتايدى، جىلىتۋ ماۋسىمى قىزعان شاقتا ەكسپورتتى توقتاتا تۇرادى.

وسىنداي تەڭگەرىممەن وتىرعاندا قولعا الىنعان جوبالارعا شيكىزات تابۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. تەڭىز كەنىشىنەن الىنعان پروپاننان جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن شىعاراتىن KPI زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال اتىراۋ وبلىسىنداعى گاز سۇرىپتاۋ قوندىرعىسىنا جىلىنا 9 ميلليارد تەكشە مەتر قۇرعاق گاز جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم بولدى. بۋتاديەن جوبالارى ىركىلىپ تۇر.

ساراپشىلاردىڭ كوبى پوليپروپيلەن، پوليەتيلەن جوبالارىن وسىدان 10-15 -جىل بۇرىن باستاۋ كەرەك ەدى دەگەندى ءجيى ايتادى. ويتكەنى وسى ارالىقتا ءبىر توننا پوليپروپيلەننىڭ باعاسى 3000 دوللاردان 1500 دوللارعا دەيىن تۇسكەن.

QazaqGaz بەن مەملەكەت «گازدى وڭدەپ ساتۋدان وراسان پايدا تاپپاساق تا، وتىن رەتىندە جاعىپ جىبەرمەي، پلاستيك شىعاراتىن ءوندىرىس ۇيىمداستىرا الۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇستانىمدا. ويتكەنى ءبارىبىر پلاستيك يمپورتتاۋ ارقىلى اقشانىڭ ءبىر بولىگى سىرتقا كەتىپ جاتىر. مىسالى، قازاقستان 2024 -جىلى پلاستماسسادان جاسالعان دايىن بۇيىمداردى يمپورتتاۋعا 3,4 ميلليارد دوللار جۇمساعان.

راس، بۇلاردىڭ ءبارى مۇناي سياقتى ەكونوميكاعا اسا ۇلكەن پايدا اكەلەتىن جوبالار ەمەس. مىسالى، ساراپشىلار «تەڭىز» وپەراتورلارى پوليپروپيلەن جوباسىنىڭ ورنىنا پروپاندى ەكسپورتتاسا، تونناسىنا شامامەن 500 دوللار پايدا تاباتىنىن ايتادى. ال KPI (Kazakhstan Petrochemical Industries - اتىراۋ وبلىسىنداعى پوليپروپيلەن وندىرەتىن مۇناي- گاز حيمياسى زاۋىتى) زاۋىتىنا 220-250 دوللاردان تاپسىرادى. KPI ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا بولعاندىقتان سالىقتان بوساتىلعان. سونىڭ وزىندە جوبا تولىق جوبالىق قۋاتىنا ءالى شىققان جوق.

7,5 ميلليارد دوللارلىق پوليەتيلەن جوباسىنا قاجەتتى شيكىزات - ەتان گازى. جىلىنا 9 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وڭدەلىپ، ودان شامامەن 1,6 ميلليون توننا ەتان مەن پروپان الىنباق. ونىڭ شىعىنىن اقتاۋ وڭاي ەمەس بولعاندىقتان، «قازمۇنايگاز» جوبانى نەگىزىنەن ءوزى قارجىلاندىرماقشى.

زاۋىتتان بولەك 200 شاقىرىمدىق پروپان جانە ەتان قۇبىرىن تارتۋ كەرەك. قىتاي تاراپىنان بۇل جوباعا EPC كەلىسىمشارت ارقىلى ينۆەستور تارتىلدى. ولار وزدەرى قارجى سالىپ، وزدەرى زاۋىتتى ىسكە قوسىپ، كەيىن 10-15 جىل ىشىندە تاريف ارقىلى شىعىنىن قايتارىپ الۋعا دايىن.

تىڭايتقىشتار يندۋسترياسى

قانشا كەش قالدى دەگەننىڭ وزىندە بۇل جوبالار ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىن دامىتۋعا كەرەك. قازاقستان قازىر جىلىنا 200-220 مىڭ توننا پوليەتيلەن يمپورتتاپ وتىر. جالپى قازاقستاننىڭ پوليمەر ونىمدەرى ساۋداسىندا تۇراقتى تەرىس سالدو قالىپتاسقان. كەيبىر ساناتتار بويىنشا يمپورت كولەمى ەكسپورتتان ون ەسەدەن دە كوپ. مىسالى، پلاستماسسا جانە رەزەڭكە ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 104 ميلليون دوللارعا جەتسە، يمپورت كولەمى 1,14 ميلليارد دوللار بولعان.

سول يمپورتتى الماستىرۋ ارقىلى ارزان شيكىزات نەگىزىندە پوليەتيلەننەن جاسالاتىن بۇيىمدار ءوندىرىسى داميدى.

KPI جوباسى بويىنشا جەرگىلىكتى نارىقتاعى پوليپروپيلەن باعاسى شامامەن 1000-1100 دوللار بولسا، قىتايعا كەتىپ جاتقان ءونىمنىڭ باعاسى 900 دوللار دەڭگەيىندە. سوندا بۇل جوبادا ەكسپورتتان گورى جەرگىلىكتى نارىق ءتيىمدى بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە جوبا تەك ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن ەمەس، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن دە قاجەت. قازىر قازاقستاندا پوليمەر وڭدەۋمەن اينالىساتىن مىڭنان استام كاسىپورىن تىركەلگەنىمەن، ولاردىڭ تەك 170 ى عانا تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى.

قازىر گازدان الىناتىن ەڭ ءوتىمدى ونىمدەردىڭ ءبىرى - كارباميد. ودان مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرىلەدى. ورمۋز بۇعازى توڭىرەگىندەگى شيەلەنىس تاپشىلىقتى ۋشىقتىرىپ كەتتى. بۇل ونىمگە سۇرانىس ونسىز دا جوعارى بولاتىن. ويتكەنى تىڭايتقىش نارىعىنداعى نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس لوگيستيكالىق تىزبەكتەردى وزگەرتتى.

سونى ەسكەرگەن ينۆەستورلار قازاقستانعا كارباميد وندىرەتىن ءتورت جوبانى ۇسىنىپ وتىر.

مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ 4 جوبانىڭ ءبارىن ىسكە اسىرۋدى قاجەت جوق دەگەندى ايتىپ ءجۇر.

- مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە سۇرانىستا ەمەس، شيكىزاتتا. گاز تاپشىلىعىنىڭ الدىن قالاي الامىز دەپ وتىرعاندا بىردەي جوباعا شيكىزات تاۋىپ بەرۋ قيىن شارۋا، - دەيدى ول.

Global Market Insights باعالاۋىنشا، الەمدىك تىڭايتقىش نارىعىنىڭ كولەمى 2024 -جىلى 207,2 ميلليارد دوللار بولعان. ساراپشىلار 2034 -جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 268,2 ميلليارد دوللارعا دەيىن وسەدى دەپ بولجاپ وتىر. قازىر الەمدەگى ەڭ ءىرى نارىق قىتايعا تيەسىلى. 2024 -جىلى قىتايدىڭ تىڭايتقىش نارىعى 44,8 ميلليارد دوللارعا باعالانعان.

بۇعان دەيىن قازاقستاندا 2035 -جىلعا دەيىن جاڭا مۇناي- گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ جوسپارى ازىرلەنگەنىن جازعان ەدىك.

اۆتور

ەسىمجان ناقتىباي