قازاقستان بەيبىت ەلدەر رەيتينگىندە رەكورد جاڭارتتى

تەرىس ديناميكا قاتارىنان 12 جىل بويى بايقالىپ كەلەدى. ال سوڭعى 18 جىلدىڭ 15 ىندە جاعدايدىڭ ناشارلاعانى تىركەلگەن. ءبىر جىل ىشىندە 163 ەل مەن اۋماقتىڭ 99 ىندا كورسەتكىش تومەندەسە، 62 سىندە جاقسارعان. قازىر 119 ەلدەگى بەيبىتشىلىك دەڭگەيى 2008-جىلمەن سالىستىرعاندا تومەن.

جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى - قارۋلى قاقتىعىستار سانىنىڭ ءوسۋى. قولجەتىمدى سوڭعى دەرەكتەرگە سايكەس، 2024-جىلى بەلسەندى مەملەكەتتىك قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ سانى 61 گە جەتىپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە كوتەرىلگەن. سونىمەن قاتار زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەكونوميكالىق سالدارى دا ارتىپ وتىر. ەكونوميكا جانە بەيبىتشىلىك ينستيتۋتى (Institute for Economics Peace ،IEP) 2025 -جىلى ونىڭ كولەمىن 21,8 تريلليون ا ق ش دوللارىنا باعالادى. بۇل الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 10,5 پايىزىنا تەڭ.

GPI يندەكسىن حالىقارالىق ەكونوميكا جانە بەيبىتشىلىك ينستيتۋتى (IEP) جىل سايىن جاسايدى. يندەكس 2007-جىلدان بەرى جاريالانىپ كەلەدى، ال 2026-جىلى ونىڭ 20-شىعارىلىمى جارىق كوردى. زەرتتەۋ الەم حالقىنىڭ 99,7 پايىزى تۇراتىن 163 ەل مەن اۋماقتى قامتيدى. باعالاۋ كەزىندە 23 ساندىق جانە ساپالىق كورسەتكىش پايدالانىلادى. ولار ءۇش نەگىزگى بلوكقا بىرىكتىرىلگەن: قوعام قاۋىپسىزدىگى، قازىرگى ىشكى جانە حالىقارالىق قاقتىعىستار، ميليتاريزاتسيا.

GPI ەسەپتەۋ كەزىندە ەلدىڭ ىشكى جاعدايىمەن قاتار سىرتقى احۋالى دا ەسكەرىلەدى. قورىتىندى باعانىڭ 60 پايىزى ىشكى كورسەتكىشتەرگە، 40 پايىزى سىرتقى فاكتورلارعا تيەسىلى. باعالاۋ ولشەمدەرىنە كىسى ءولتىرۋ جانە زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيى، ساياسي تۇراقسىزدىق، تەرروريزم، ىشكى جانە سىرتقى قاقتىعىستار، كورشى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس، اسكەري شىعىندار، قارۋلى كۇشتەردىڭ سانى، قارۋ-جاراق يمپورتى مەن ەكسپورتى جانە باسقا دا كورسەتكىشتەر كىرەدى.

GPI- ءدىڭ قورىتىندى ءمانى 1 دەن 5 بالعا دەيىنگى شكالا بويىنشا ولشەنەدى. يندەكس نەعۇرلىم تومەن بولسا، ەلدەگى بەيبىتشىلىك دەڭگەيى سوعۇرلىم جوعارى دەگەن ءسوز. سوندىقتان GPI كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى جاعدايدىڭ جاقسارعانىن، ال ءوسۋى ناشارلاعانىن بىلدىرەدى. IEP رەيتينگىندە بەيبىتشىلىك دەڭگەيى بەس ساناتقا بولىنەدى: وتە جوعارى، جوعارى، ورتاشا، تومەن جانە وتە تومەن.

يسلانديا 19 جىل قاتارىنان كوش باستاپ كەلەدى

2026-جىلى الەمدەگى ەڭ بەيبىت ەل مارتەبەسىن يسلانديا ساقتاپ قالدى. ونىڭ كورسەتكىشى - 1,161 بال. بۇل ەل 19 جىل قاتارىنان رەيتينگتىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا تۇر.

ەكىنشى ورىندا - جاڭا زەلانديا (1,343 بال)، ءۇشىنشى ورىندا - شۆەيتساريا (1,363 بال). ودان كەيىن سلوۆەنيا (1,369 بال) مەن يرلانديا (1,371 بال) ورنالاسقان. العاشقى وندىققا سونداي-اق اۆستريا، پورتۋگاليا، سينگاپۋر، فينليانديا جانە جاپونيا كىردى. الەمدەگى ەڭ بەيبىت ون ەلدىڭ جەتەۋى ەۋروپادا ورنالاسقان.

رەيتينگتىڭ تومەنگى بولىگىندە نەگىزىنەن ءىرى قارۋلى قاقتىعىستار جالعاسىپ جاتقان مەملەكەتتەر ورنالاسقان. 163-ورىندى رەسەي يەلەندى. ونىڭ كورسەتكىشى - 3,367 بال. ودان جوعارى سۋدان (3,195 بال)، كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى (3,189 بال)، ۋكراينا (3,184 بال) جانە يزرايل (3,124 بال) تۇر.

بەيبىتشىلىك دەڭگەيى ەڭ تومەن ەلدەردىڭ وندىعىنا وڭتۇستىك سۋدان، اۋعانستان، يەمەن، سيريا جانە مالي دە كىردى. رەسەي GPI تاريحىندا العاش رەت رەيتينگتىڭ سوڭعى ورنىنا ءتۇستى.

ورتالىق ازيا الەمدىك رەيتينگتە جوعارى ورىندا

جاھاندىق جاعداي اياسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى ناتيجەلەر كورسەتتى. ايماقتاعى ەڭ ۇزدىك كورسەتكىش وزبەكستانعا تيەسىلى. ول 1,726 بال جيناپ، الەمدە 37-ورىنعا جايعاستى.

قازاقستان 1,771 بالمەن 44-ورىنعا ورنالاستى. تاجىكستان - 47-ورىندا (1,799 بال)، قىرعىزستان - 61-ورىندا (1,853 بال)، تۇرىكمەنستان 66-ورىندا (1,903 بال).

IEP ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتىڭ بارلىعىن بەيبىتشىلىك دەڭگەيى جوعارى ەلدەر ساناتىنا جاتقىزادى. ونىڭ ۇستىنە ءوڭىردىڭ ءۇش مەملەكەتى الەمدىك رەيتينگتىڭ العاشقى 50 دىگىنە كىردى. بەس ەلدىڭ بارلىعى رەيتينگتىڭ جوعارعى جارتىسىندا ورنالاسقان. سوڭعى ءبىر جىلدا كورسەتكىش تەك وزبەكستان مەن قازاقستاندا جاقسارعان.

ءبىر جىل بۇرىن ولاردىڭ GPI كورسەتكىشى تيىسىنشە 1,781 جانە 1,791 بال بولعان. ال تاجىكستان، قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستاندا جاعداي كەرىسىنشە ناشارلاعان. 2025-جىلى بۇل ەلدەردىڭ يندەكسى تيىسىنشە 1,749، 1,812 جانە 1,859 بالدى قۇراعان.

قازاقستان 2008-جىلدان بەرگى ەڭ جاقسى ناتيجەسىنە جەتتى

الەمدىك رەيتينگتە قازاقستان ۋرۋگۆاي مەن رۋمىنيانىڭ اراسىندا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار قازاقستان سولتۇستىك ماكەدونيا، بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا، ارمەنيا، گرەكيا جانە وڭتۇستىك كورەيادان جوعارى تۇر.

ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا جەتى پوزيتسيا جانە 0,045 بال ايىرماشىلىق بار. قازاقستان ءۇشىن قازىرگى 1,771 بالدىق كورسەتكىش - 2008-جىلدان بەرگى ەڭ ۇزدىك ناتيجە.

ەڭ ماڭىزدىسى - ەل ءوزىنىڭ رەكوردىن ەكىنشى جىل قاتارىنان جاڭارتىپ وتىر. 2024-جىلى قازاقستاننىڭ GPI كورسەتكىشى 1,867 بال بولسا، 2025-جىلى 1,791 بالعا دەيىن تومەندەگەن. 2026-جىلى بۇل كورسەتكىش تاعى دا 1,771 بالعا ءتۇستى. GPI شكالاسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس، كورسەتكىشتىڭ تومەندەۋى ەلدەگى بەيبىتشىلىك دەڭگەيىنىڭ جاقسارعانىن بىلدىرەدى.

ورتالىق ازيا جاھاندىق ۇردىسكە قارسى باعىتتا

قازاقستانداعى وڭ ديناميكا وڭىردەگى جالپى جاعدايعا سايكەس كەلەدى. شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا GPI قامتيتىن سەگىز ءوڭىردىڭ ىشىندە ورتاشا بەيبىتشىلىك دەڭگەيى جاقسارعان جالعىز ايماق بولدى. قالعان جەتى وڭىردە كورسەتكىشتەر ناشارلاعان. ەڭ ەلەۋلى تومەندەۋ وڭتۇستىك ازيادا تىركەلدى.

ۇزاق مەرزىمدى كورسەتكىشتەرگە قاراساق، سوڭعى ون جىلدا ورتالىق ازيانىڭ بارلىق بەس ەلىندە بەيبىتشىلىك دەڭگەيى جاقسارعان.

2016-جىلى GPI كورسەتكىشى وزبەكستاندا 1,911 بال، تاجىكستاندا 1,971 بال، قىرعىزستاندا 1,984 بال، قازاقستاندا 1,883 بال، تۇرىكمەنستاندا 1,979 بال بولعان.

وسى كەزەڭدە ەڭ ەلەۋلى جاقسارۋ وزبەكستان مەن تاجىكستاندا بايقالدى. دەگەنمەن ديناميكا بىركەلكى بولعان جوق. 2023-جىلى قازاقستان، وزبەكستان جانە تاجىكستاندا GPI ايتارلىقتاي ءوسىپ، تيىسىنشە 1,964، 1,959 جانە 2,033 بالعا جەتتى. ال 2024 جانە 2025-جىلدارى ءۇش ەلدىڭ دە كورسەتكىشى قايتا تومەندەدى.

قازاقستاننىڭ قازىرگى ناتيجەسى وسى تۇرعىدان العاندا ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ەل سوڭعى جيىرما جىلعا جۋىق كەزەڭدەگى ەڭ جوعارى بەيبىتشىلىك دەڭگەيىنە قول جەتكىزىپ قانا قويماي، قاتارىنان ەكىنشى جىل ءوزىنىڭ ۇزدىك ناتيجەسىن جاڭارتىپ وتىر.

جالپى GPI ناتيجەلەرى ورتالىق ازيانىڭ ازىرگە الەمدەگى جالپى ۇردىسكە قاراما-قايشى باعىتتا كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. الەمدە قاقتىعىستار سانى ارتىپ، بەيبىتشىلىك دەڭگەيى تومەندەپ جاتقانىمەن، ءوڭىر مەملەكەتتەرى رەيتينگتە سالىستىرمالى تۇردە جوعارى پوزيتسيالارىن ساقتاپ وتىر.

سونىمەن بىرگە GPI كورسەتكىشتەرىنىڭ جىل سايىنعى وزگەرۋى ورتالىق ازياداعى وڭ ديناميكانىڭ تۇراقتى ءارى بىركەلكى سيپاتقا ءالى يە بولماعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان ءوڭىر ەلدەرى ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ عانا ەمەس، ونى ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدە نىعايتۋ دا ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى.

el.kz