قازاقشا كوميكس

ال شىنىندا قازاق بالاسىنا سۋرەت پەن ءماتىندى قاتار ۇسىنىپ، وقيعانى كوزبەن كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن كىتاپتار بۇدان الدەقايدا ەرتەرەك پايدا بولعان.

XX عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى قازاق وركەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ وركەندەۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ادەبيەتىمىزدە تىڭ جانرلار مەن ءتۇرلى باعىتتار قالىپتاستى. ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى بايقالدى. اسىرەسە بالالار ادەبيەتىندەگى جانرلىق ەرەكشەلىكتەرگە جول اشىلدى. ءتۇرلى-ءتۇستى ۆيزۋالدى گرافيكامەن جاريالانعان كىتاپشالار جارىققا شىقتى.

ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار بولىمىندە 1930-1941 -جىلدار ارالىعىندا لاتىن گرافيكاسىمەن جارىق كورگەن، مازمۇنى مەن قۇرىلىمى جاعىنان بۇگىنگى كوميكسكە ەداۋىر جاقىن ءبىرقاتار كىتاپ ساقتالعان. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «مايەك»، قالماقان ءابدىقادىروۆتىڭ «بورامباي اۋرۋحانادا»، «الاتاۋدىڭ باۋىرى»، «ءومىرتايدىڭ اۋىلى»، «ەسەك پەن وگىز»، ءابدىراحمان سۇلەيمەن ۇلىنىڭ «ءتورت ءتۇر»، جاقان سىزدىقوۆتىڭ «قاڭباق شال»، بەيىمبەت مايليننىڭ «بالشۇبار»، «وتىرىككە بايگە»، قاجىمۇقان تايشىقوۆتىڭ «اڭشى قالجان»، اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ «الىپتار تۋرالى ەرتەگى» سىندى ەڭبەكتەرىندە سۋرەتتەر سويلەپ تۇر. ءماتىن مەن سۋرەت قابىسا ءورىلىپ، وقىرمان ويىندا وزىنشە سيۋجەت قۇرادى. XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جارىق كورگەن سۋرەتتى كىتاپتار ۇلتتىق كوميكس تاريحىنىڭ نازاردان تىس قالعان العاشقى بەتتەرى بولۋى مۇمكىن.

قازاق كوميكسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆتى ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سوزىمىزگە قالامگەردىڭ «مالتا»، «شاركەي» شىعارمالارى دالەل بولا الادى. ماسەلەن، «مالتانىڭ» ءتۇپنۇسقاسىنا مۇقيات قاراساق، اۆتور ولەڭ جازىپ قانا قويماي، بالالارعا ىڭعايلاپ سۋرەتتەرىن سالدىرعان. باياندالعان ءار وقيعا ۆيزۋالدى تۇردە بەينەلەنگەن. اقىن قويدىڭ ءسۇتىن ساۋىپ، قازانعا قايناتىپ، قۇرت جاساپ، ونى كەپتىرىپ مالتاعا اينالدىرۋ ۇدەرىسىن ولەڭمەن تۇسىندىرەدى. انالاردىڭ ەڭبەگىن دارىپتەيدى. كىتاپتاعى ون سۋرەت وسى مازمۇندى تولىقتىرىپ، ءماتىن مەن بەينەنىڭ ۇيلەسىمىن كوركەمدەي تۇسكەن. ءيا، بالالار تىلگە جەڭىل قىزىقتى ولەڭدى تەز جاتتاپ الادى. ءسوز بايلىعىن ساناسىنا سىڭىرەدى. ولەڭدە كەزدەسەتىن ورە، سابا، پىسكەك، شۋدا، شۇيكە سىندى بۇگىندە قولدانىستان شىعىپ بارا جاتقان قيىن اتاۋلاردىڭ ءبارىن كورنەكتى ەتىپ، سۋرەتتەرىمەن بەرگەن.

ءىلياستىڭ تاعى ءبىر كوميكس كىتابى - «شاركەي». شىعارمادا شاۋتەن ەسىمدى بالانىڭ شاركەيىنىڭ جىرتىلىپ، اناسىنىڭ وعان جاڭا شاركەي تىگىپ بەرۋى باياندالادى. اناسى جۇننەن كيىز باسىپ، ءجىپ ءيىرىپ، شاركەي ءپىشىپ، تىگىپ، ۇلتاراق سالىپ بارىپ، دايىن ءونىمدى بالاسىنا ۇسىنادى. بۇل كىتاپشا - ءىلياستىڭ بالالارعا ارناعان العاشقى كوركەم شىعارمالارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ 1930-جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «جۇمباق» جيناعىندا دا سۋرەتتەر كوپ. مۇندا 62 جۇمباق 43 سۋرەتپەن بەرىلگەن. تابيعات قۇبىلىسى، تۇرمىستىق زاتتار، ەڭبەك قۇرالدارى، جان-جانۋارلار، ادام اناتومياسى مەن كۇندەلىكتى ءومىر قامتىلعان. مىسالى، «ەرتە تۇردىم، ەكى ايىر جولعا ءتۇستىم». جاۋابى - شالبار.

ال جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «كوك وگىز» ەرتەگىسىندە اعايىندى ءۇش جىگىت جالعىز كوك وگىزدى ءبولىسىپ الاتىنى ەسىڭىزدە مە؟ سوندا ۇلكەنى - باسىن، ورتانشىسى - ورتاسىن، كىشىسى - ارتقى بولىگىن يەلەنەدى. وگىز وسكەن سايىن اعايىندىلاردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىق تا كۇشەيەدى. ءبىر كۇنى الىپ بۇركىت كوك وگىزدى اسپانعا كوتەرىپ اكەتەدى. سولاي-سولاي، ءتۇرلى قيال-عاجايىپ وقيعالار تىزبەگى جالعاسا بەرەدى.

«كوك وگىزدىڭ» جانرى كوميكسكە جاقىندىعىن جەتى انيماتسيالىق سۋرەت تە ايقىنداي تۇسەدى. وندا الىپ بۇركىتتىڭ وگىزدى اسپانعا كوتەرۋى، بۇركىتتىڭ وگىز ەتىن جەپ، وگىزدىڭ جاۋىرىنىنىڭ ءتۇرلى وقيعالارعا سەبەپ بولۋى، تۇلكىنىڭ جاۋىرىندى سۇيرەپ كەتۋى سياقتى كورىنىستەر بەينەلەنگەن. ءتىپتى كىتاپتاعى سۋرەتتەردىڭ وزىنە قاراپ وتىرىپ-اق شىعارمانىڭ نەگىزگى جەلىسىن تۇسىنۋگە بولادى. بۇل - كوميكستىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى.

وسى كىتاپتىڭ العاشقى بەتىنە «س ح»، ياعني «ارناۋلى قور» دەگەن ءمور قويىلعان. جۇسىپبەكتىڭ «جامان تىماق» ەرتەگىسىندە دە وسىنداي بەلگى بولعان. بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ نە سەبەپتى ارناۋلى قورعا جىبەرىلگەنى بەلگىسىز. دەگەنمەن «كوك وگىزدەگى» الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، ادىلەتسىزدىك پەن ادام اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سەكىلدى استارلاردىڭ توتاليتارلىق جۇيە ءۇشىن نازاردان تىس قالماعان بولۋى ابدەن مۇمكىن ەمەس پە؟

قالماقان ءابدىقادىروۆتىڭ «تۇزى» دا قىزىقتى. جاعاجايدا ويناپ جۇرگەن بالالار تەڭىز سۋىن شەلەككە قۇيىپ، «بوتقا پىسىرەمىز» دەپ وينايدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سۋ بۋلانىپ، شەلەكتە اپپاق تۇز قالادى. بالالار ونى بوتقا دەپ ويلاپ، ءدامىن كورەدى. ءبىراق تۇزدىڭ اشىلىعىنا شىداي الماي، ۇيلەرىنە قايتادى. ءبىر قاراعاندا، كۇلكىلى وقيعا. الايدا شىعارمادا سۋ بۋلانىپ، تۇزدىڭ قالۋى، ونىڭ قاسيەتى سىندى تابيعي قۇبىلىستار بالاعا ويىنمەن تۇسىندىرىلەدى. ياعني اۆتور ادەبيەتتى تانىممەن ۇشتاستىرعان.

اتالعان كىتاپتاردى جاي عانا بالالارعا ارنالعان ەسكى باسىلىمدار ەمەس، قازاق ادەبيەتى مەن ۇلتتىق ۆيزۋالدى مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن تانىتاتىن قۇندى مۇرا دەپ قاراستىرعان ءجون. «مالتا» مەن «تۇز» تانىمدىق ۇعىمداردى ويىنمەن تۇسىندىرسە، «جۇمباق» بالانىڭ لوگيكالىق ويلاۋىن دامىتادى، ال «كوك وگىز» قيالعا جەتەلەپ، وزدىگىنەن وي قورىتۋعا ۇندەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاق كوميكسىنىڭ تاريحىن كەيىنگى جىلدارمەن نەمەسە بولاشاقپەن شەكتەمەي، ءبىر عاسىر بۇرىنعى وسىنداي سۋرەتتى كىتاپتارمەن دە ولشەۋىمىز كەرەك.

مارجان ءابىش

egemen.kz